Кіріспе

Америка Азаматтық Соғысының шайқасы

1864 жылғы шайқас

Нью-Берн шайқасы (кейде Нью-Берн шайқасы деп те аталады) 1862 жылдың 14 наурызында Солтүстік Каролина штатындағы Нью-Берн қаласының жанында, Америка Азаматтық Соғысының Бернсайд экспедициясы аясында болды. Бригадир генерал Амброз Бернсайд басқарған АҚШ армиясының жағалау дивизиясы, Солтүстік Атлантика блокадалық эскадрильясының қарулы кемелерімен бірге, генерал-бригадир Лоуренс О'Б. Бранч басқарған Солтүстік Каролина сарбаздары мен жасақтарынан құралған, жеткіліксіз жарақталған және нашар дайындалған Конфедерация күштеріне қарсы тұрды. Қорғаушылар шайқасқа дейін орнатылған бекіністердің артында соғысқанымен, олардың желісі орталықта әлсіз нүктеге ие болды, оны шабуылдаушы одақтық сарбаздар пайдаланды. Желінің ортасы бұзылғанда, жасақтың көп бөлігі ыдырады, бұл бүкіл Конфедерация күштерінің жалпы түрде шегінуіне әкелді. Генерал Бранч әскерлерін 50 шақырымнан астам қашықтықтағы Кинстонға дейін шегінгенше қайтадан бақылауға ала алмады. Нью-Берн одақтықтардың бақылауына өтті және соғыс аяқталғанға дейін осылай қалды.

Өмірбаян

Нью-Берн Неуз өзенінің сол жағасында (оңтүстік-батыс жағасында), оның Памлико шығанағына құятын жерінен шамамен 60 шақырым жоғары орналасқан. Өзен осы аймақта кең және жеткілікті терең, сондықтан шығанақты жүзе алатын кемелер де осы өзенмен жүзе бере алады. Колониялық дәуірде қала маңызды теңіз порты болған, бірақ Азамат соғысы кезінде Морхед-Сити және Бофорт оны іріктеп алды. Дегенмен, Нью-Берн әскери мақсаттар үшін маңызды болып қала берді, себебі жағалауды ішкі аймақтармен байланыстыратын темір жол (Атлантика және Солтүстік Каролина темір жолы) осы қаладан өтеді. Голдсборо қаласының (19 ғасырда Голдсборо деп жазылған) тұсындағы қысқа қашықтықта, бұл желі Уилмингтон және Уэлдон темір жолымен қиылысады, ол Солтүстік Вирджиния Конфедерациясы армиясын соғыс бойына жабдықтап отырумен белгілі болды. Сондықтан, егер Нью-Берн федералдық әскерлердің қолына өтсе, армияның жабдықтандыру тізбегінің маңызды буыны үзілер еді. Солтүстік Каролинаның осы бөлігіндегі жер төмен, көбінесе тегіс және кейде батпақты. 1862 жылы бекем жердің көп бөлігі ашық қарағайлы орманмен жабылған, бірақ кейбір жерлерде жапырақты орманды төбелерге бөлініп, шатқалдармен айырылған. Оны көптеген арналар кесіп өтеді, олар кейде шағын өзендерге дейін үлкейеді. Олардың бірі – Трент өзені, Нью-Берн мен оңтүстіктегі жерлерді бөліп тұрады. Сәл кішірек Слокум ағысы Неуз өзенінен 26 шақырым төмен ағып кіреді. Осы жер шабуылдаушы федералдық күштердің түсу орны болуға тиіс еді. Қала басып алынғаннан басқа барлық оқиғалар осы екі өзен арасындағы жермен шектелді. Темір жол өзеннен шамамен 1,6 шақырым қашықтықтағы дөңгелектер мен ойыстар арқылы өтеді. Ол қалаға Трент өзені арқылы салынған көпірмен кірді. Осы жерден аудандық жол өтіп, Нью-Берн мен Морхед-Сити және Бофортты байланыстырады. Шайқас болған жерге жақын, ол темір жол мен өзеннің арасында жатыр, бірақ темір жолдан шамамен 2 шақырым солтүстікке қарай қиылысады. Жол солтүстік-батысқа қарай жалғасып, қаладан батысқа қарай 6,4 шақырымдағы көпір арқылы Трент өзенін кесіп өтеді. Сол заманғыдай, жол тоңдақталмаған, және одақ әскерлері осының ауыртпалығын сезінді.

Кіріспе

Солтүстік Каролинаның Одақтан бөлінуінен кейін штаттың қорғанысы Ричмондтағы Конфедерация үкіметі тарапынан назарсыз қалды. Соғыс департаменті, бастапқыда министр Лерой П. Уокер, кейін Джуда П. Бенджамин басқарды, Вирджиниядағы науқандарға қатысу үшін штаттың ең жақсы даярланған және жабдықталған әскерлерін пайдаланды, оларға басымдық берілді. Олар Конфедерацияның Ричмонд астанасын қорғауды мақсат етті. 1861 жылдың тамызында Хаттерас аралы Одақ күштеріне түскенде, штаттың бүкіл жағалауын қорғауға бар болғаны алты жаяу әскер полкі ғана қол жетімді болды. Осы кезде Конфедерация жағалау қорғанысын командалық мақсаттар үшін жеке аудандарға бөлді; солтүстік бөлігі, Кейп-Лукауттан Вирджиния шекарасына дейін, Бригадир генерал Дэниел Х. Хиллге берілді, ол Нью-Берн маңында қорғаныс шебін құрды. Қаланың оңтүстігінде, Трент өзенінен өтетін жерде, ол екі негізгі қорғаныс шебін салды. Біріншісі – Оттер-Крикке жақын орналасқан және теміржолға дейін созылған «Кроатан бекіністері» деп аталған көкпірлер жүйесі. Қаладан 10 шақырымдай жерде, өзенге тіреуі бар тағы бір мықты қорғаныс шебі – Форт-Томпсон орналасқан. Фортта 13 зеңбірек болды, олардың үшеуі құрлыққа бағытталған. Хилл теңіз күштерінің шабуылына қарсы тұру үшін өзен бойында бірнеше батареялар салуға бұйрық берді. Конфедерация әскері өзенді екі кедергімен жапты. Біріншісі, Форт-Томпсоннан 2,4 шақырым төмен, су астынан кесілген, темірмен қапталған және 30 торпедадан (қазіргі миналар) тұратын екі қатардан құралды. Әр торпедада шамамен 100 килограмм дауылпау шаңы болды. Екіншісі Форт-Томпсонның қарсы жағында орналасқан және кемелерді форттың зеңбіректерінің астынан өтуге мәжбүрлейтін мачталар мен кедергілерден тұрды. Хилл желілерін толтыру үшін жеткілікті әскер беріледі деп үміттене білді, бірақ күтілген қосымша әскерлер келгенге дейін Вирджинияға ауыстырылды. Одан кейін Бригадир генерал Лоренс О'Б. Бранч оның орнына тағайындалды, аудан қайтадан бөлінді. Бранчтың басқаруы Лугаут мысынан солтүстікке қарай Памлико сағасының шегіне дейін созылды. Одан Вирджиния шекарасына және одан әрі Бригадир генерал Бенджамин Хьюгерге берілді, оның басты міндеті Норфолк және айналасындағы аймақты қорғау болды. Бұл, әсіресе, Роанок аралы, Кроатан және Роанок сағасы арасында, Памлико сағасының солтүстігінде, Бранчтың басқаруына кірмейтінін білдірді. Роанок аралы 1862 жылдың 7-8 ақпанында Бригадир генерал Амброз Э. Бернсайд басқаратын Одақ армиясының Жағалау дивизиясы мен Флаг-офицер Луи М. Голдсборо басқаратын Солтүстік Атлантика блокадалық эскадрильясынан құралған канонерлік кемелердің бірлескен операциясы кезінде құлдырады. Бұл шайқастан кейін канонерлік кемелер ғана Елизабет-Ситиде Конфедерация флотының «Москит флотын» жойды. Одан кейін Голдсборо Гэмптон-Роудстағы міндеттерін орындау үшін саундтарды тастап кетуге мәжбүр болды, ал ол қалдырған кемелердің тікелей басқаруы Коммандер Стивен К. Роуэнге жүктелді. Шайқастардың нәтижесінде Одақ әскерлері Альбемарл және Памлико саундтарында еркін қозғала алды. Осы саундтарға қол жетімді әрбір қала мен қалашық шабуылға ұшырау қаупіне тап болды. Ең маңыздысы Нью-Берн болды, және Бернсайд оны алуға шешім қабылдады. Нью-Берннің маңыздылығы Бернсайдқа, Ричмондтағы Конфедерация биліктеріне қарағанда айқын болды, бірақ олар оны қамтамасыз ету үшін аз күш жұмсады. Роанок аралы құлағаннан кейін бір айдан астам уақыт өткенімен, Бернсайд қалаға шабуыл жасай алмады, ал жергілікті басқару күш алмады. Генерал Бранчтың көмекшілерінің бірі желіні ұстап тұру үшін кем дегенде 6130 адам қажет деп есептеді, бірақ оның қолда бар саны шамамен 4000 болды, бұл аурудан жиі азайды. Сонымен қатар, көптеген әскерлер нашар қаруланған милициялықтар еді. Қажеттілік пен шындық арасындағы қарама-қайшылық Бранчты өзінің алдыңғысы салған кейбір мықты бекіністерін тастап, желілерін қысқартуға итерді. Қорғаныстың негізгі бағыты Форт-Томпсонға тіреуі керек еді. Генерал Хилл құрған Форт-Томпсон желісі тек өзеннен теміржолға дейін созылды. Олар оң жақтағы кірпіш зауытында аяқталды, ол шайқаста маңызды рөл атқарды. Оң жақтағы жер өте берік болғандықтан және оның позициясын айналып өтуге мүмкіндік беретін болғандықтан, генерал Бранч желіні теміржолдан тысқары қарай кеңейтіп, батпақта аяқтауға шешім қабылдады. Бұл қорғаныс желісінің ұзындығын шамамен екі есеге арттырды. Алайда, ол желіні салу кезінде үлкен қателік жасады. Жылдамдықпен жұмысты аяқтауға тырысып, жұмыс күшінің жетіспеуіне байланысты, ол кішкентай арнаны желінің табиғи бөлігі ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Бұл арна кірпіш зауытынан 135 метрдей жоғарыда теміржолды кесіп өтеді. Сондықтан, көкпірлер желісінің ортасында бұрылыс пайда болды.

Конфедерация

Конфедерацияның қорғанысына уақытша бекіністердің артында 4000 сарбаз кірді. Конфедерацияның қорғаушылары Солтүстік Каролинадан келген қатарлы жаяу әскер, атты әскер және артиллериядан тұрды. Оларды бригада генералы Лоренс Бранч басқарды. Конфедерация қорғаушылары екі артиллериялық батареядан алынған он қарумен қаруланды. Конфедерацияның қосымша қорғанысына Неус өзеніндегі кедергілер кірді. Лейн, Эллис, Аллен, Томпсон және Дикси сияқты бекіністер аймақты қорғау үшін қорғаныс қызметін атқарды. Батыс жағалаудағы құрлық жолдары бойында екі қазба да қорғаныс ретінде салынды. Конфедерация әскері 68 қаза тапты, 116 жараланды, ал 425 сарбаз тұтқынға түсті немесе хабарсыз жоғалып кетті. Барлық қарудың тек екеуі ғана сақталды. Конфедерация сарбаздары шайқас кезінде барлық жабдықтарынан айырылды.

Алдын ала

Жағалау дивизиясының сарбаздары 1862 жылдың 11 наурызында Роанок аралында көліктеріне мініп, келесі күні таңертең ерте жолға шықты, оларға 14 әскери-теңіз канонерлік қайықтары мен бір жеке канонерлік қайық ілесіп кетті. Әскери-теңіз кемелерінің бірі Памлико өзенінің сағасын күзетуге жіберілді, онда көтерілісшілер екі кемеге Әскери-теңіз күзетімен байланысты емес көліктерді кесіп тастауға дайындалып жатыр деген қате хабар тарады. Негізгі күш Памлико сағасын кесіп өтіп, Неус өзеніне кірді және кешке қарай Слокум өзенінің сағасына жақын жерде тоқтады. Неуз өзенінен жоғары қарай жүзіп шыққан флот өз кемелерін тастап, Форт-Томпсоннан оңтүстікке қарай конфедерациялық сарбаздардан шығып кеткен жаяу әскерге толы болды. Бұл конфедерация әскерлері уақытша қорғаныс қақпаларының артында тұрған 4000 адамнан құралған. Бранч олардың бар екендігін біліп, бірден қорғаныс позициясына шығуға бұйрық берді. Ол полковник Джеймс Синклердің Солтүстік Каролинадағы 35-ші жаяу әскерін Кроатан жұмысының алдындағы Оттер-Крикке қарсылық көрсету үшін жіберді. Полковник Зебулон Вэнстің Солтүстік Каролинадағы 26-шы полкіне Кроатан жұмысына кірісуге бұйрық берілді. Басқа бөлімшелер өзеннің жоғары ағысын күзетті, ал резервтер темір жол мен Бофорт жолының қиылысында жиналды. Барлық бөлімшелерге егер олар өз позицияларынан шығарылса, Форт Томпсонның шекарасына қайтсын деген нұсқау берілді. 13 наурызда таңертең федералды әскерлер кемеден түсе бастады. Көтерілісшілердің кішкентай бірлігі десантқа қарсы шығуға тырысқанда, пулеметші қайықтардан шыққан отпен тез айдалды, өйткені полковник Синклер Оттер Крикке жеңіл жерге түсуден қорғануға арналған бұйрықтарын түсіндірді. Бёрнсайд ертеңгісін адамдарды және жабдықтарды жағаға шығарып отырды. Жаяу әскердің қасына 6 кеме (теңіз) гаубицасы мен 2 әскери гаубица келді. Ауа райының нашарлауы салдарынан ол басқа артиллериясын жаудың қасына жақындатуға шешім қабылдады, бірақ көп ұзамай қалың тұман қаптады, сондықтан ол флотымен байланыс жасай алмады. Оның қалған қарулары жерге түсірілмеді. Түстен кейін одақ сарбаздары Конфедерация сызықтарына қарай қозғала бастады, шамамен сол уақытта жаңбырлар басталды. Жол батпақ болып, онымен жүрудің өзі үлкен күш-жігерді қажет етті. Жаяу әскерді сүйемелдейтін гаубицалы артиллериялықтар тез арада қаруларын жылжытуға тырысып шаршады, сондықтан оларға көмек көрсету үшін жаяу әскер полкі (51 Пенсильвания) бөлінді. Көптеген жауынгерлер бұл шайқастың ең ауыр бөлігі деп көптен бері еске алады. Солдаттар баяу алға жылжуда, канонерлік қайықтар аз қашықтықта, көтерілісшілердің күтіп тұрған жерлерін атып тастады. Конфедерацияның оң жақ қанатының қолбасшысы полковник Р. П. Кэмпбелл теңіздің атысын хорваттардың жұмысын кері қарайтын басқа қонуға алдын ала деп түсіндірді, сондықтан ол Форт Томпсон желісіне жалпы кері шегінуді бұйырды. Осылайша, Федералды армия алғашқы Конфедерацияның көкіректерін тапқанда, олар оларды тастап кетті. Жағалау дивизиясы көп ұзамай маршын жалғастырды. Хорват жұмысынан кетіп, бірінші (Фостер) бригадасы оң жаққа, округтік жолмен жүрді, ал екінші (Рено) бригадасы сол жақтағы темір жолды ұстанды. Бірінші бригададан кейін үшінші бригада (Парк) келді. Олар Форт Томпсонның көтерілісшілер ұстаған шекарасынан шамамен 2 шақырым қашықтықта орналасқан жаудың пикеттерімен кездескенше жалғасты. Күндізгі жарық таусылып қалған соң, Бернсайд тоқтауға бұйрық берді және бригадаларды жүріс тәртібімен бівакқа жіберді: бірінші бригада оң жақта жолдың жанында, екінші бригада сол жақта темір жолдың жанында және үшінші бригада бірінші бригаданың артқы жағында. Гаубицалар келесі күні таңғы сағат 03:00-ге дейін келген жоқ.

Ұрыс

14 наурыз күні таңертең дала тығыз тұманға оранды. Бернсайд әскерлеріне көтерілісшілердің бекіністеріне қарсы шабуылға дайындалуды бұйырды. Янкилер қарсыластарының орналасуы туралы толық мәліметке ие болмады; олардың білуінше, Конфедерация шебі тек өзеннен кірпіш зауыдына дейін созылған. Осы сенімге сүйене отырып, Бернсайд Бірінші бригадаға жаудың сол жағына шабуыл жасауға, ал Екінші бригада кірпіш зауыдында жаудың оң жағын айналып өтуге бұйрық берді. Сегіз гаубица округтік жол бойында орналастырылды. Үшінші бригада резервте қалды. Армияға командир Стивен К. Роуэннің басқаруындағы канонерлік кемелерден де қолдау келді, олар ормандардың арасынан көрінбесе де, көтерілісшілердің позицияларын бомбалады. Бұл оқ жауын Солтүстік Каролиналықтардың қатты алаңдатуына себеп болды, бірақ оқтардың дәлдігі жеткіліксіз болғандықтан, Бернсайд ақырында Роуэннен бағытын өзгертуді сұрады. Ал қарсы жақта генерал Бранч өзінің полктерін желіге орналастырды. Оның сол жағындағы Форт-Томпсоннан бастап оң жағындағы кірпіш зауыдына дейін Солтүстік Каролинаның 27-ші, 37-ші, 7-ші және 35-ші полктері орналасқан. Оның резерві – 33-ші полк. 35-ші полктің оң жақ фланкі артиллерияға арналған ойықтары бар кірпіш пешке бекітілді. Темір жолдан тыс жердегі барлық желіні 26-шы Солтүстік Каролина полкі және бірнеше кавалерия жасақтары бақылады. Темір жолдағы бұрылыс салдарынан желідегі олқылықты екі апталық ғана оқудан өткен, саңдық мылтықтар мен аңшылық мылтықтарымен қаруланған әлсіз жасақ – ортақ әскер батальоны ғана жапты. Оларға қосымша қолдау көрсету үшін ол кірпіш пешке 24 фунттық екі зеңбірек батареясын жеткізді, бірақ шабуыл басталғанда олар орнатылмаған еді. Одақ армиясының Бірінші бригадасы өзеннен темір жолға дейін оларға қарсы тұрды; оңнан солға қарай, бөлімдер 25-ші, 24-ші, 27-ші және 23-ші Массачусетс полктері мен 10-шы Коннектикут полкі орналасқан. Бофорт жолы осы желінің ортасынан өтті, және генерал Фостер осы жерге сүйреп әкелінген гаубицаларды орналастырды. Федералдық сол жақта генерал Рено, жау желілерінің темір жолдан тысқары кеңейгенін әлі білмей, 21-ші Массачусетс полкінің бір бөлігіне кірпіш пешке шабуыл жасауға бұйрық берді, ал 9-шы Нью-Джерси және 51-ші Нью-Йорк полктері жауға қолдау көрсетуі керек болды. 51-ші Пенсильвания полкі резервте қалды. Шабуыл бастапқыда сәтті аяқталды, бірақ олар өзінің бүкіл желінен атылған оқтарға тап болды және кері шегінуге мәжбүр болды. Осы кезде Бернсайд өзінің резерві – Үшінші бригадасын Реноның Екінші бригадасын қолдау үшін желіге енгізді. 4-ші Род-Айленд 21-ші Массачусетстің оқ-дәрісі таусылғаннан кейін алмастырды. 4-ші Род-Айленд полкінің полковнигі Исаак П. Родманға 21-ші Массачусетс полкінің подполковнигі Уильям С. Кларк кірпіш пешке тағы бір шабуыл жасаса, сәтті боларын айтты. Родман генерал Паркке хабаршы жіберіп, жауапкершілікті өз мойнына алатынын хабарлады, содан кейін полк құрастырып, шабуылға көтерілуге бұйрық берді. Жауды жақсырақ білген соң, бұл шабуыл сәтті аяқталды. 4-ші Род-Айленд тоғыз қолалы далалық зеңбіректі басып алды және көтерілісшілердің бекіністерінің артында қалды. Осы сәтте Конфедерация шебі бұзылды. Бұзылу тәжірибесіз ортақ әскерлердің қашуымен басталды, олар өз фланкілеріндегі бөлімдерді әлсіз қалдырды. Бранч резервін олқылықты жабу үшін жіберді, бірақ олар уақытында келмеді. Екі жақтан да желіге шабуыл жасалғанда, әр полк командирі өз бөлімін қазадан құтқару үшін бірінен соң бірі кері шегінді. Бранч әскерге кері шегінуге бұйрық берді, ол көп ұзамай қашқындыққа айналды. Қашып бара жатқан Солтүстік Каролиналықтар Трент өзенінің үстіндегі көпірден Нью-Бернге қарай асығып, көпірді соншалықты асығыс өртеп жіберді, олардың кейбір отандастары артта қалды және тұтқындалды. Олар өзенге өрт салғысын да өртеп жіберді, ол көп ұзамай теміржол көпіріне соқтығысып, оны жойды. Соғыс жүріп жатқанда командир Роуэннің кемелері өзенге көтеріліп, көмекке келді. Олар төменгі кедергіден өтіп, Форт-Томпсонды бомбалауға орналасты. Форт тастап кетілгеннен кейін, олар екінші кедергіді бірден басып өтіп, Нью-Бернге қарай жылжиды. Бранчтың кері шегіну туралы бұйрығына Конфедерацияның барлық өзендік батареялары кіргендіктен, олардың қарулары бұзылып, флотқа тастап кетілді. Қалаға жеткенде флот кері шегінетін Конфедерация әскерлерін бомбалады, оларға қайта топтасуға мүмкіндік бермеді. Кинстонға дейін қашып жеткенше, кері шегінетін бөлімдер қайта құрыла алмады. Екі көпір де қирағандықтан, Бернсайдтың сарбаздарын канонерлік кемелермен өзеннен арбалармен алып өтуге тура келді. Бранч 64 адамды өлтіріп, 101 адамды жаралап, 413 адамды тұтқынға алып немесе жоғалды, ал Бернсайд 90 адамды өлтіріп, 380 адамды жаралап, бір адамды тұтқынға алды.

Салдары

Нью-Берн құлап, жаулап алынды. Соғыстың қалған бөлігінде ол Одақ армиясының бақылауында қалды. Шайқастан кейін бірден Бернсайд назарын келесі маңызды міндетке бұрды – Бофорт портын бақылауға ие болуға, оны Форт-Мэкон қорғап тұрды. Көтерілісшілер 25 наурызда алынған Бофортты да, янкилер дереу басып алған Морехед қаласын да қорғамады. Осы кезде Форт-Мэконға қамал салу басталды. Одақ Нью-Бернді жаулап алғандықтан, бұл Солтүстік Каролина жағалауына Одақтың бақылауын күшейтті. Нью-Берн аймағы Одақ үшін маңызды жеңіс болды, себебі ол лагерьлер, тұрғын үйлер және босқындар үшін жұмыс орындары құруға қолайлы жағдай жасады.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Бұл шайқас алаңы бүгін Нью-Берн шайқас алаңы нысаны ретінде сақталған. Америка шайқас алаңдарын сақтау қоры және оның серіктестері, соның ішінде Нью-Берн тарихи қоғамы 2023 жылдың ортасына дейін шайқас алаңының бір бөлігін сатып алып, сақтап қалды.