Кіріспе

Танкіге қарсы снаряд. Қаптаманы тесуге арналған сабот (APDS) – броньға қарсы күресте қолданылатын, айналу арқылы тұрақтандырылатын кинетикалық энергия снарядының бір түрі. Әрбір снаряд саботпен жабдықталған кішкентай калибрлі оқтан тұрады. Жеңіл калибрлі оқтың толық калибрлі оқ-дәріге қарағанда бастапқы жылдамдығын арттыруы мүмкін, бұл снарядтың броньды тесіп өту қабілетін жақсартады. Броньды тесіп өту мүмкіндігін одан да арттыру үшін APDS снарядтарында көбінесе вольфрамнан немесе басқа да қатты, тығыз материалдан жасалған нығайтылған орталық бөлік болады. Белгілі бір калибр үшін APDS оқ-дәрілері AP, қалпақшасы бар броньды тесуші (APC) және баллистикалық қалпақшасы бар броньды тесуші (APCBC) снарядтары сияқты толық калибрлі оқ-дәрілермен салыстырғанда, қарудың броньды тесіп өту қабілетін екі есеге арттыра алады. APDS снарядтары 1980-ші жылдардың басына дейін үлкен калибрлі танктерде кеңінен қолданылды, бірақ олар қанатты тұрақтандырылған саботпен броньды тесуші (APFSDS) снарядтарымен алмастырылды, олар қанаттар арқылы тұрақтандырылады және тегіс стволды тапаншалардан атылуы мүмкін. APDS снарядтары кішкентай немесе орташа калибрлерде, мысалы, жеңіл броньды тесуші (SLAP) оқ-дәрілерінде қолданылады.

Тарих және дамуы

Бронебойғыш саботты оқ-дәрілер танкіге қарсы снарядтардың тегіс ену қабілетін арттыру үшін, олардың соққы жылдамдығын жоғарылату мақсатында жасалды. Ірі снарядқа мүлдем жаңа қару жүйесі қажет еді, бірақ жылдамдықты арттыру болаттан жасалған бронебойғыш (AP) снарядтарының 850 м/с шамасындағы жылдамдықтарда қақпағы болмағанда жарылып кететінімен шектелді. Болаттан екі есе тығыз болған вольфрам карбиді, оның артық қаттылығы мен соққы мен қысымға төзімділігіне байланысты, тиімді шешім ретінде қарастырылды, бірақ оның үлкен салмағы жылдамдықты төмендетті. 1930 жылдары, диаметрін ұлғайтпай соңғы жылдамдықты арттыру үшін француздық Эдгар Брандт компаниясындағы инженерлер "саботталған" оқ-дәрілерді әзірледі. Онда ауыр кіші калибрлі ядро жеңіл "саботпен" (француз тілінде – ағаш тікше немесе есек аяғының қатты сыртқы қабаты; алайда, Брандт өзінің ағылшын патенттерінде "итеруші базалық элемент" терминін қолданды) қоршалған, ол ұшу барысында соққыға дейін сақталады. Олар екі калибрді енгізді: 75 мм/57 мм – 75 мм Mle 1897/33 танкіге қарсы зеңбірі үшін және 37 мм/25 мм – бірнеше 37 мм зеңбір түрлері үшін, 1940 жылғы француз-неміс келісіміне дейін, содан кейін Ұлыбританияға эвакуацияланып, ондағы танкіге қарсы оқ-дәрілерді жетілдіру жұмыстарына қосылды. Бұл конструкция үшін британдық термин – "Бронебойғыш, құрамалы қатты" (APCR).

Саботтың арқасында қысқа қашықтықтағы тиімділік жақсарғанмен, қосымша кедергі ұзақ қашықтықта снарядтың тиімділігін күрт төмендетті. 1941 және 1944 жылдар аралығында Ұлыбританияның қару-жарақ зерттеу департаментінің (ARD) екі конструкторы Пермуттер мен Коппок, зеңбірден шыққаннан кейін дереу тасталатын саботты жасады, соның арқасында кішірек, ауыр суб-снаряд диаметрі кіші болғандықтан кедергіні азайтып, әлдеқайда жоғары жылдамдықпен ұшуға мүмкіндік алды. 1944 жылдың ортасында пайда болған APDS (мұндағы "D" әрпі "тастауды" білдіреді) снаряд түрі Ұлыбританияның 57 мм QF 6 фунт танкіге қарсы зеңбірі үшін, ал кейін 1944 жылдың қыркүйегінде 76 мм QF 17 фунт танкіге қарсы зеңбірі үшін қолданысқа енгізілді.

Сабот құрылысы

Үлкен калибрлі АПДС-тің саботы толық диаметрлі, жеңіл, жоғары беріктігі бар қорытпадан жасалған қазан мен негізден тұрады, олар бір-біріне бұралады. Қазанның алдыңғы бөлігінде үш-төрт жапырақшасы (саботы) бар, олар орталықтандыру лентасымен (көбінесе нейлоннан жасалған) жабылады. Арғы жартысында резеңке тығын мен негізгі бірлікте бұрандамен бекітілген жетек лентасы (тағы да нейлон) орналасқан. Егер суб-снарядқа трассирлік элемент бекітілсе, негізгі бірліктің ортасында тесік болады. Оқ атар алдында суб-снаряд пен сабот бірге құлыпталады. Жоғары кері күштердің (g күштері) әсерінен, қазан мен суб-снаряд арасындағы үйкеліс спиннің берілуін қамтамасыз етеді, осылайша суб-снарядты тұрақтандырады. Кішкентай/орта калибрлі АПДС-те жеңіл, жоғары беріктігі бар қорытпадан жасалған негізгі қазан мен үш немесе одан көп пластик жапырақшалар қолданылады. Кішкентай/орта калибрлі қаруларда спинді өзекке беру үшін, өзек түбінде ойық жасалады. 100 000 г-тан жоғары жылдамдықпен бұрғылау кезінде, тегіс емес түбі жұмсақ қазан материалына батырылып, суб-снарядты қазанға бекітіп, спин береді. Барлық кішкентай/орта калибрлі АПДС осы техникаға сүйенбейді, спинді байланыстырудың тағы бір әдісі – алдыңғы пластик жапырақшаларды пайдалану. Жапырақшалардың диаметрі, ұңғылы қанатын (рифл) басып өтетін жерлерден сәл үлкен болады. Бұл жапырақшаларды өзекке тығыз қысып, олардың арасындағы үйкелісті арттырып, спиннің берілуін қамтамасыз етеді.

Ұшақ құрылысы

Субкалибрлі оқпан жоғары тығыздықты ядродан, енетін қақпағы бар, жеңіл қорытпадан (алюминий-магнезий қорытпасынан) жасалған баллистикалық қақпағымен және жоғары беріктіктегі (болаттан) қабықшаға салынған. Қазіргі шағын/орта калибрлі APDS снарядтарында ядро қапталдандырылмайды, ал баллистикалық және енетін қақпақтар біріктірілген. APDS қосалқы оқ-дәрісіне трассир элементі қосылуы мүмкін, үлкен калибрлі қарулар үшін ол сыртқы қабықтың бөлігі, ал кіші/орта калибрлі қарулар үшін ядроның түбіндегі қуысқа орналасады немесе оған бекітіледі. Көптеген қазіргі заманғы APDS снарядтары жоғары беріктіктегі, соққыға төзімді вольфрам қорытпаларын қолданады. Негізгі құрамдас бөлігі – вольфрам, кобальтпен, мыспен, темірмен немесе никельмен қорытылған немесе металл ұнтағынан қысып жасалған. Аз ғана APDS снарядтарында ену материалы ретінде тозған уран (DU) титан қорытпасы қолданылады, алайда, зейнеткерлікке шығарылған 20 мм MK149 2 Phalanx CIWS оғында DU қолданылған.

Саботты жою

Үлкен калибрлі АПДС оғы атылғанда және оқ түтігінің ішінде болған кезде, кері күш алдыңғы жапырақшаларды қиып, суб-оқтың саботтан жартылай босауына себеп болады, бірақ оны қазанның ішінде берік ұстап тұрады. Газ қысымы гироскопиялық күштер арқылы суб-оқтың артқы бөлігін ұстап тұрған штифттердің босауын кешіктіреді. Оқ түтігінен шыққаннан кейін, штифттер, орталықтастырушы лента және алдыңғы жапырақшалар оқтың айналуымен босатылады немесе тасталады, ал аэродинамикалық қарсылық ыдыс/негіз бөлігін алып тастайды. АПДС суб-оғына жетектеуші ленталар қажет емес және оның өзек бөлігі негізімен және оқтың алдыңғы бөлігімен сүйеніп тұратындықтан, одан да аэродинамикалық пішін таңдауға болады. Бұл, суб-оқтың жоғары көлденең тығыздығымен қосылғанда, толық калибрлі вольфрам өзек снарядтарына, мысалы, бронебойғыш, құрама қатты (APCR) снарядтарына қарағанда суб-оқтың аэродинамикалық қарсылығын айтарлықтай төмендетеді. Бастапқы жылдамдықтың жоғары болуы және қарсылықтың азаюы соқтығысқанда жылдамдықтың артуына әкеледі. Бұл ұшу уақытын қысқартады және дәлдікті жақсартады. Лақтыру кезінде сабот пен суб-оқ арасындағы қажетсіз әрекеттесулер болса, дәлдік төмендеуі мүмкін.

Тиісті әсер үлгісі

APDS снарядының соққыға ұшыраған кезектілігі, мысалы 120 мм L11, Chieftain танкысында қолданылған L15 APDS (оның бастапқы жылдамдығы 1370 м/с) былай өтеді: жеңіл баллистикалық қақпақ қирап, соққыны өткізетін қақпақ броняға соғылып, соққыны өзектің алдыңғы бөлігінің бүкіл бетіне таратып, өзектің бастапқы соққысын азайтады. Өзекті қоршаған болат қабықшасы айрылады, ал өзегі броняны тесіп өтеді. L15 APDS-тің тесіп өту қабілеті 1000 м қашықтықта шамамен 355 мм біртекті броняға тең.

ҚОҚҚҚ

Енгізу кезінде жоғары тығыздықты қорытпадан жасалған сынғыш снарядтың өзегі көптеген жоғары жылдамдықты сынықтарға ажырайды. Соның нәтижесінде пайда болатын снарядтар APDS типтері үшін Frangible Armour Piercing Discarding Sabot (FAPDS) немесе толық калибрлі снарядтар үшін FRAP (Frangible Armour Piercing) деп аталады. 2010 жылы Diehl Defence өзінің FAPDS-ін "күшейтілген бүйірлік әсері бар енуші" (PELE) деп атады. Ол Rheinmetall компаниясымен бірлесіп әзірленді. Жеңіл броньды нысанаға сынғыш снарядтың әсері жоғары жарылғыш жанғыш снарядқа ұқсас, бірақ нысананың ішкі бөлігіне тығыз, жоғары жылдамдықты сынықтар бұлты тереңдеп еніп барады. Ал ауыр броньға тиген кезде FAPDS әсері стандартты APDS-ке жақын, бірақ өзектің күшті сыныққа айналуымен, демек бронь тесілген жағдайда қаупі артады.