Кіріспе

Оксал қышқылының кез келген туындысы; оксалат тобын қамтитын химиялық қосылыс.

Оксалат (жүйелі IUPAC атауы: этандиоат) – химиялық формуласы C2O4(2−) болатын анион. Бұл дианион түссіз. Ол табиғатта кездеседі, соның ішінде кейбір тағамдарда да болады. Ол әртүрлі тұздарды, мысалы натрий оксалатын (Na2C2O4) және диметил оксалатты ( (CH3)2C2O4) сияқты бірнеше эфирлерді құрайды. Ол оксал қышқылының коњугатты негізі. Сулы ерітіндідегі бейтарап pH-да оксал қышқылы толығымен оксалатқа айналады.

Оксаль қышқылымен байланысы

Протонның оксаль қышқылынан бөлінуі кезең-кезеңмен жүреді; басқа полипротозды қышқылдар сияқты, бір протонның жоғалуы моновалентті гидрогеноксалат анионын |HC2O4− тудырады. Бұл анионды тұз кейде қышқыл оксалат, монобазисті оксалат немесе сутек оксалат деп аталады. Бірінші протонның жоғалуы үшін тепе-теңдік константасы (Ka) 5.37e 2 (pKa = 1.27) құрайды. Екінші протонның жоғалуы, нәтижесінде оксалат ионы пайда болады, тепе-теңдік тұрақтысы 5.25e 5 (pKa = 4.28) шамасында. Бұл мәндер бейтарап pH-тағы ерітінділерде оксаль қышқылының жоқ екенін және тек аздаған мөлшерде сутек оксалатының бар екенін көрсетеді. Әдебиетте |H2C2O4, |HC2O4− және |C2O4(2−) арасындағы айырмашылық көбінесе нақты көрсетілмейді, ал бұл түрлердің жиынтығы оксаль қышқылы деп аталады.

Құрылымы

Оксалат анионы жазық емес конформацияда болады, онда O–C–C–O диэдрлік бұрыштары 90°-қа жуықтап, шамамен D2d симметриясына ие. Катиондармен келатталғанда оксалат жазық D2h конформациясын қабылдайды. Дегенмен, цезий оксалаты |Cs2C2O4 құрылымында O–C–C–O диэдрлік бұрышы 81(1)° құрайды. Сондықтан, |Cs2C2O4 екі |CO2 жазықтығы ығысқандықтан, D2d симметриялы құрылымға жақынырақ келеді. Рубидий оксалатының екі құрылымдық түрі |Rb2C2O4 бір кристаллдық рентгендік дифракция арқылы анықталды: біреуі жазық, екіншісі ығысқан оксалаттан тұрады. Бұл байланыстың айналуына кедергі есептеулер бойынша еркін дианион үшін |C2O4(2−) шамамен 2–6 ккал/моль құрайды. Мұндай нәтижелер орталық C−C байланысы екі |CO2− бөлімшелері арасындағы минималды π өзара әрекеттесуі бар жеке байланыс ретінде қарастырылатын түсіндірмемен сәйкес келеді. Оксалаттың маңызды концентрациясы бар басқа жеуге жарамды өсімдіктерге келетін болсақ, төмендеу ретімен: жұлдыз жемісі (карамбола), қара бұрыш, ақжеңге, мак тұқымы, амарант, шатыр, қызылша, какао, шоколад, көптеген жаңғақтар, көптеген жидектер, балық құйрықты пальмалар, Жаңа Зеландия шпинаты (Tetragonia tetragonioides) және бұршақ кіреді. Шәй өсімдігінің (Camellia sinensis) жапырақтарында басқа өсімдіктерге қарағанда оксаль қышқылының ең жоғары концентрациясы кездеседі. Алайда, ыстық суға қайнату арқылы алынған сусындарда, әдетте, оксаль қышқылының мөлшері аз немесе орташа болады, себебі пісіруге қолданылатын жапырақтардың массасы шамалы.

**Тамақтануға қатысты жоғары оксалатты тағамдар**

Тағам атауы Мөлшері Оксалат мөлшері (мг)
Қызылша жапырақтары, пісірілген 1 кесе 916
Қызылша, пісірілген 1 кесе 910
Қызылша, қанты қосылмаған, ысталған 1 кесе 860
Шпинат, пісірілген 1 кесе 750
Қызылша, пісірілген 1 кесе 675
Швейцариялық шатыры, пісірілген жапырақтары 1 кесе 660
Қызылша, консервіленген 1 кесе 600
Шпинат, мұздатылған 1 кесе 600
Қызылша, тұздалған 1 кесе 500
Поке жапырақтары, пісірілген 1 кесе 476
Эндив, шикі 20 жапырақ 273
Какао, құрғақ 1 кесе 254
Арыстанқұйрық жапырақтары, пісірілген 1 кесе 246
Окра, пісірілген 8–9 бұршақ 146
Жүзімқұрақ, пісірілген 1 кесе 141
Кале, пісірілген 1 кесе 125
Жер жөңкесі, шикі 1 кесе (1 3/4 унция) 113
Турп жапырақтары, пісірілген 1 кесе 110
Шоколад, қант қосылмаған 1 унция 91
Сәбіз, туралып пісірілген 1 кесе 81
Қарақұмық, пісірілген 1 кесе 74
Жемқұрақ, шикі, жартысы 1 кесе (1 1/4 унция) 74
Шәй, жапырақтары (4 минут демалдырылған) 7 унция суға 1 деңгей шай қасығы 72
Жаңартылған астық дәні 1 кесе 67
Қуанайқұрақ 1 кесе 66
Картоп, ақ, пісірілген 1 орташа 64
Сәбіз, пісірілген 1 кесе 45
Алма, қабығымен шикі 1 орташа 41
Брюссель көкбас, пісірілген 6–8 орташа 37
Жемдүрсін, шикі 1 кесе 35
Сельдерей, шикі 2 сабау 34
Сүт шоколады 1 таяқша (1.02 унция) 34
Қара жеміс, шикі 1 кесе 33
Апельсин, жеуге жарамды бөлігі 1 орташа 24
Жасыл бұршақ, пісірілген 1 кесе 23
Қызылша, туралып шикі 1 ас қасық 19
Пияз, шикі орташа 15
Қара жидек, шикі 1 кесе 13
Конкорд жүзімі 1 кесе 13
Көк жидек, шикі 1 кесе 11
Қызыл жеміс 1 кесе 11
Абрикос, шикі 2 орташа 10
Жемдүрсін, қызыл, шикі 1 кесе 10
Брокколи, пісірілген 1 үлкен сабау 6
Көк жусан шырыны 1 кесе (4 унция) 6

Физиологиялық әсерлері

Оксалатқа бай тағамдарды артық тұтыну кальций оксалаты сияқты металл иондарынан бүйрек тастарының пайда болуымен байланысты, бұл бүйрек тастарының қауіп факторы болып табылады. Aspergillus туысына жататын кейбір саңырауқұлақтар оксаль қышқылын өндіреді.

Металл иондарының лиганды ретінде

Оксалат сонымен қатар координациялық қосылыстарды түзеді, кейде ол "окс" деп қысқартылады. Ол көбінесе бидентатты лиганд ретінде кездеседі. Оксалат бір металл орталығымен келаттанғанда, ол әрқашан жазық құрылымды қабылдайды. Бидентатты лиганд ретінде ол 5 мүшелі |MC2O2 сақинасын құрайды. Мысал ретінде калий ферриоксалаты, |K3[Fe(C2O4)3] комплексін келтіруге болады. Оксалиплатин препараты ескі платинаға негіделген препараттарға қарағанда судағы ерігіштігін жақсартады, бұл дозаны шектейтін бүйрек токсикасының (нефротоксикалық) жанама әсерінен сақтауға мүмкіндік береді. Оксаль қышқылы мен оксалаттарды перманганат автокатализдік реакцияда тотықтыруға болады. Оксаль қышқылының негізгі қолданылуларының бірі – тотты кетіру, себебі оксалат темір ионымен суда еритін туындыларды түзеді.

Артық

Қанда оксалаттың артық мөлшері гипероксалемия деп аталады, ал зәрде оксалаттың жоғары мөлшері гипероксалурия деп аталады.

Сатып алынған

Оксалаттарды тұтыну сирек кездесетін жағдай болғанымен (мысалы, Bassia hyssopifolia сияқты оксалаттарды қамтитын өсімдіктерді малдың жеуі, немесе адамның сүрек қышқылы немесе, әсіресе шамадан тыс мөлшерде қара шай ішуі) оксалаттан улану салдарынан бүйрек ауруына, тіпті өлімге алып келуі мүмкін. "Жаңа Англия медицина журналы" 56 жастағы ер адамда "күн сайын 16 стакан мұзды шай ішуінен" (шамамен) туындаған "жедел оксалатты нефропатия" жағдайы тіркелген. Мақала авторлары жедел оксалатты нефропатияның бүйрек жеткіліксіздігінің жиі диагноз қойылмайтын себебі болуы мүмкін деген гипотезаны ұсынды және протеинуриясыз (зәрде ақуыздың көп болуы) және зәр шөгіндісінде кальций оксалатының көп мөлшерде табылуымен түсіндірілмейтін бүйрек жеткіліксіздігі жағдайларында пациенттің тамақтану тарихын жан-жақты тексеруді ұсынды. Ішек микрофлорасындағы Oxalobacter formigenes бұл жағдайды жеңілдетуге көмектесуі мүмкін.

Туғаннан пайда болған

Бастапқы гипероксалурия – сирек кездесетін, мұрагерлік ауру, нәтижесінде оксалаттың шығарылуы артады, сондықтан оксалатты тастар жиі пайда болады.