Кіріспе

Америка Азамат соғысының әскери қимылдары
Петербургтегі кратер

Конфедерация әскерлері жылдам қалпына келті, бригадир генерал Уильям Махоун басшылығымен бірнеше қарсы шабуылдар жасады. Жарық жабылды, ал одақ әскерлері ауыр шығындарға ұшырады, сонымен қатар бригадир генерал Эдвард Феррероның қара терілі әскерлерден құралған дивизиясы қатты зардап шекті. Бұл Гранттың Петербургті қоршаудан босатудың ең жақсы мүмкіндігі болуы мүмкін; бірақ әскерлер тағы сегіз айға окоп соғысына дайындалды. Бёрнсайд осы сәтсіздіктегі рөлі үшін қолбасшылықтан алынды және ол ешқашан бұрынғы лауазымына оралмады, ал Ферреро мен генерал Джеймс Х. Ледли шайқас кезінде сызықтан тыс, бункерде спирттік ішімдік ішіп отырғандары байқалды: Ледлидің қыркүйектегі әрекеттеріне қатысты сот тергеуі оны сынады, ал желтоқсан айында Гранттың бұйрығымен Мид оны әскерден шығарды, ол 1865 жылдың 23 қаңтарында ресми түрде отставкаға шықты.

Өмірбаян

Азамат соғысы кезінде Вирджиния штатының Петербург қаласы маңызды теміржол торабы болды, онда оңтүстіктен келген төрт теміржол желісі Конфедерацияның астанасы – Вирджиния штатының Ричмонд қаласына дейін жалғасты. Генерал Лидің армиясы мен Ричмондқа қажетті жабдықтың көп бөлігі осы арқылы жеткізілді. Осы себепті Одақ оны Ричмондқа соқпалы есік деп қарады және оны қорғау үшін қажет деп санады. Соның нәтижесінде Петербург қоршауға алынды. Бұл нағыз қоршау емес, шұңқыр соғысы болды, себебі әскерлер 32 шақырымнан астам ұзындықтағы қамалданған бекіністер мен шұңқырлар бойымен орналасқан, бұл тізбек Ричмонд маңындағы Ескі Суық қақтығыс алаңынан Петербургтің оңтүстігіне дейін созылды. Ли 15 маусымда Гранттың Петербургті басып алу әрекетін тоқтатқаннан кейін, шайқас тоқтап қалды. Грант Суық қақтығыста Лиге қамалған бекініске шабуыл жасаудың қиын екенін түсінді және Лидің шұңқырлары мен форттары оны әрекетсіздікке мәжбүр етті. Соңында генерал-майор Амброз Бернсайдтың IX корпусының 48-Пенсильвания жұмыскерлік полкінің командирі, подполковник Генри Плезантс, осы тұйыққа шешім табу үшін жаңа ұсыныс жасады. Азаматтық өмірінде Пенсильваниядан келген кенші Плезантс, Конфедерация армиясының қатарының астынан ұзын шахта қазып, Конфедерацияның бірінші корпусының қатарының ортасындағы форттың (Эллиотт шығыңқысы) астына жарылғыш заттар орнатуды ұсынды. Егер бұл жоба сәтті аяқталса, аймақтағы барлық қорғаушылар ғана емес, сонымен қатар Конфедерацияның қорғанысында жарық пайда болар еді. Егер жеткілікті Одақ әскері бұл жарықты жылдам толтырып, Конфедерацияның тыл майданына еніп кірсе, Конфедерация оларды ығыстырып шығаруға жеткілікті күш жинамайтын болар еді, және Петербург құлауы мүмкін еді. 1862 жылы Фредериксбург шайқасындағы жеңілісінен және сол жылдың басында Спотсильвания соты шайқасындағы нашар өнер көрсетуінен кейін беделі төмендеген Бернсайд Плезантстың жоспарына келісті.

Кен орнын салу

Қазба жұмыстары маусым айының соңында басталды, бірақ Грант пен Мид бұл операцияны "адамдарды жұмыспен қамтудың қарапайым тәсілі" деп қарады және оның нақты тактикалық құндылығына күмән келтірді. Олар тез арада қызығушылықтарын жоғалтты, ал Плезант жобасына аз материалдар тапты, тіпті оның адамдарына құрылысты қолдау үшін ағаш іздеуге тура келді. Дегенмен жұмыс бірте-бірте алға жылжи берді. Жерді қолмен алып, тұтқасы бар крекерлік қораптардан жасалған жасанды шлейфтерге салып, шахтаның еденін, қабырғасын және төбесін тасталған ағаш диірменінен алынған ағаштан, тіпті ескі көпірден алынған ағаштан бекітті. Шахтаның астындағы ауа алмасу механизміне сәйкес, шахтаға ауа ағып, таза ауа тартылды. Шахташылар Еуропалық одақ желілерінің артында тік шахтаны құрды. Онда отты үнемі жағып отыру қажет болды. Ағаштан жасалған құбырлар туннель бойымен өтіп, сыртқа шығатын. Өрт туннельдің ішіндегі ауаны қыздырып, оны шахтадан шығарып, шатырдың әсерінен шығарады. Осылайша, шахтаға кіретін есіктен ағаштан жасалған құбыр арқылы таза ауа сорылып, ол туннель бойымен жұмыс істейтін жерге дейін жеткізілетін. Бұл қарсыластың назарына түсіп қалуы мүмкін қосымша желдеткіш шахталарды салуды болдырмады, сонымен қатар қазушылардың ілгерілеуін оңай жасырды. 17 шілдеде негізгі шахта Конфедерацияның позициясы астына жетті. Кен құрылысының аңыздары көп ұзамай Конфедерацияға жетті, бірақ Ли екі апта бойы оларға сенуден немесе әрекет етуден бас тартты, содан кейін ол кен орнын таба алмады. Алайда, батареялары жарылыстан жоғары болатын генерал Джон Пеграм бұл қатерді өте маңызды деп қабылдады, ол алдын ала сақтандыру үшін өз позициясының артына жаңа траншеялар мен артиллерия нүктелерін салды. Конфедерация әскерлері де өтпелі жолды басып алу үшін шахталар қазыды. Плезант конфедерацияның қарсы қозғалыстарын біліп, олардың күшін бұза алды, басты және бүйірлік галереялардың бағытын өзгертіп, олардың тереңдігін арттыра отырып, олардың күшін бұза алды. Шахтаның пішіні "Т" әріпінен тұратын. Жақындау шахтасының ұзындығы 511 фут (156 м), төмен қарай жанама және Конфедерация батареясынан 50 фут (15 м) төменгі суға батып кеткен аймақтан басталды, бұл анықтауды қиындатты. Туннель кіреберісінің ені 1 метр, биіктігі 1 метрдей болатын. Оның соңында екі жаққа да созылып жатқан 23 метрлік перпендикуляр галерея орналасқан. Грант пен Мид кенеттен кен орнын пайдалануды шешті, ол аяқталғаннан кейін үш күн өткен соң, кейіннен Deep Bottom бірінші шайқасы ретінде белгілі сәтсіз шабуылдан кейін. Конфедерация сарбаздары шахтаны 320 кег оқ-дәрімен толтырды, барлығы 20 фут (6 м) тереңдікте, ал T саңылауын жақтағы галереяларда 3 метр жермен жауып тастады. Пайдаланушылар қазбаның аузын жарылмай-ақ қалу үшін негізгі галереяға тағы 10 метр жер төседі. 28 шілдеде оқ-дәріге қарсы зарядтар іске қосылды. Ұйымдастырудың мұқият жүргізілгеніне және жаттығудың қарқынды жүргізілгеніне қарамастан, шабуылдың алдындағы күні операцияға сенімді емес Мид Бернсайдқа қара әскерлерді шабуылда пайдалануды бұйырды. Ол егер шабуыл сәтсіз болса, қара нәсілді сарбаздар қажетсіз қаза табатынын, солтүстікте саяси қайғы-қасірет туғызатынын мәлімдеді. Мид, сондай-ақ, жоспарларды өзгертуді бұйырған болуы мүмкін, өйткені ол қара солдаттардың шайқас қабілеттеріне сенім артқан жоқ. Бернсайд Грантқа наразылық білдірді, ол Мидпен бірге болды. Еріктілер табылмағанда, Бернсайд үш командирдің жеребе тастауы арқылы алмастырушы ақ дивизияны таңдады. Бригадир генерал Джеймс Х. Ледлидің 1-ші дивизиясы таңдалды, бірақ ол ерлерге өздерінен не күтілгенін түсіндіре алмады және шайқас кезінде мас болғандығы, саптан артта қалғандығы және басшылық жасамағаны туралы хабарланды. Ледли шайқаста жасаған әрекеттері үшін қызметтен босатылмақ. Ақыры, таңғы сағат 4:44-те жер, адамдар және қару-жарақтар жауды. Оның ұзындығы - 52 метр, ені - 9 метр, ал тереңдігі - 30 метр. Жарылыс дереу 17 және 22 Оңтүстік Каролинаның 278 Конфедерация сарбаздарын өлтірді және таңғалған Конфедерация әскерлері кем дегенде 15 минут бойы жауларға ешқандай мылтық немесе артиллерия отын бағыттамады. Алайда, Ледлидің дайындығы жоқ дивизиясы жарылысқа дайын болмаған, және олар өздерінің қоршауларын тастамас бұрын 10 минут күткенін көрсетеді. Көпірлер орналастырылуы керек болған, олардың арқасында олар өздерінің траншеяларын жылдам өте алатын еді. Бірақ олар болмағандықтан, адамдар қарапайым жерге жету үшін өздерінің траншеяларына кіріп, шығуға мәжбүр болды. Олар кратерге жеткеннен кейін, оның айналысын айналып өтудің орнына, әскерлерге жарықшақ ретінде пайдалануға болатынын ойлады. Сондықтан олар кратерге түсті, бағалы уақытты ысырап етті және кратердің тым терең және жалаңаш екенін, жарықшақ ретінде пайдалануға болмайтынын, ал Конфедерация әскерлері, бригадир генерал Уильям Махон басшылығымен, қарсы шабуылға дайындалу үшін мүмкіндігінше көп әскерді жинады. Шамамен бір сағаттан кейін олар кратердің айналысында жиналып, Махон кейіннен "құс ату" деп сипаттағандай, кратерге мылтық пен артиллериядан атып бастады. Жоспар сәтсіз аяқталды, бірақ Бернсайд шығындарын тоқтатудың орнына Ферреро әскерлерін жіберді. Енді жақтан шабуылға ұшыраған олар да кратерге түсті, ал келесі бірнеше сағат бойы Махон әскерлері, генерал-майор Бушрод Джонсон және артиллерия IX корпусын қырды, одақ әскерлері кратерден қашуға немесе бағынуға тырысты. Бағынуға тырысқан қара нәсілді одақ әскерлері оқ жарып, тұтқынға алынған жағдайда да, арт жақта атып тастауға арналған. Кейбір одақ әскерлері ақыры алға жылжып, кратерден оңға қарай, қоршауға дейін жаяу өтіп, Конфедерация желілеріне шабуыл жасады, Конфедерацияны бірнеше сағат бойы қолма-қол шайқаста кері шегіндірді. Махонның Конфедерация әскерлері одақ шабуылының оң жағынан шамамен 150 метрдей қашықтықтағы ойыс аймақтан шығып, қоршауды қайта басып алып, одақ күштерін шығысқа қарай кері шегіндірді.

Тарихи орны

Кратер шайқасы аймағы Петербург ұлттық шайқас алаңы паркінің ең көп баратын жерлерінің бірі. Шақырудың кіреберісі жыл сайын шайқас күні тексеруге ашылады. Шақырудың соңына қарай "Т" пішініне дейін жететін ауа шахталары мен құлаған жерлер бар. Паркке Петербургтің төңірегіндегі Одақ әскерлерінің орналасқан жерлері сияқты көптеген басқа да нысандар кіреді.

Танымал мәдениетте

Кратер шайқасы 2003 жылғы "Салқын тау" фильмінің бастапқы сахналарында көрнекті бейнеленген. Фильмдегі алып жарылыс ашық күндіз болғандай дұрыс емес көрсетілген; шындығында ол қараңғыда, сағат 4:44-те болған.