Кіріспе

Кобук өзені (Iñupiaq: Kuuvak; Koyukon: Hʉlghaatno), сондай-ақ Kooak, Kowak, Kubuk, Kuvuk және Putnam аттарымен де белгілі, АҚШ-тың Аляска штатының солтүстік-батыс Арктика аймағында орналасқан өзен. Оның ұзындығы шамамен 280 миль (451 км). Кобук өзені Алясканың солтүстік-батысындағы ірі өзендердің қатарында болып табылады, ені 1500 футқа (460 м) дейін жетеді, ал төменгі және орта ағыстарындағы ағыс жылдамдығы сағатына 3–5 миль (5–8 км) құрайды. Кобук өзені бассейнінің орташа биіктігі теңіз деңгейінен 1300 фут (396 м) биіктікте, өзеннің Беринг теңізіне құятын жерінде теңіз деңгейінен басталып, Брукс жотасының бастауларына жақын 11 400 футқа (3475 м) дейін өзгереді. Өзен бойындағы жер бедеріне төменгі, дөңгелек таулар, жазықтар мен төмендіктер, орташа биіктіктегі тік таулы жерлер, сондай-ақ көлбеу платолар мен жоталар кіреді. Өзенде шеефиш (Stenodus leucicthys) балығының ерекше популяциясы бар, ол лосось тұқымдасына жататын ірі жыртқыш ақ балық, күз айларында өзеннің жоғарғы ағысында шағылысады. Батыс Арктикадағы қарибулардың көп бөлігі қыс айларында Кобук өзені аңғарын жайылым ретінде пайдаланады.

Курс

Көбінесе Кобук өзені Уокер көлінен басталады деп есептеледі, бірақ өзеннің бастауы шын мәнінде Уокер көлінің шығысында, Арктикалық ұлттық паркі мен қорығының қақпаларындағы Эндикотт тауларында, Солтүстік поляр шеңберінен солтүстікте орналасқан. Өзен қысқа ғана уақыт бойы оңтүстікке қарай ағып, таулардан екі әсем каньон (Жоғарғы және Төменгі Кобук каньоны) арқылы төмен түседі, содан кейін кең батпақты аңғарда батыс Брукс жотасының оңтүстік беткейімен батысқа қарай ағып өтеді. Аңғарда Кобук, Шуннак және Амблер сияқты ішкі аймақтардың біріккен жергілікті елді мекендері орналасқан, осы жерде Амблер өзені Кобук өзеніне қосылады. Өзеннің төменгі ағысында, Бэрд таулары мен Уэринг таулары аралығында, Кобук құмды төбелерінің орналасқан жері – Кобук аңғары ұлттық паркі орналасқан. Содан кейін Киана қаласынан өтіп, қаладан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 16 шақырым жерде кең дельтаға құяды. Кобук өзені Котцебуу сағасының Хотам шығанасына, Котцебуу қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 48 шақырым жерде құяды.

Тарих

Кобуктың инуит атауы Кувак «үлкен өзен» дегенді білдіреді. Оны алғаш рет Джон Симпсон 1850 жылы «Kowuk» деп жазған. Өзенді 1883–1886 жылдары лейтенант Г. М. Стони зерттеді, ол «Ку Бак» деген атауды жазды, бірақ оны Роджерс кемесінің офицері Чарльз Путнамның құрметіне «Путнам» деп атауды ұсынды, ол 1882 жылы мұз үстінде теңізге шығып, жоғалып кеткен. Лейтенант Дж. К. Кантуэлл, USRCS, де 1884 және 1885 жылдары өзенді зерттеді және картасында «Koowak», ал мәтінінде «Kowak» деп жазды. Иван Петроф 1880 жылы өзеннің атын «Kooak» деп, ал В. Х. Далл 1870 жылы «Kowk» деп жазды. АҚШ армиясының лейтенанты Х. Т. Аллен 1885 жылы өзенге коюкондық үнді атауын жазып, оны «Holooatna» және «Holoatna» деп жазды. Бассейнге орташа есеппен 21 дюйм (53 см) жауын-шашын түседі. Дегенмен, нақты жауын-шашын мөлшері 15-тен 40 дюймға (40–100 см) дейін өзгеруі мүмкін, өзен алабының жоғарғы бөлігінде көбірек жауады. Кобук өзені бассейні климаттың өзгеруіне өте сезімтал. Арктикалық климат соңғы онжылдықтарда жалған дүниежүзілік қарқыннан шамамен екі есе жылдам қызды. 1961 жылдан 1990 жылға дейінгі Кобук өзенінің ендіктерінде тіркелген ауа температурасының көрсеткіштері он жыл сайын шамамен 1,4 °F (0,78 °C) жылынуға ұшырады. Жылыну қыс және көктем айларында ең күшті болды. Мысалы, климаттың өзгеруі үзіліссіз аймақтағы мәңгі тоңның кең ауқымды еруіне және үзіліссіз аймақтағы маңызды өзгерістерге әкеледі. Мәңгі тоңның еруі топырақтың шөгуіне байланысты бейбіршілік депрессияларға (термокарст) алып келуі мүмкін. Бұл су ағызу жүйесін өзгертіп, тіпті өзендердің бағытын өзгерте алады, ал басқа жерлер батпаққа айналуы мүмкін. Сонымен қатар, беткейдің тұрақтылығы төмендеп, мәңгі тоңның бұзылуы өзен жағалауларының эрозиясына алып келіп, өзендермен шөгінділердің көбеюіне себеп болуы мүмкін. Бұл физикалық өзгерістер бассейндегі қоректік заттар мен биологиялық процестерге де әсер етеді.

Геология және топырақ

[[Сурет: Кобук өзені бойындағы мәңгі тоң аймақтары|орталық|Кобук өзені бойындағы мәңгі тоң аймақтары

Кобук өзенінің тұнбалануы мен шөгінді тасымалдаудың бірінші кезеңінен кейін эрозия және жер бедерінің дамуының жаңа кезеңі басталды. Өзен жоғары ағысында оңай эрозияланатын шөгінділердің қорын толығымен сарқып, шөгінді жүктемесін азайтып, төменгі ағысында жүк көтергіштік қабілетін арттырды. Төменгі ағыста көтергіштік артып, өзен бұрын жасаған аллювиалды жайылмаға еніп, ұзақ уақыт бойы бастапқы су тасқыны алаңдарында сақталған шөгінділерді одан да төмен жатқан жаңа су тасқыны алаңдарына жылжыта бастады. Ылғалды климатта өзенде су көбірек болып, күші артады, ол құмды төсеніш арқылы тереңірек қазылады. Құрғақ климат кезінде жел басымдық танытып, көптеген шөгінділерді нашар өзен жүйесіне соғып, тұнбалануға және су тасқыны алаңдарының қайта бөлінуіне алып келеді. Қазіргі уақытта Кобук өзенінің орта және төменгі ағындары анастомоздық ағын болып табылады, онда бірнеше тораңдалған арналар, кең көшіп-қоныс жасайтын иілімдер және ескі арна көлдері кездеседі. Оның айналасындағы ландшафт сияқты, жылдық қату-еру циклдарымен басқарылады. Жылдың алты айында өзен көбінесе тыныш, беті қалың мұз қабатымен қатып жатады. Кобук аңғары ұлттық паркінде Калларичук, Калигуричеарк және Адилик өзендері орналасқан. Олардың барлығының бастауы Бэрд тауларында. Аймақтағы басқа да су нысандарына Селби көлі, Нутувукти көлі және Норутак көлі жатады. Сонымен қатар, өзен бойындағы жазықтарда көптеген шағын көлдер мен тоғандар бар, олардың кейбіреулері иілімді өзеннің бөлінген ескі арналарынан, ал басқалары мәңгі тоңның еруінен пайда болған шұңқырларда қалыптасқан. Амблер және Кианадағы USGS бақылау станцияларынан ағын туралы деректер қол жетімді. 1966 жылдан 1978 жылға дейінгі кезеңде Кобук өзенінің Амблердегі орташа жылдық ағыны болды, ал ең жоғары ағыны болды. 1977 жылдан 1999 жылға дейінгі кезеңде Кианаға жақын орташа жылдық ағын болды, ал ең жоғары ағын болды. Ең жоғары ағын мұз бітелуінен босаған үлкен су көлемінен туындауы мүмкін. Кобук қаласына жақын орналасқан Даль саласы үшін де ағын туралы деректер бар.]]