Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әскери мақсатта қолданылатын жасанды спутник
Artificial satellite used for military purposes
Әскери спутник – әскери мақсатта қолданылатын жасанды спутник. Ең көп кездесетін міндеттер – барлау, навигация және әскери байланыс. Алғашқы әскери спутниктер фотоэлектрлік барлау миссиялары болды. Спутниктер негізінде қару жасауға бірнеше әрекеттер жасалды, бірақ 1967 жылы жаппай қырып-жою қаруын орбитаға шығаруға тыйым салатын халықаралық келісімдер бекітілгеннен кейін бұл жұмыс тоқтатылды. 2013 жылғы мәлімет бойынша, Жер орбитасында барлық типтегі 950 спутник бар. Олардың қаншасы әскери спутник екенін нақты анықтау мүмкін емес, себебі құпиялылық және екі мақсатта қолданылатын миссиялар бар, мысалы, GPS спутниктері азаматтық және әскери мақсаттарда қолданылады. 2018 жылдың желтоқсанына қарай аспанда 320 әскери немесе екі мақсаттағы спутник бар, олардың жартысы АҚШ-қа тиесілі, одан кейін Ресей, Қытай және Үндістан.
A military satellite is an artificial satellite used for a military purpose. The most common missions are intelligence gathering, navigation and military communications. The first military satellites were photographic reconnaissance missions. Some attempts were made to develop satellite based weapons but this work was halted in 1967 following the ratification of international treaties banning the deployment of weapons of mass destruction in orbit. As of 2013, there are 950 satellites of all types in Earth orbit. It is not possible to identify the exact number of these that are military satellites partly due to secrecy and partly due to dual purpose missions such as GPS satellites that serve both civilian and military purposes. As of December 2018 there are 320 known military or dual use satellites in the sky, half of which are owned by the US, followed by Russia, China and India.
Әскери барлау спутниктері
Спутниктерді әскери мақсатта алғаш рет пайдалану барлау үшін болды. АҚШ-та алғашқы ресми әскери спутниктік бағдарлама, қару-жарақ жүйесі 117L, 1950 жылдардың ортасында әзірленді. Осы бағдарлама аясында бірнеше қосалқы бағдарламалар жасалды, оның ішінде "Корона" бағдарламасы да бар. "Коронадан" кейін "Каньон" (1968 және 1977 жылдар аралығында жеті рет ұшырылды), "Аквакаде" және "Орион" (АҚШ үкіметінің мәліметтері бойынша өте ірі) сияқты бағдарламалар іске асырылды. "Магнум" және "Труба" сияқты келесі бағдарламалар да болды, бірақ олар құпия болып қала береді, сондықтан көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер болжамды болып табылады. КСРО 1960 жылдардың басында "Алмаз" бағдарламасын бастады. Бұл бағдарлама спутниктерге балама ретінде ғарыш станцияларын Жер орбитасына орналастыруды қамтыды. 1973-1976 жылдар аралығында үш станция ұшырылды: "Салют-2", "Салют-3" және "Салют-5". "Салют-5" ұшырылғаннан кейін, 1978 жылы КСРО Қорғаныс министрлігі станцияны күтіп ұстауға кеткен уақыт автоматты барлау спутниктерінен күтілетін пайдадан асып түседі деген қорытындыға келді. 2015 жылы АҚШ әскери ғарыш бөлімдері және коммерциялық спутник операторы Intelsat 2014 жылдың қыркүйегінде ұшырылған ресейлік "Olymp K" спутнигінің геосинхронды орбитада, бір-бірінен жарты градус қашықтықта орналасқан "Intelsat 7" және "Intelsat 901" арасында маневр жасауына байланысты алаңдаушылық білдірді.
The first military use of satellites was for reconnaissance. In the United States the first formal military satellite programs, Weapon System 117L, was developed in the mid 1950s. Within this program a number of sub programs were developed including Corona. Corona was followed by other programs including Canyon (seven launches between 1968 and 1977), Aquacade and Orion (stated by US Government sources to be extremely large). There have also been a number of subsequent programs including Magnum and Trumpet, but these remain classified and therefore many details remain speculative. The Soviet Union began the Almaz (Алмаз) program in the early 1960s. This program involved placing space stations in Earth orbit as an alternative to satellites. Three stations were launched between 1973 and 1976: Salyut 2, Salyut 3 and Salyut 5. Following Salyut 5, the Soviet Ministry of Defence judged in 1978 that the time consumed by station maintenance outweighed the benefits relative to automatic reconnaissance satellites. In 2015, United States military space units and commercial satellite operator Intelsat became concerned about apparent reconnaissance test maneuvers by the Russian satellite Olymp K, launched in September 2014, when it maneuvered between Intelsat 7 and Intelsat 901, which are located only half a degree from one another in geosynchronous orbit.
Навигациялық спутниктер
Бірінші спутниктік навигациялық жүйе – Transit, оны 1960 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері сынақтан өткізді. Ол бес спутниктен тұратын шоқжұлдызды пайдаланып, сағатына шамамен бір рет навигациялық мәліметтерді ұсынуға қабілетті болды. Суық соғыс кезіндегі қарулану жарысы барысында ядролық қауіп-қатер, тиімді жүйелерді ұстау шығындарын ақтау үшін пайдаланылды. Осы дамулар нәтижесінде ғаламдық позициялық жүйе (GPS) құрылды. АҚШ Әскери-теңіз күштеріне SLBM-дерін ұшыру алдында батығыштардың өз орналасқан жерін дәл анықтауын қамтамасыз ету үшін жоғары дәлдікті навигация қажет болды. АҚШ Әуе күштері де, АҚШ Армиясы да геодезиялық зерттеулер үшін, осы мақсатта олар SECOR жүйесін әзірлегендей, дәл және сенімді навигациялық жүйеге мұқтаж болды. SECOR белгілі координаттары бар жердегі станциялардан сигналдарды спутниктік қайталағыштарға орбитада жіберді. Осы сигналдарды пайдаланып, белгісіз орналасқан жердегі төртінші станция өзінің орнын дәл анықтай алатын болды. Соңғы SECOR спутнігі 1969 жылы ұшырылды. 1978 жылы алғашқы тәжірибелік I блок GPS спутнігі ұшырылды және 1993 жылдың желтоқсанына қарай GPS бастапқы операциялық қабілеттілікке (IOC) жетті, бұл толық шоқжұлдыздың (24 спутник) қолданысқа енгенін және Стандарттық позициялық қызметті (SPS) ұсынатынын көрсетті. 1995 жылдың сәуірінде Әуе күштерінің ғарыш қолбасшылығы (AFSPC) толық операциялық қабілеттілікке (FOC) қол жеткізгенін жариялады, бұл әскерилердің қауіпсіз, жоғары дәлдікті позициялық қызметінің (PPS) толық қолданысқа енгенін білдірді. 1967 жылдың қазан айынан бастап спутниктік қару-жарақ жүйелері халықаралық шарттармен тек конвенциялық қарулармен шектелді. Сыртқы ғарыш туралы шартының IV бабы қол қойған мемлекеттерге Жер орбитасына жаппай қырып-жою қаруларын орнатуға тыйым салады. Шарты 1967 жылдың 10 қазанында күшіне енді және 2013 жылдың мамыр айына қарай 102 ел шартына қатысушы болып табылады, ал тағы 27 ел толық ратификациялауды күтуде.
The first satellite navigation system, Transit, used by the United States Navy, was tested in 1960. It used a constellation of five satellites and could provide a navigational fix approximately once per hour. During the Cold War arms race, the nuclear threat was used to justify the cost of providing a more capable system. These developments led eventually to the deployment of the Global Positioning System (GPS). The US Navy required precise navigation to enable submarines to get an accurate fix of their positions before they launched their SLBMs. The USAF had requirements for a more accurate and reliable navigation system, as did the United States Army for geodetic surveying for which purpose they had developed the SECOR system. SECOR used ground based transmitters from known locations that sent signals to satellite transponder in orbit. A fourth ground based station, at an undetermined position, could then use those signals to fix its location precisely. The last SECOR satellite was launched in 1969. In 1978, the first experimental Block I GPS satellite was launched and by December 1993, GPS achieved initial operational capability (IOC), indicating a full constellation (24 satellites) was available and providing the Standard Positioning Service (SPS). Full Operational Capability (FOC) was declared by Air Force Space Command (AFSPC) in April 1995, signifying full availability of the military's secure Precise Positioning Service (PPS). Since October 1967 satellite based weapons systems have been limited by international treaty to conventional weapons only. Art. IV of the Outer Space Treaty specifically prohibits signatories from installing weapons of mass destruction in Earth orbit. The treaty became effective on 10 October 1967 and, as of May 2013, 102 countries are parties to the treaty with a further 27 pending full ratification.
Ресурстар
К.К.Наир, "Космос: қазіргі қорғаныстың шекаралары", Knowledge World Publishers, Нью-Дели.
Squadron Leader KK Nair, "Space: The Frontiers of Modern Defence", Knowledge World Publishers, New Delhi.