Кіріспе

Илан округі, сондай-ақ Илан деп те жазылады, Тайваньнің солтүстік-шығысындағы округ. Йилан Тайвань аралының ең солтүстік округі болып табылады және халқы 450 031 адамды құрайды. Оның орталығы Йилан қаласында орналасқан. 1787 жылы ханьқытайлық У Ша бүгінгі Йилан аумағында кең ауқымды мелиорация жұмыстарын бастағанға дейін, бұл аймақта негізінен Кавалан тайпасының өкілдері тұрған. Жапон үкімдігі кезінде қазіргі Йилан округінің көп бөлігі Тайхоку префектурасы құрамындағы Жапонияның бір бөлігі болды. 1945 жылы Қытай Республикасы Тайваньды қабылдағаннан кейін, ол 1950 жылдың 10 қазанына дейін Тайбэй округінің құрамында болды, содан кейін Тайбэй округінің оңтүстік-шығысындағы 12 қалашығы бөлініп, қазіргі Йилан округін құрды.

Атауы

Илан атауы жергілікті Кавалан халқынан шыққан. Илан жазығындағы осы аймаққа қатысты бұрынғы басқа атаулар: Кабалан, Кавалан, Каваланд, капалан, Йиланд және Гилан. 2009 жылға дейін округтің ресми атауы Ілан деп жазылған.

Ерте тарих

Ерте заманнан бері көптеген адамдар алыс жерлерден Иланға саяхаттап келеді. Иланға қоныс аударған жергілікті тайпалар – Кавалан және Атаял тайпалары. Кавалан халқы теңіз арқылы келіп, шамамен 1000 жыл бұрын Илан жазығында өзен бойында өмір сүрген. Олардың көпшілігі австронезиялық тілдерінде сөйлейді. Олардың қоныстары өзен бойындағы шағын ауылдардан тұрады, онда шамамен 40-50 қауым орналасқан, олардың жалпы саны шамамен 10 000 адамды құрайды. Атаял халқы Сиюань асуын кесіп өтіп, таулы аймақтарға қоныстанды. Атаял халқы шамамен 250 жыл бұрын Иланға келіп, Дажуошуй өзенінің жоғарғы ағысында қоныстанды. Кейін тайпалар Сиюань асуын кесіп өтіп, Чжуошуй өзенінің ағынды жеріне жетті. Осы адамдар қазір Датонг ауданының тұрғындары. Атаял халқының басқа бөліктері шығысқа қарай бағыт алып, Наньао Солтүстік және Хепин Солтүстік өзендері бойында қоныстанды. Бұл топтар қазір Наньао қалашығында орналасқан. Шамамен 200 жыл бұрын, 18 ғасырдың соңында, ханьқытайлар таулар арқылы өтіп, Иланға қоныстанды. Көптеген адамдар жабайы даланы игеріп, егістік жерлерді өңдеп, суару каналдарын салды. Олар Кавалан халқынан жерді тартып алу үшін түрлі тәсілдерді қолданды. Кейбір Кавалан халқы үйлерін тастап кетті, ал басқалары оңтүстікке қарай Хуалиен және Тайтунг жағалауларына көшіп, жаңа елді мекендер құрды.

Испан Формоса

Испаниялықтар Тайваньға 17 ғасырда келе бастады. 1626 жылы испандықтар тайваньдықтардың кеме экипаждарын өлтіргені туралы сылтаумен шабуыл жасады. Олар портодар мен айналасындағы ауылдарды өртеп, тіпті Суао қаласын басып алып, Сент-Лоренцо деп аталатын қала салды.

Голландиялық Формоза

Кейін испандықтарды Тайваньның оңтүстік бөлігін басып алған және Голландиялық Формозаны құрған голландтар ығыстырды. 1640 жылы голландтар сауда үшін ханьқытайлық саудагерлермен байланыс жасап, түрлі сауда тауарларына салық салуды бастады. Саудагерлер компанияның барлық салықтарын төлеуге міндетті болды, бірақ сонымен қатар сауданы монополиялау құқығына ие болды.

Туннинг патшалығы

Туннинг патшалығы дәуірінде Голландия Формозасы кезінде қалыптасқан бұрынғы экономикалық монополия жүйесі сақталды.

Цин әулеті

Цин әулеті Тайваньды басып алған кезде, олар Килан қаласында Кавалан субпрефектурасын құрды. 1806 жылы әртүрлі этникалық иммигранттар арасында қарулы қақтығыстар басталды, одан кейін қарақшылар тонау шабуылдары жасады. Соңынан Цин әулетінің үкіметі Кавалан халқын ескермей, заң үстемдігі мен қорғаныс жүйесін орнатпаса, Илан қылмыскерлер мен заңсыздықтарға толы мекенге айналып, Тайвань үшін үлкен проблемаға айналады деп түсінді. 1809 жылы Цзяцин императоры Каваланды империя құрамына қосты. Қарақшылардың шабуылдарын тоқтату және жергілікті аумақты картаға түсіру үшін әскерлер жіберілді. Тайваньдағы жергілікті басқару жүйелері Цин династиясы кезеңінде көптеген өзгерістерге ұшырады. Бірақ округтен төменгі әкімшілік деңгейлерде, оның ішінде жергілікті ауылдарда, айтарлықтай өзгерістер болған жоқ. Иланның алғашқы ұйымдастырылуы мен жоспарлауы жеті бекіністен тұрды. 1835 жылы халық саны мен ортаның өзгеруіне байланысты жеті бекініс 12 бекініске бөлінді. Бұл құрылым Цин әулетінің билігі аяқталғанға дейін өзгеріссіз сақталды. 1874 жылғы Мудан оқиғасынан кейін Цин билеушілері өзінің бейтараптық көзқарасын өзгертіп, Тайваньды басқаруда белсенді әрекеттер жасады. Бастапқы аборигендердің «Кавалан ауданы» термині, хань этносының мәдениетіне сәйкес «Илан» деп қайта аталды, ал әкімшілік жүйе де уақытша «ауданнан» ресми басқарылатын «округке» өзгертілді. 1875 жылы жаңадан құрылған Тайпей префектурасына қазіргі Йилан округі де кірді.

Жапон империясы

1894 жылы Бірінші Қытай-Жапон соғысынан кейін Цин үкіметі Шимоносеки шарты бойынша Тайваньды Жапонияға берді. Қазіргі Йилан округі 1920-1945 жылдар аралығында Жапония үкімшілігі кезінде Тайхоку префектурасының құрамында болған Жиран ауданы (宜蘭郡), Рато ауданы (羅東郡), Суао ауданы (蘇澳郡) және Жиран қаласын (宜蘭市) қамтиды.

Қытай Республикасы

1945 жылдың қазан айында Тайвань Жапониядан Қытай Республикасына өткеннен кейін, қазіргі Йилан округінің аумағы Тайбэй округінің құрамына енді. 1950 жылдың 10 қазанында Йилан округі Тайвань провинциясының округі ретінде құрылды, ал Йилан қаласы округ орталығы болды. 1998 жылы үкімет Тайвань провинциясын реформалап, Йилан округі Атқарушы Юаньдың басқаруына берілді, ал осы провинцияның қалған мекемелері 2018 жылы таратылды.

География

Илан ауданы Илан жазығында орналасқан, бұл Ланьян өзені және басқа да кіші өзендердің бірігуінен пайда болған аллювиалды жазық, пішіні үшбұрышқа ұқсайды. Үшбұрыштың үш төбесінде Тюченг, Сансин және Суао қалашықтары орналасқан, олардың арасындағы қашықтық шамамен 30 км-ге жуық. Сюэшань таулары Илан ауданының солтүстік-батысында, Тюченгтен Сансингке дейін созылып жатыр. Аудан географиялық тұрғыдан жартастар мен жазықтарға бөлінеді. Орталық тау тізбегі Сансинден Суаоға дейін оңтүстікке қарай орналасқан. Жоғарғы Ланьян өзенінің ағысы тік және жылдам, сондықтан ол тозуға бейім. Өзен таулардан және аңғарлардан ағып шыққанда, көп мөлшердегі шөгінділердің тұнуға уақыты жетпейді, нәтижесінде шашыраңқы құм мен қиыршық тастардан аллювиалды жамылғы пайда болады. Өзен төсенішінде көптеген қиыршық тастар жиналып, көбінесе желі тәрізді үлгілер құрайды. Ауыр жаңбырлар немесе өзеннің тасып кетуі салдарынан туындаған су тасқындарынан кейін өзен арнасы өзгеріп отырады. Ланьян өзені орта және төмен ағысында баяулайды, мұнда шөгінділер тұна бастайды. Илан ауданы Тайвань аралының солтүстік-шығысында орналасқан және 2143 км² аумақты қамтиды. Шығыс пен батыс арасындағы ең ұзын қашықтық 63 км, ал солтүстік пен оңтүстік арасындағы қашықтық 74 км. Таулы аймақтардан төмен қарай жер биіктігі кезең-кезеңмен төмендейді: таулар, шатқалы, аллювиалды жазықтар, жазықтар, батпақтар, құм төбелер және, соңында, жағалау. Иланның Тюченг қалашығы Гуйшан және Гуйлуан аралдарын қамтиды. Сенкаку аралдары, қытай тілінде Тяоютай аралдары деп аталады, осы қалашықтың құрамына кіретіндей талап етіледі.

Үкімет

Илан округі Тайвань провинциясының құрамындағы округ ретінде басқарылады. Илан қаласы – Илан округі әкімдігі мен Илан округі кеңесі орналасқан округ орталығы. Округ басшысы – Гоминьдан партиясының округ әкімі Лин Цзимяо.

Саясат

2016 жылғы Қытай Республикасының заң шығарушы сайлауында Илан округі бір мандаттан бір Демократиялық прогрессивті партиясының заң шығарушысын Заң шығарушы Юаньға сайлады.

Халық саны

Бүгінде ханьқытайлар Ылань округының басым бөлігін құрайды. Онда Циншуй геотермалдық электр станциясы орналасқан.

Спорт

2009 жылы Илан ауданы Азия есу чемпионатына төрағалық етті.

Темір жол

Тайвань темір жол басқармасының Илан желісі мен Солтүстік байланыс желісі округ арқылы өтеді. Округтағы екі желіде орналасқан теміржол станциялары: Шичэн, Дали, Даси, Гуйшан, Вайао, Тюченг, Дингпу, Цзяоси, Сиченг, Йилан, Эрцзе, Чжунли, Луодун, Донгшан, Синма, Суаосин, Суао, Йонгле, Донгао, Вута және Ханбен станциялары. 2018 жылдың 21 қазанында осы жерде пойыз жолдан шығып, 18 жолаушы қаза тауып, 178 адам жарақат алды.

Су

Ауданның ішінде Ушы порты бар.

Атақты тұрғындар

Лин Хуан Чан, балалар әдебиеті жазушысы және ақын.