Кіріспе

1727 жылғы "Қос жалғандық" (архаикалық жазылуы: Double Falshood) немесе "Қиналып жүрген ғашықтар" – ағылшын жазушысы және драматургы Льюис Теобальдтың 1727 жылғы пьесасы. Бірақ пьеса жарық көрген сәттен бастап авторлығы күмәндалып келді, кейбір ғалымдар оның авторы Джон Флетчер мен Уильям Шекспир болуы мүмкін деп санайды. Кейбір авторлар бұл Шекспир мен Флетчердің "Карденио" деп аталатын жоғалған пьесасының өңделген нұсқасы болуы мүмкін екенін айтады. Теобальд өзінің нұсқасы Шекспирдің аты-жөні белгісіз жоғалған пьесасының үш қолжазбасына негізделгенін мәлімдеген.

Авторлығы

Баспагер Хамфри Мозли Карденионы Шекспирмен байланыстырған алғашқы адам болды: оның 1647 жылғы басылымының аталым беті, 9 қыркүйекте 1653 жылы Stationers' Register-ге тіркелген, бұл туындыны "Мырза Флетчер және Шекспир" деп көрсетеді. Мозли басқа авторлардың алты пьесасына Шекспирдің атын қосты, мұндай авторлыққа қатысты мәлімдемелер әрқашан күдікпен қабылданады. Теобальдтың "Қос жалғандық" пьесасының шекспирлік негізде екендігі туралы пікірі замандастары, мысалы Александр Поп пен кейінгі сыншылар тарапынан күдікпен және тіпті жалғандыққа айыптаумен қарсы алынды. Дегенмен, сыншылар Теобальдты Поптан гөрі әлдеқайда салмақты ғалым деп санайды және "қазіргі заманғы мәтіндік сынақтың негізін қалаушы" ретінде қарастырады. Шекспирдің Карденио әңгімесінің драмалық нұсқасына қатысы туралы дәлел Stationers' Register-дегі жазбада кездеседі, бірақ Теобальд бұл дәлелді білмеген, "өйткені ол оның өлімінен көп уақыт өткен соң ғана табылды". Ғалымдардың көпшілігі 18 ғасырғы "Қос жалғандық" пьесасының жалған емес, 1612–13 жылдарғы жоғалған Кардениоға негізделгенін және Карденионың түпнұсқа авторлары Джон Флетчер және, мүмкін, Уильям Шекспир болғанын мойындайды. 2010 жылдың наурыз айында The Arden Shakespeare "Қос жалғандық" пьесасын жариялады, ондағы "Бұл басылым туралы ескертуде" Шекспирдің пьесаның тууына қатысуына қатысты "сақтықпен қарастырылған тұжырым" келтірілген, содан кейін мұндай тұжырымды болашақта толық дәлелдеуге немесе толығымен жоққа шығаруға қатысты болжамдар жасалған. Арден редакторы Брин Хаммонд кіріспеде лингвистикалық және стильдік талдаулардың нәтижелері Шекспир мен Флетчердің 18 ғасырғы басылымдағы қолдарының іздерін табуға мүмкіндік беретінін айтады. Хаммонд сондай-ақ өзінің басылымы "жоғалған пьесаның 18 ғасырғы ұрпағындағы үздірілмейтін болуын нығайтады" деген үмітін білдіреді. Автор және сыншы Кейт Малтби "Қос жалғандық" пьесасын асыра сілтеумен насихаттауға қарсы ескертеді. Ол Арден редакторының "Жоғалған Шекспирді табуға" шақыратын пьеса қойылымының жарнамаларында кездесетін "әсем мәлімдеме" жасамағанын атап көрсетеді. Егер жас адам "Қос жалғандық" пьесасын көріп, оның Шекспирдің туындысы екенін естісе, ол "Шекспирдің өнері бос және көңілсіз" деген өмір бойы сақталатын сенімге ие болуы мүмкін. 2015 жылы Остин қаласындағы Техас университетінің Райан Л. Бойд пен Джеймс В. Пеннебейкер Psychological Science журналында Шекспир мен Флетчердің "Қос жалғандық" пьесасын бірлесіп жазғанын көрсететін статистикалық және психологиялық дәлелдер туралы зерттеу жариялады, Теобальдтың үлесі "өте шағын" болды. Зерттеушілер әр драматургтің расталған лингвистикалық белгілерінен алынған ондаған психологиялық ерекшеліктерін жинақтап, әр авторлық үміткер үшін "психологиялық қолтаңба" (яғни жоғары өлшемді психологиялық жиынтық) құруға қол жеткізді. Бұл психологиялық қолтаңбалар математикалық тұрғыдан "Қос жалғандық" пьесасының психолингвистикалық профилімен салыстырылды. Бұл зерттеушілерге Шекспир, Флетчер және Теобальдтың авторлық ықтималдығын анықтауға мүмкіндік берді. Олардың нәтижелері пьесаны Теобальдтың жалған туындысы деп жорамалдауға қарсы тұрды. Бұдан өзге, нәтижелер Шекспирдің "Қос жалғандықтың" алғашқы үш актісінің ең ықтимал авторы екенін, ал Флетчер пьесаның соңғы екі актісіне маңызды үлес қосқанын көрсетті.

Орындау және жариялау

Пьеса алғаш рет 1727 жылдың 13 желтоқсанында Корольдік театрда, Дрюри-Лейнде қойылып, 1728 жылы жарық көрді. Драма 1749 жылдың 24 сәуірінде Ковент-Гарденде қайта жаңғыртылып, сол жылдың 6 мамырында тағы қойылды. Кейінірек 1781 және 1793 жылдары қойылымдар болды, сондай-ақ мүмкін 1770 жылы да қойылған. 1728 жылғы алғашқы басылымнан кейін, 1740 және 1767 жылдары келесі басылымдар жарық көрді.

Қазіргі жаңғырулар

2010 жылы наурыз айында «Арден Шекспир» сериясында пьесаның жаңа басылымы жарық көрді. 2011 жылдың қаңтар айында «Уильям Шекспир мен Джон Флетчер» деп жарнамаланған бұл нұсқаны Саутварк қаласындағы Юнион театрында MokitaGrit театр компаниясы, режиссер Фил Уиллмот ұсынды. Уиллмот шығармадағы «психологиялық түсініктердің жарқыраған сәттерін» жоғары бағалағанмен, Шекспир авторлығына толық сенбеді, пьесада көңіл көтеруге арналған эпизодтардың жоқтығын, оның ерекше құрылымын және, ең бастысы, «жүректі тоқтататын поэзия сәттерінің» болмауын атап өтті. Әрине, Шекспирге тән сюжеттік элементтер, мысалы, ер адам кейпіндегі әйелдер, наразы кіші інісі және сарай сахналарынан елді мекендегі сахналарға ауысу сияқты жайттар кездеседі, бірақ бұл Шекспир стиліне деген құрмет ретінде немесе оны алдау мақсатымен басқа біреудің қосымшасы болуы мүмкін. Сыншы Лин Гарднер бұл жұмысты сахнаға қоюға жарамды деп тапты, бірақ авторлығына күмән келтіріп, оның «классикалық туындыдан гөрі қызықтырақ» екенін айтты. 2011 жылдың сәуір айында Корольдік Шекспир компаниясы «Қос жалғандықты» «Шекспирдің «жоғалған пьесасы» – Карденио» ретінде ұсынды. Мәтінде Сервантестің сюжетіне негізделген «қайта жаңғыртылған» элементтер бар. Қойылым жақсы пікірлер алды, бірақ сыншы Майкл Биллингтон оның Шекспирге қарағанда Флетчерге көбірек ұқсайтынын мәлімдеді. 2012 жылдың тамызында Нью-Джерсидегі Хадсон Шекспир компаниясы «Карденио, жоғалған Шекспир» деп аталатын қойылымды жазғы ашық аспандағы «Шекспир парктері» маусымының аясында көрсетті. Негізгі сценарий «Қос жалғандықтың» құрылымын сақтайтын болса, режиссер Джон Сикарелли кейіпкерлердің аттарын Сервантестің кейіпкерлерімен сәйкестендіріп, орталық Карденио оқиғасын одан әрі дамыту үшін сахналық безендіру, музыка, жауынгерлік хореография және би қосты. 2012 жылы Терри Бурус Гэри Тейлордың «Карденионың бейімдемесіз нұсқасын» салып, Теобальдтың түпнұсқаға енгізген өзгерістерін кері қайтаруға тырысты. Тейлордың мәтіні және Теобальд түпнұсқалық пьесаны қолданғанын көрсететін толыққанды дәлелдер келесі жылы эсселер жинағында жарияланды.

Қысқаша мазмұны

Пьеса "Испанияның Андалусия провинциясында" өтеді. Алғашқы сахнада герцог Анджело және оның үлкен ұлы, мұрагері Родерик таныстырылады. Родерик – адал да ізгі ұл; герцогтың кіші ұлы Хенрикес те бар, ол өз ісімен айналысып, герцогтік сарайдан тыс қалыпты. Хенрикес әкесіне жылқы алу үшін алтын сұрап хат жазады. Хенрикес досы Хулионы ақша алу үшін сарайға жібереді. Герцог пен Родерик Хулионы өз мақсаттары үшін пайдалануға шешім қабылдайды: оны бірнеше күн сарайда ұстап, "шынайы тыңшыға" айналдыруға тырысады. Хулионың әкесі Камилло ұлының сарайға баруына риза емес. Хулио Леонораға үйленуді жоспарлап отыр; оның болашақ әйелі келіседі, бірақ сарайға шақыру Хулионың екі әкесінен де рұқсат алу жоспарын кешіктіреді. Хулио Хенрикесті Леонорамен айналысу үшін қалдырады, бұл ақымақтық сенім. Хенрикес әдемі әрі ізгі, қарапайым қыз Виолантеге ғашық болады; ол оның жөнсіз ұсыныстарын қабылдамайды. Хенрикес оған күш қолданады. Кейін, "қатыгез зорлық-зомбылығына" байланысты өзінің кінәлі сезімімен күрескен Хенрикес бұл зорлау емес екеніне өзін-өзі көндіруге тырысады, Виоланте қаншалықты қарсылық көрсетсе де айқайламағанын айтады. Кінәлі сезімі Хенрикеске басқа жоспар құруға кедергі келтірмейді: Хулио болмағанда ол Леонораға да көңіл білдіреді. (Хенрикес жеке сөзінде Хулионы осы мақсатпен жібергенін мойындайды. Виоланте мен Леонораға жасаған тырысықтары – пьеса атауындағы "екі жалғандық"). Жас әйел бұған қатты таңғалып, қорқады, бірақ оның әкесі Дон Бернардо олардың некесі арқасында аристократиямен туыстық байланыс орнатуды қалайды. Леонора Хулиоға хат жазады, ол үйлену тойын бұзу үшін үлгереді. Хулио Хенрикеске қарсы қылыш көтеріп, оны жеңіліске ұшыратып, Бернардоның қызметшілері шығарып тастайды; Леонора есінен танып, оны алып кетеді. Бернардо қызының кесіп тастаған пышағы мен өзін-өзі өлтіру туралы хатын табады, оның мәжбүрлі некеге қарсы тұруға бекінгенін көрсетеді. Хулио мен екі жас қыз, әрқайсысы қайғыға толы күйде, құпия түрде кетеді; әкелер Камилло мен Бернардо өздерінің қайғы-қасіретімен бетпе-бет келеді. Родерик келіп, екі қартты жұбатады. Олардың бақытсыздығы әрқайсысының мінез-құлқына өзгеріс әкеледі: бұрын жұмсақ болған Камилло қатайып, ал бұрын қатал болған Бернардо көз жасына бенеді. IV актте сахна сарай мен қаладан шопандар мал өріп жүрген жабайы жерлерге көшеді (Шекспирдің "Қыс әңгімесіндегі" IV актідегідей пасторлық стильге ауысу). Виоланте өзін ұл ретінде жасырып, қожайын шопанның қызметшісіне айналады. Хулио да сол маңайда, мағынасыз серуендеп, шопандармен ұрысып, олардың тағамын ұрлап жүр. Шебер шопан – дәстүрлі ағылшын драмасындағы сирек кейіпкер, ол әйелді ұл ретінде жасырғанда тани алады. Ол Виолантеге ұнамайтын жыныстық ұсыныс жасайды, бірақ Родериктің келуімен бұл үзіледі. Хенрикес Леонораның жақын маңдағы монастырьға тығылғанын және ағасынан оны қайтарып алуға көмек сұрағанын біледі. Родерик келіседі, ішінара кіші інісіне бақылау үшін; ол Леонораға құрметпен қарауды және онымен бірге қайтуды таңдауға мүмкіндік беруді талап етеді. Родерик жағдайдың барлық мән-жайын түсінуге жетеді; ол Хулио, Леонора, Виоланте және Хенрикесті үйге бірге әкелуге қол жеткізеді. Ол пьесаның соңында үлкен қарсыласу мен татуласу көрінісін ұйымдастырады: Хулио мен Леонора қайта қосылады, ал енді өкініш білдірген Хенрикес өзінің қылмысын өтеу үшін Виолантеге үйленгісі келеді. Үш әке де бұл келісімге келіседі.