Кіріспе
Сэр Джордж Уильямс ісі (кейде "Сэр Джордж Уильямс Компьютерлік орталығының оқиғасы" деп те аталады) 1969 жылы Канаданың Квебек провинциясы, Монреаль қаласындағы Сэр Джордж Уильямс университетінде болған оқиға, қазір Конкордия университетінің құрамында. Бұл Канада тарихындағы ең ірі студенттік оккупация болып есептеледі және 2 миллион долларлық мүлікке зиян келтірді.
Өмірбаян
1968 жылдың мамыр айында сэр Джордж Уильямс университетінің алты Батыс Үнді студенті биология профессоры Перри Андерсонды әділ емес бағалауы үшін кемсітушілікке ұқтырды. Оқиғаны талқылау және шешім табу үшін ешқандай кездесу өткізілмеді. Сегіз айдан кейін студенттер мәселені өз қолдарына алып, кездесулер, отырыстар және бейбіт наразылықтар ұйымдастырды. Университетте және Монреальде болған басқа да оқиғалар шиеленісті дағдарысқа және оның құрылымды аяқталуына себеп болды. 1968 жылдың қазан айында, көтеріліске бірнеше ай қалғанда, Монреальде қара нәсілділердің қоғамдағы орнына қатысты екі конференция өтті. Біріншісі, сэр Джордж Уильямста, қара түлектер, бірнеше профессорлар және университеттің басқа да өкілдері ұйымдастырды. Ол Канаданың түкпір-түкпіріндегі қара нәсілді ұйымдарды біріктірді, оларды Галифакстан Ванкуверге дейінгі қара нәсілді көшбасшылар өкілдік етті. Expression, Negro Citizenship Association Inc. (Конференциялық нөмірі, 1968 жылдың қысы) тоқсандық басылымында айтылғандай, оның мақсаты "Канада қоғамындағы қара нәсілділерге қатысты мәселелерді" зерттеу болды. Екіншісі, "Қара жазушылар конференциясы", Макгилл университетінде өтті. Оның назарында "Қара күштің және қара ұлтшылдығының идеологиясы" тұрды. Апталар арасында және екі түрлі орында өткен бұл конференциялар басымдықтар мен іс-қимыл аясы бойынша келіспеушіліктерді көрсетті: ішкі және халықаралық. Екі конференция да сэр Джордж Уильямс университетіндегі шиеленіске үлес қосты. Басқа да себептерге студенттер мен университет әкімшілігі арасындағы қарым-қатынастың дұрыс болмауы, сондай-ақ университеттің өзіндік ерекшелігі, дәстүрлі емес білім беру философиясын, ашықтығын және әртүрлі ортадан және әлеуметтік жағдайдан келген студенттерге қолжетімді жоғары білім беруді қолдауы жатты.
Шолу
Монреальде 1961 жылы қара нәсілділердің саны 7000 адамды құраса, 1968 жылы 50 000 адамға жеткен. Макгилл университеті көптеген студенттер үшін бірінші таңдау болды, бірақ қатаң қабылдау саясатының салдарынан оған оңай түсу мүмкін болмады. Сэр Джордж Уильямс университеті қабылдау шарттарын жеңілдетіп, түрлі әлеуметтік ортадан келген студенттерді қабылдады. Сабақтар күндіз де, түні де өтілді, бұл көптеген студенттерге ыңғайлы болды. Сэр Джордж Уильямс университеті халықаралық студенттер арасында ерекше танымал болды. Оқиғаға себеп – университеттегі биология профессоры Перри Андерсонға қара нәсілді студенттерді бағалауда нәсілшілдік танытты деген айыптамалардың дұрыс қарастырылмауы болды. 1968 жылдың көктемінде Батыс Үндістаннан келген алты қара нәсілді студент Андерсонды расизмде айыптады, олардың жұмысына лайық емес төмен баға қойғанын мәлімдеді. Қара нәсілді студенттердің бірі Роул Фредерик Сэр Джордж Уильямс университетіндегі атмосфераны бейнелейтін өлең жазды. "Адам тұзағы" деп аталатын өлеңде былай делінген: "Олар мекемелерді белгілейді, біз тозақта ыдыраймыз, Бізді түсік тастаған жануарларды жейді, Дисгендік аңдарға арналған егістік жерлер, Негрлерді жасау үшін геттоларды дамыту / әлеуметтік жұмыскерлерді жұмысқа орналастыру. Мен сіздің атыңызды, сіздің бейнеңізді білемін". Андерсонға қарсы шағымданушы алты студенттің бірі Родни Джон 2019 жылғы сұхбатында: "Бұл жағдайды одан да абсурд еткені Терренстің (Балантайн, тағы бір студенттің) тәжірибесі болды. Оның ақ түсті әріптесі болды. Терренс зертханалық жұмысын тапсырды. Оның жұмысына 10 баллдан 7 балл қойылды. Оның зертханалық әріптесі Терренстің жұмысын алып, сөз созбен көшіріп алады. Оған жұмысты қайтарғанда не болды десеңіз? Ол жоғары баға алды және кешіккені үшін бағасы шегерілмеді. Сіздер 13 студенттің әрқайсысының өз тарихы бар екенін елестетіңіздер. Бұл – үлгілі жағдай еді". Сонымен қатар, Андерсон сыныпта қара нәсілді студенттерге "мырза" деп, ал ақ түсті студенттерге есімдерімен сөйлегені айтылды, бұл оның қара нәсілді студенттерге деген көзқарасының нәсілшілдікке негізделгенін көрсететін дәлел ретінде қарастырылды. 1968 жылдың қыркүйегінде университет әкімшілігі Андерсонға қатысты нәсілдік дискриминациялық шағымдарды жоққа шығарды. Жалпы алғанда, университет әкімшілігі қара нәсілді студенттерге қарапайым және немқұрайды қарым-қатынас жасады, Андерсонның нәсілшіл емес екені айқын және оған шағымданған студенттер өздерінің нашар бағаларына наразы "шағынушылар" болды. Джон Андерсонның ісі бойынша есепті көргісі келгенде, ол былай деп есіне алды: "Біз есептің көшірмесін сұрағанда, ешкімде болмады. Соңында есеп ректорға жіберілгені айтылды. Біз оның кеңсесіне бардық. Оның да есептің көшірмесі болмады. Бізге айтылғандай, ол ішкі поштада жоғалып кетті". 1968 жылдың күзінде қара нәсілді студенттердің университет әкімшілігіне деген ашуы мен наразылығы күшейді, ол олардың алаңдаушылығына немқұрайды қарады. 1969 жылдың 28 қаңтарында студенттік газет "The Georgian" арнайы басылым шығарып, Андерсонды расизмде айыптады және университет әкімшілігін жасырумен айыптады. "The Georgian" журналының шығуы студенттерді белсенділікке итермеледі, олардың көпшілігі бұл мәселе туралы бұрын білмеген. 1969 жылдың 29 қаңтарынан бастап 400-ден астам студент университеттегі компьютерлік зертхананы басып алды. Әкімшіліктің бейтараптығына наразы болған қара және ақ студенттер кездесуден шығып, Генри Ф. Холл ғимаратының тоғызыншы қабатындағы университет компьютерлік зертханасын басып алды. Студенттердің екі жетекшісі – Рузвельт "Рози" Дуглас және Энн Кулс. Джон былай деді: "Біз әлеуметтік өзгерістер мен әлеуметтік сананың қалыптасуы туралы айтып отырмыз. Көптеген студенттер осы негізде осы іске қосылуға дайын болды. Басып алудың ең жоғарғы сатысында үш жүзден бес жүзге дейін адам болды. Сол кездегі студенттердің басым көпшілігі ақ нәсілділер еді. Бірақ күреске қатысқан қара нәсілді студенттер де болды. Расизм қоғамда кең таралған еді, ал университет осы расизмнен оқшауланған жоқ. Сондықтан үлкен резонанс болды". Басып алудың көп бөлігі бейбіт өтті: полиция қатыспады, келіссөздер жалғасты. 1969 жылдың 10 ақпанында студенттер Андерсонға қатысты шағымдарды тексеру үшін жаңа комиссия құру шартымен ғимаратты тастап кету туралы келісімге келді. Алайда, студенттердің көпшілігі кетуге асықпады. Басып алу 11 ақпанға дейін жалғасты, онда келіссөздер бұзылып, тәртіп сақшылары шақырылды. Университет келісімнен бас тартатынын білгеннен кейін, қалған студенттер өздерін ғимаратта жапты. Сэр Джордж Уильямс университетінің оқытушылары Андерсонды қолдап, қара нәсілді студенттерге қатысты нәсілдік дискриминациялық шағымдарды тексеру үшін жаңа комиссия құру туралы келісімді ветолады. Оның орнына әкімшілік Монреаль полициясына ғимараттан студенттерді шығаруды тапсырды. Полиция мен студенттер дәліздерде төбелескенде, басқа студенттер компьютерлік перфокарталарды терезеден лақтырып, төмендегі көшелерді мыңдаған перфокарталармен жапты. Компьютерлік зертханада өрт шығып, басып алушыларды ғимараттан шығуға мәжбүр етті; олардың 97-сі қамауға алынды. Джон полиция өрттің себебін жасады деп айыптады: "Зорлық-зомбылық – мен осыдан күмәнданбаймын – полиция мен әкімшілік тарапынан жасалды. Өрт сөндіруге тырысқан студенттер өрт шығара ма?" Ғимарат өртенгенде, төменнен көрер көздер "Негрлерді жақсын!" және "Жақ, негрлер, жақ!" деп ұрандады. Өртенген ғимараттан қашуға тырысқан студенттер қамауға алынып, нәсілшілдік сөздерге ұшырады және полиция тарапынан қатыгез ұрып-сапалды. Қамауға алынған 87 студенттің 38-і қара нәсілді, ал қалғаны ақ нәсілді болып бөлінді. Компьютерлік зертхана қирады, залал 2 миллион доллардан асты. Оқиға тікелей телеарналар арқылы көрсетілді, ал төбелеспен байланысты ең есте қаларлық бейне – Холл ғимаратынан шыққан түтін және төмендегі көшелерде шашыраған перфокарталар болды. Көптеген тәртіп сақшыларына тағылған айыптардың көпшілігі кейіннен жойылды. Прокуратура 1044 айып тақты, олардың тек 50-сі сотта қарастырылды, 9-ы қабылданбады және 22-сі түсірілді. Канаданың генерал-губернаторы Роланд Мишенер сол кезде Батыс Үндістанда сапармен болды. Ол Тринидад және Тобагоның астанасы Порт-оф-Спейндегі Батыс Үндістан университетінің Сент-Огастин кампусында сөз сөйлей алмады, себебі бірнеше радикалды студенттер Канаданы расистік ел деп айыптады. Канадалық қоғамның көпшілігі студенттерге қарсы болды, оларды "құмарлықпен әрекет ететін қылмыскерлер", "бандиттер" және "анархистер" деп айыптады. Наразылықтың жетекшісі деп саналатын Гренададан келген Кеннеди Фредерик кепілге жіберілмей, жануар сияқты камерада сотқа жеткізілді. БАҚ Батыс Үндістаннан келген "қайта-қайта проблема тудыратын" студенттерді Канадалық университеттерге қабылдауға мүмкіндік берген бос иммиграциялық заңдарды кінәлады. Қамауға алынғандар мен сотталғандардың арасында кейіннен Доминиканың премьер-министрі болған Рузвельт Дуглас, Доминиканың ең бай адамдарының бірінің ұлы болды. Сондай-ақ қамауға алынғандардың арасында кейіннен Канадалық сенатор болған Энн Кулс болды. Оқиғаға белсенді қатысқан студенттердің бірі Чедди "Джоуи" Жаган кіші, ол Индо-Гайяна және Ашкеназдық еврей тегінен шыққан, сол кездегі Британдық Гвиананың премьер-министрі және бас министрі болған, Америкада білім алған тіс дәрігері Чедди Жаганның ұлы және оның американдық әйелі, медбике Джанет Жаган болды. Кейбір деректер бойынша, компьютерлік зертхана зардап көрмеген, тек миллиондаған компьютерлік перфокарталар төмендегі көшелерге ұшып кеткен. Бірақ Канадалық хабар тарату корпорациясының деректік фильмінде қираған компьютерлік магниттік таспалар мен...
Фильм
2014 жылдың ақпан айында режиссер Мина Шум мен продюсер Селвин Джейкоб Монреальде Канада Ұлттық кино кеңесінің "Сэр Джордж Уильямс оқиғасы" туралы "Тоғызыншы қабат" атты толық метражды деректі фильмін түсіруге кірісті. Түсірілім оқиғаның 45 жылдығымен бірге жүргізілді. Фильмнің әлемдік тұңғыш көрсетілімі 2015 жылғы 12 қыркүйекте Торонто халықаралық кинофестивалінде болды. Фильм оқиғаға қатысқан адамдарға және ол олардың өміріне қалай әсер еткеніне баса назар аударады. Фильм сол кездегі оқиғаларды көрсетеді және одан кейін ондаған жылдар өткен соң қатысушылардың өмірін қалай өткізгенін баяндайды.