Халықтың орташа жасының өсуі және демографиялық өзгерістер

Кіріспе

Халықтың орташа жасының артуы

Халықтың қартаюы – туылу көрсеткіштерінің төмендеуі және өмір сүру ұзақтығының артуы салдарынан халықтың орташа жасының өсуі. Көптеген елдерде өмір сүру ұзақтығы мен халықтың қартаюы байқалады. Бұл үрдіс алдымен дамыған елдерде пайда болды, бірақ қазір барлық дамушы елдерде де көрініс тапқан. Бұл жағдай әлемдегі барлық елдерге тән, Біріккен Ұлттар Ұйымы "демографиялық ерекшеліктер" деп атаған 18 елден басқа. Қазіргі уақытта егде жастағы адамдардың саны адамзат тарихындағы ең жоғары деңгейге жеткен. БҰҰ болжамы бойынша, 21 ғасырда халықтың қартаю қарқыны өткен ғасырдан асып түседі. Елдердің қартаю деңгейі мен жылдамдығы әртүрлі, сондықтан БҰҰ қартаюды кейінірек бастаған елдердің оған бейімделу үшін уақыты аз болады деп күтеді. Алайда, Оксфорд халық санының қартаю институты халықтың қартаюы Еуропада айтарлықтай баяулап, болашақта Азияда ең үлкен әсер ететінін мәлімдеді, әсіресе Азия демографиялық өту моделінің бесінші кезеңінде (өте төмен туылу және төмен өлім-жітім деңгейі) тұр. Біріккен Ұлттар Ұйымының қазіргі уақытта дамыған елдер деп санайтындардың (2005 жылы жалпы халқы 1,2 миллиардтан астам) орташа жасы 1950 жылы 28 жастан 2010 жылы 40 жасқа дейін өсті және 2050 жылға қарай 44 жасқа жетеді деп күтілуде. Әлем бойынша осындай көрсеткіштер 1950 жылы 24, 2010 жылы 29 және 2050 жылы 36-ны құрайды. Ал дамымаған аймақтарда орташа жас 2010 жылы 26 болса, 2050 жылы 35-ке жетеді. Халықтың қартаюы екі демографиялық факторға байланысты: өмір ұзақтығының артуы және туылу көрсеткіштерінің төмендеуі. Өмір ұзақтығының артуы, емір сүретін егде жастағы адамдардың санын көбейту арқылы халықтың орташа жасын арттырады. Туылу көрсеткіштерінің төмендеуі нәрестелердің санын азайтады, ал бұл үрдіс жалғасқан сайын, жас адамдардың саны да кемиді. Екі фактордың ішінде, қазіргі уақытта әлемдегі халықтың қартаюына туылу көрсеткіштерінің төмендеуі үлкен үлес қосады. Атап айтқанда, соңғы жарты ғасырдағы жалпы туылу көрсеткішінің күрт төмендеуі әлемнің ең дамыған елдеріндегі халықтың қартаюының басты себебі болып табылады. Көптеген дамушы елдерде туылу көрсеткіштері тез өзгеруде болғандықтан, олар қазіргі дамыған елдерге қарағанда халықтың қартаюын жылдамрақ бастан өткереді. Алдағы 30 жылда халықтың қартаю қарқыны артуы мүмкін, алайда, көптеген елдер өз егде жастағы халқының өмірдің қосымша жылдарын жақсы немесе нашар денсаулықта өткізіп жатқанын білмейді. "Морбидтіліктің қысқаруы" егде жастағы мүгедектікті азайтуды білдіреді, ал кеңеюі ұзақ өмір сүрумен бірге денсаулықтың нашарлауына әкеледі. Тағы бір мүмкіндік – "динамикалық тепе-теңдік" жағдайы. Өмір сүру ұзақтығының шектері белгісіз өсе берсе, бұл үкіметтер үшін маңызды ақпарат. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының отбасылық денсаулық зерттеулері жиынтығы, мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау зерттеуі және Жаһандық қартаю және ересектер денсаулығы жөніндегі зерттеу (SAGE) сияқты қажетті денсаулық және әл-ауқат туралы мәліметтерді ұсынуға жұмыс істеп жатыр. Сауалнамаға 70 елден келген 308 000, 18 және 50 жастан асқан 81 000 адам қатысты. Джордж Лисон басқарған және әлемнің 24 елінде 40-тан 80 жасқа дейінгі 44 000 адамды қамтыған "Жаһандық қартаю туралы сауалнама" халықтың қартаюы мен оның өмірлеріне, балалары мен немерелеріне тигізетін әсері туралы көптеген адамдардың толыққанды хабардар екенін көрсетті. Канадада халықтың қартаюына қарсы күресу үшін әлемдегі ең жоғары иммиграция деңгейі сақталған. Консервативті ой-саналар тобы C.D. Howe Institute иммиграцияны халықтың қартаюына қарсы тиімді құрал ретінде пайдалануға болмайды деп санайды. Бұл тұжырым басқа да ғалымдардың еңбектерінде де кездеседі. Демографтар Питер Макдональд және Ребекка Киппен: "Туылу көрсеткіші алмастыру деңгейінен төмендегенде, халық санының тіпті нөлдік өсуін сақтау үшін жыл сайынғы таза көші-қон деңгейі жоғарылауы керек".

Population ageing is an increasing median age in a population because of declining fertility rates and rising life expectancy. Most countries have rising life expectancy and an ageing population, trends that emerged first in developed countries but are now seen in virtually all developing countries. That is the case for every country in the world except the 18 countries designated as "demographic outliers" by the United Nations. The aged population is currently at its highest level in human history. The UN predicts the rate of population ageing in the 21st century will exceed that of the previous century. Countries vary significantly in terms of the degree and pace of ageing, and the UN expects populations that began ageing later will have less time to adapt to its implications. The Oxford Institute of Population Ageing, however, concluded that population ageing has slowed considerably in Europe and will have the greatest future impact in Asia, especially since Asia is in stage five (very low birth rate and low death rate) of the demographic transition model. Among the countries currently classified by the United Nations as more developed (with a total population of 1.2 billion in 2005), the overall median age rose from 28 in 1950 to 40 in 2010 and is forecast to rise to 44 by 2050. The corresponding figures for the world as a whole are 24 in 1950, 29 in 2010, and 36 in 2050. For the less developed regions, the median age will go from 26 in 2010 to 35 in 2050. Population ageing arises from two possibly related demographic effects: increasing longevity and declining fertility. An increase in longevity raises the average age of the population by increasing the numbers of surviving older people. A decline in fertility reduces the number of babies, and as the effect continues, the numbers of younger people in general also reduce. Of the two forces, declining fertility now contributes to most of the population ageing in the world. More specifically, the large decline in the overall fertility rate over the last half century is primarily responsible for the population ageing in the world's most developed countries. Because many developing countries are going through faster fertility transitions, they will experience even faster population ageing than the currently developed countries will. The rate at which the population ages is likely to increase over the next three decades; however, few countries know whether their older population are living the extra years of life in good or poor health. A "compression of morbidity" would imply reduced disability in old age, but an expansion would see an increase in poor health with increased longevity. Another option has been posed for a situation of "dynamic equilibrium." That is crucial information for governments if the limits of lifespan continue to increase indefinitely, as some researchers believe. The World Health Organization's suite of household health studies is working to provide the needed health and well being evidence, such as the World Health Survey, and the Study on Global Ageing and Adult Health (SAGE). The surveys cover 308,000 respondents aged at least 18 and 81,000 aged at least 50 from 70 countries. The Global Ageing Survey, exploring attitudes, expectations, and behaviours towards later life and retirement, directed by George Leeson, and covering 44,000 people aged 40–80 in 24 countries from across the globe, has revealed that many people are now fully aware of the ageing of the world's population and the implications that it will have on their lives and those of their children and grandchildren. Canada has the highest per capita immigration rate in the world, partly to counter population ageing. The C. D. Howe Institute, a conservative think tank, has suggested that immigration cannot be used as a viable means to counter population ageing. That conclusion is also seen in the work of other scholars. The demographers Peter McDonald and Rebecca Kippen commented, "As fertility sinks further below replacement level, increasingly higher levels of annual net migration will be required to maintain a target of even zero population growth."

Қосымша сілтемелер

Гаврилов Л. А., Хьювелин П. Халықтың қартаюы. Пол Демени және Джеффри Макниколл (ред.) «Халық энциклопедиясы». Нью-Йорк, Macmillan Reference USA, 2003, 1-том, 32–37 беттер. Біріккен Ұлттар Ұйымы, «Дүниежүзілік халық санының болашағы: 2004 жылғы қайта қаралу» халық санының дерекқоры, Халық бөлімі, 2004. Гаврилова Н. С., Гаврилов Л. А. Халықтың қартаюы: Ресей/Шығыс Еуропа. P. Uhlenberg (ред.), «Қартаю демографиясының халықаралық анықтамалығы», Нью-Йорк: Springer Verlag, 2009, 113–131 беттер. Джексон Р., Хоу Н. «Ұлы державалардың қартаюы», Вашингтон: Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығы, 2008. Негізгі тұжырымдар. Голдстоун Дж. А., Гринин Л., және Коротаев А. «Жаһандық қартаю және оның салдары бойынша зерттеулер / Тарих және математика: Саяси демография және жаһандық қартаю». Волгоград, «Учитель» баспасы, 2016.