Кіріспе
Фиджи аралдарының екінші ірі аралы – Вануа Леву (айтылуы , , ), бұрын Сандал ағашы аралы деп аталған, Фиджи аралдарының екінші ірі аралы болып табылады. Үлкен Вити-Леву аралының солтүстігінде орналасқан бұл аралдың ауданы 135,961 км² және 2007 жылғы мәліметтер бойынша халқы 135,961 адамды құрайды.
Vanua Levu (pronounced , , ), formerly known as Sandalwood Island, is the second largest island of Fiji. Located to the north of the larger Viti Levu, the island has an area of and a population of 135,961 as of 2007.
Геология
Фиджи Австралия және Тынық мұхит тақталарының арасындағы тектоникалық тұрғыдан күрделі аймақта жатыр. Фиджи платформасы белсенді созылу сынықтарымен шектелген аймақта орналасқан, олардың көпшілігі жағалаудағы жер сілкіністерінің ошақтары болған. Бұл сынықтар солтүстікте Фиджи сынық аймағы (FFZ), батыста 176° кеңейтім аймағы (176°E EZ), шығыста Хантер сынық аймағы (HFZ) және Лау қырқасы болып табылады. Миоцен-плиоцендік құмтастар мен сазтастар Сува тобына жататын эпикластикалық және андезиттік вулканикалық тау жыныстарына ауысады. Бұл топ аралдың орталық бөлігінде Коротини үстіртін құрайды, оған Сеселека (421 м), Нделанатау (745 м), Нараро (738 м), Валили (904 м), Марико (881 м), Насоролеву тауы (1032 м), Ндикева (957 м) және Улуингала (832 м) шыңдары кіреді. Плиоцендік Ундю тобы аралдың солтүстік-шығыс бөлігінде брекчия, туф және риолит пен дациттен тұратын лава ағындарынан және оларды жабатын пумзалы қабаттардан құралған. Плио-плейстоцендік Мба тобы аралдың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан және порфириттік базальт лаваларынан және вулканокластикалық материалдардан, сұр ваккеге ауысатын құрамды бөліктерден тұрады. Топқа Навутувоту (842 м) және Mt. Каси кеніші кіреді.
География
Аралдың негізгі бөлігі шамамен биік, жұқа үшбұрыш тәрізді, ені мен ұзындығы бойынша, төбесі солтүстік-шығысқа қарай бұрылған. Фиджи аралдарының ең солтүстік нүктесі – Уду нүктесі. Осы үшбұрыштың оңтүстік-шығыс жағынан Коро теңізіне қарай ұзын түбек созылып жатыр. Арал таулы-безір, айналасында қалың қарапайым рифтер орналасқан, оның ішінде солтүстік жағалаудағы Какаулеву рифі – ұзын тосқауыл риф. Антимеридиан осы аралдан өтеді, тек солтүстік-шығыс ұшына тиеді. Көлденеңге бөлетін таулы тізбек аралды екіге бөліп, Какаудров және Макуата провинцияларының шекарасының көп бөлігін құрайды. Ең биік шыңдары – Батини тауы, сондай-ақ Насоролеву, биіктігі 2200 метр, және солтүстік-шығысқа қарай Дикева, сондай-ақ Тау Терстон, биіктігі 2200 метр. Вануа Левудың негізгі тау жоталары жел соққан, оңтүстік жағалауларына жақын орналасқан, сондықтан ол жерлер ылғалды. Ал солтүстік Вануа Левуда жылдың сегіз айы құрғақ болады, бұл аралдың негізгі өнімі – қант қамысының өсуіне мүмкіндік береді. Вануа Левуда Лабаса, Вайлеву және Кава сияқты көптеген өзендер бар. Бұл үш өзен Лабаса қаласы орналасқан дельтаны құрайды. Аралдағы өзендердің ешқайсысымен үлкен кемелер жүзе алмайды. Вануа Левуда танымал өзендер көп. Біріншісі – ең қауіпті өзен, акула шабуылдарымен танымал Вайникоро өзені. Екіншісі – Фиджидегі ең терең өзен – Дрекети өзені.
Флора мен фауна
Натева/Туньолуа түбегінің көп бөлігін қамтитын аймақ – Натева/Туньолуа түбегінің маңызды құс аймағы. Бұл маңызды құс аймағы Вануа Леву аралының оңтүстігінде орналасқан түбектегі қалған ескі өсімдіктердің ең ірі учаскелерін қамтиды және қауіпті жағдайдағы ұялшақ жер көгершіндерінің популяциясын сақтайды.
Демографиялық және экономикалық қызмет
Аралдың негізгі халық шоғырланған орталықтары – солтүстіктегі Лабаса және жарым аралының етегінде орналасқан Савусаву қалалары. 1996 жылғы халық санауы бойынша Лабасада шамамен 25 000 адам тұрады, қалада ірі үнді қауымы бар және ол Фиджидің қант өнеркәсібінің маңызды орталығы болып табылады. Савусаву кішкентай, онда 5 000-нан аспайтын адам тұрады, бірақ су спорты және яхтинг мүмкіндіктеріне байланысты туристер арасында танымал. Аралдың басты өндірісі – қант қамысы, әсіресе солтүстік бөлігінде. Копра да маңызды егін. Туризм де Вануа Левудағы маңызды сала ретінде дамып келеді.
Саясат
Әкімшілік мақсаттарда Вануа Леву үш провинцияға бөлінеді: Буа (батыста), Макуата (солтүстік-шығыста) және Какаудров (оңтүстік-шығыста). Бұл үш провинция Фиджидің Солтүстік бөлігін де құрайды. Лау аралдарымен бірге Вануа Леву және оның шеткі аймақтары Фиджидің үш дәстүрлі одақтастарының бірі – Товата конфедерациясын құрайды. Тавеуни аралында орналасқан ең жоғары басшы Туи Какау атағын иеленеді. Қала мәртебесі тек Лабаса мен Савусавуға берілген. Әрқайсысын қала әкімі және қалалық кеңес басқарады, олардың мүшелері үш жылдық мерзімге сайланады және қала әкімін өздерінен сайлайды. Қазіргі уақытта жергілікті өзін-өзі басқару жүйесі тоқтатылған, ал Фиджидегі барлық қалалар мен кенттерді орталық үкімет тағайындаған арнайы әкімшілер уақытша басқарып тұр.
Тарих
Вануа Леву аралы шамамен 3100 жыл бұрын қоныстанған, ал қоныс аударушылар жағалаудағы рифтердің үстінде үйлер салып тұрған. 1250 және 1350 жылдар аралығында Тынық мұхитының деңгейі төмендеп, рифтердің жоғарғы бөліктері ашылды. Бұл теңізден мол тамақ табу мүмкіндігін жойды, сонымен қатар жер асты суының деңгейін егістік дақылдарының тамырларына дейін түсірді. Тамақ тапшылығы қақтығыстар мен соғыстарға әкелді. Осыған жауап ретінде, халық теңіз жағалауындағы елді мекендерден таулардағы бекінілген ауылдарға көшіп кетті. Бұл бекіністер шамамен 1870 жылға дейін пайдаланылды, соғысқа қатысты соңғы нақты белгі 1860 жылы тіркелді. Голланд теңізшісі Абель Тасман 1643 жылы Вануа Левуды көрген алғашқы еуропалық болды. Одан кейін 1789 жылы капитан Уильям Блай, «Баунти» кемесіндегі бүлік кезінде оның экипажы оны және оған адал болғандарды кемеден шығарып, Тиморға қарай кемеде қалдырғаннан кейін, осы аралға келді. Кейін капитан Джеймс Уилсон 1797 жылы «Дафф» атты кемесімен бұл аймақты зерттеді. 1805 жылға қарай саудагерлер Буа шығанағындағы сандал ағаштарын пайдалана бастады, оларды «Арго» шхунасының кемесі апатқа ұшыраған теңізшілері тапқан. Алайда 1815 жылға қарай бұл қор таусылып, араға балық аулаушылар мен теңіз өнімдерімен сауда жасайтындар ара-арасында келіп тұрды. 1840 жылға дейін аралға көп көңіл бөлген жоқ. Сол кезде Джексон есімді жас теңізші, жақын орналасқан Тавеуни аралындағы Сомомомода экипажынан қашып, жергілікті басшыға асырап алынды және Вануа Левудың шығыс және солтүстік бөліктерін зерттеді. 1860 жылдары Австралия мен Жаңа Зеландиядан келген қоныс аударушылар Савусаву аймағында кокос плантацияларын құрды. Фиджи тұрғындарымен аралас некелер нәтижесінде аралас нәсілді элита пайда болды, олар копра сатудан табыс тапты, ал Савусаву осы сауданың ірі орталығы болды. Бірақ 1930 жылдардағы Ұлы депрессия копра бағасының күрт төмендеуіне әкелді. Сол кезеңде үндістер қазіргі қант өндірудің ірі орталығы болып табылатын Лабаса қаласын құрды. 2012 жылдың наурыз айында Кирибати мемлекеті аралдың бір бөлігін сатып алу туралы келіссөздер бастады, себебі олардың халқы теңіз деңгейінің көтерілуінен аралдары суға батып бара жатқандықтан, басқа жерге көшуге мәжбүр болады деп күтілуде. 2020 жылдың 19 желтоқсанында «Яса» дауілі аралға соқты, кем дегенде төрт адам қаза тауып, миллиондаған долларлық зиян келтірді. 24 мың адам үйлерінен эвакуацияланды.
Көлік
Patterson Brothers Shipping Company LTD компаниясының паромдық қызметі Вануа Левуді Вити Леву және Овалауға жалғастырады.