Кіріспе

Американдық астроном (1866–1952)

Антония Каэтана де Пайва Перейра Мори (21 наурыз 1866 – 8 қаңтар 1952) – американдық астроном. Ол алғаш рет спектрлік қосжұлдыздың орбитасын анықтап, есептеген. Өзінің жұлдыздық жіктелу жүйесін пайдалана отырып, жұлдыздық спектрлердің маңызды ерте каталогын жариялады, кейін оны Халықаралық астрономиялық одақ қабылдады. Сондай-ақ, ол көп жылдар бойы Beta Lyrae қос жұлдызын зерттеді. Мори Гарвард колледжі обсерваториясындағы әйел астрономдар мен есептеушілер тобының – Гарвард компьютерлерінің мүшесі болды. Антония Мори 1943 жылы астрономия саласындағы Энни Джумп Каннон сыйлығымен марапатталды. Оның еңбегіне негізделген жұлдыздық жіктелудің МК жүйесін жасаған Уильям Уилсон Морган Антония Мориді «мен үшін жұлдыздық спектрлер морфологиясы саласында жұмыс істеген ең ұлы ойшыл» деп есептейді. Отбасы Наполеон соғыстарынан кейін Португалиядан Бразилияға қашып кеткен. Моридің әкесі – әуесқой натуралист, пастор Миттон Мори, пастор Джеймс Моридің тікелей ұрпағы және Сара Миттон Моридің ұлдарының бірі. Моридің анасы – Вирджиния Дрейпер, Антония Каэтана де Пайва Перейра Гарднер мен доктор Джон Уильям Дрейпердің қызы. Отбасылық байланыстардың арқасында Антония мен оның екі бауырласы өте ерте жастан ғылыммен танысқан. Антония Мори Вассар колледжінде оқып, 1887 жылы физика, астрономия және философия мамандықтары бойынша құрметті дипломмен бітірді. Вассарда ол атақты астроном Мария Митчеллтің жетекшілігімен білім алды. Мориден оның орбитасын анықтауды сұрады, ол оны спектріндегі кейбір сызықтардың периодтық екі еселенуін пайдалана отырып жасады. 1889 жылы Мори екінші спектрлік қосжұлдызды – Beta Aurigae-ді ашып, оның орбиталық периодын есептеді. Алайда, алғашқы спектрлік қосжұлдыз және оның орбитасы туралы хабарлар кеңінен таралғанда, онымен байланыстырылған есім Пикеринг болды. Пикеринг 1889 жылдың 13 қарашасында Филадельфияда өткен Ұлттық ғылым академиясының мәжілісінде осы жаңалықты жариялады. Бұл жұмыс 1890 жылы «Американдық ғылым журналында» жарияланған «Зета Урса Майорис спектрі» атты мақалада сипатталды. Екі жағдайда да Мори туралы жалғыз мәлімдеме бір ғана жолдан тұрды: «Нәтижелерді мұқият зерттеген Мисс А. С. Мори, доктор Дрейпердің қызы». Авторлық құқық тек Пикерингке берілді. 1888 жылы Гарвард обсерваториясының қызметкерлері Уильямина П. Флеминг пен Энни Джумп Каннон жасаған әліпбилік жіктеу жүйесін қолданды. Мори олардың жіктеу жүйесін жеткіліксіз деп тапты және өз жүйесін жасады. Ол әлдеқайда егжей-тегжейлі болды және температура туралы, сондай-ақ спектрлік сызықтардың ені, айқындығы және қарқындылығы туралы ақпаратты қамтыды. 1891 жылы Мори обсерваториядан кетіп, Кембридждегі Гилман мектебінде сабақ бере бастады. Пикеринг одан қайта оралып, өзінің байқауларын аяқтауды сұрады, ал ол өзінің жұмысы мойындалмаса, зерттеуін аяқтау ыңғайсыз екенін айтты. «Менің ойымша, бұл жұмысты басқаларға тапсыру әділ емес, өйткені ол менің жұмысым ретінде қарастырылмайды. Мен теорияны көп ойлану мен егжей-тегжейлі салыстыру арқылы жасадым және жұлдыздық спектрлердің байланыстары туралы теориям үшін, сондай-ақ Beta Lyrae туралы теорияларым үшін толық мақтаныш алуым керек деп ойлаймын». Пикеринг және обсерваториядағы басқалар Моридің әртүрлі сызық енін жіктеу және түсіндіру жүйесімен келіспеді және оны пайдаланудан бас тартты. Оның жұмысына осы кері реакция жауабы ретінде ол обсерваториядан кетуді шешті. Алайда, 1908 жылы даниялық астроном Эйнар Герцспрунг оның жіктелуінің құндылығын түсінген және оларды өте жарқын қызыл алып жұлдыздарды әлсіз жұлдыздардан анықтау жүйесінде қолданды. 1922 жылға дейін Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) Мори мен Герцспрунгтің жұмысына негізделген өзінің жіктеу жүйесін өзгертті, бұл Герцспрунг-Рассел диаграммасы деп аталатын формула. 1896 және 1918 жылдар аралығында Мори Нью-Йорк штатының Тарритаун қаласындағы Касл мектебінде (Мисс С. Э. Мейсонның қыздарға арналған қала маңындағы мектебі) физика және химия пәндерін оқытты. Сондай-ақ, ол Корнелл университетінде астрономия бойынша лекциялар оқыды. Оның Beta Lyrae қос жұлдызының спектроскопиялық талдауы бойынша көп жылдық зерттеулерді жинақтаған жұмысы 1933 жылы жарияланды.

Марапаттар

Антония Мори Америка астрономиялық қоғамының және Корольдік астрономиялық қоғамның мүшесі болды. Айдағы Мори кратері және бірнеше кішігірім шығарылым кратерлері Антония Моридің құрметіне аталған. Бұл кратерлер бастапқыда оның туысы, АҚШ және кейін Конфедерация теңіз күштерінің командирі Мэтью Фонтейн Моридің есімімен аталған, және бәлкім, екі туысқан бөлісетін жалғыз айлық нысан болар. 1978 жылы "Күннен бұрынғы жұлдыздарға арналған қайта қарастырылған МК спектрлік атласы" өзінің арнауында "Жұлдыздық спектрлердің шебері, Антония К. Мориге" құрмет көрсетті. Ол Ұлттық Аудубон қоғамының мүшесі болды.

Үш жыл бойы Мори Нью-Йорк штатының Хадсон қаласындағы Гастингсте орналасқан Джон Уильям Дрейпер үйінің кураторы болып қызмет етті, онда оның әкесі мен ағасы обсерваториялар салған, және телескоп арқылы көрінген айдың алғашқы суреттері түсірілген.