Кіріспе

1864 жылғы Американ азамат соғысы шайқасы, Американ азамат соғысы кезінде болған шайқас. 5000 (генерал Худ штабының полковнигі Тейлор Биттидің мәліметінше), 1864 жылдың 9 наурызында Линкольн Улисс С. Грантты Одақ армиясының жалғыз генерал-лейтенанты, сол кезде АҚШ армиясының ең жоғары шені ретінде тағайындады. 10 наурызда Линкольн Грантқа АҚШ-тың барлық армияларына қолбасшылық етуді тапсырды. Генерал-майор Уильям Т. Шерман Миссисипи әскери округіне, соның ішінде Огайо департаментіне, Камберленд департаментіне, Теннесси департаментіне және Арканзас департаментіне басшылық етуге тағайындалды. Грант Конфедерация армияларының бір-бірін күшейтуіне кедері келтіргісі келді және бүкіл Конфедерация армиясын әлсіретіп, жеңіске жеткізгісі келді. Шерманның науқанының мақсаты – генерал Джозеф Джонстон басқаратын Теннесси Конфедерация армиясын жеңіп, тарату, Атлантаның маңызды теміржол орталығын басып алу, Конфедерацияның соғыс ресурстарын мүмкіндігінше жою немесе зақымдау және 1863 жылдың шілдесінде Виксбург (Миссисипи) және Порт-Хадсон (Луизиана) қалаларында жасалғандай, Конфедерацияны қайтадан бөлу еді. 1864 жылдың 4 мамырында Шерман Чаттанугадан (Теннесси штаты) Ринггольдқа (Джорджия штаты) қарай әскерін жылжытуға дайын болды, оның құрамында шамамен 112 000 әскер болды. Джонстонның 60 000-70 000-ға жуық жауынгерлік қабілетті әскері болды. Тарихшы Аллан Невинс Шерманның сандық артықшылығы Джонстонның позициясын үмітсіз етпегенін жазды, өйткені Джонстон Солтүстік-батыс Джорджияның таулы, орманды, қиын өткелді және нашар жолдары бар аймағында бекінілген қорғаныс шебін құрған еді. Шерман Батыс және Атлантика теміржолымен жабдықтау желісін ашық ұстауы керек болғандықтан, одан ұзаққа шыға алмады.

Кіріспе

Атланта шайқасы – АҚШ Азамат соғысының Атланта науқанындағы маңызды шайқас, 1864 жылдың 22 шілдесінде Джорджия штатындағы Атлантаның оңтүстік-шығысында болған. Атлантаның маңызды теміржол және жабдықтау торабын басып алу мақсатымен жазғы науқанын жалғастыра отырып, генерал-майор Уильям Текумсе Шерман басқарған одақтық күштер, генерал Джон Белл Худтың (уақытша тағайындалған) басшылығымен қаланы қорғаған конфедерациялық күштерді жеңіп, басып алды. Шайқаста соғыста қаза тапқан одақ офицерлерінің екінші жоғары лауазымды офицері – генерал-майор Джеймс Б. Макферсон қаза тапты. Атауындағы соңғылыққа қарамастан, шайқас Атланта науқанының ортасында болды, ал қала 1864 жылдың 2 қыркүйегіне дейін одақтық күштердің қоршауында және Атлантаға апаратын теміржолдар мен жабдықтау желілерін басып алу әрекеттерінен кейін түсті. Шайқасқа дейінгі айларда конфедерация генералы Джозеф Джонстон Шерманның басым күштерінен бірнеше рет шегінді. Chattanooga (Теннесси) мен Marietta (Джорджия) арасындағы Батыс және Атлантик теміржолының барлық бойында бір үлгі қайталап ойналды: Джонстон қорғаныс позициясын алды, Шерман конфедерациялық қорғанысты айналып өтуге тырысты, ал Джонстон қайтадан шегінді. Джонстонның Ресака шайқасынан кейін шегінуінен кейін екі армия Кеннесо тауы шайқасында қайтадан қақтығысты, бірақ Ричмондтағы конфедерация жетекшілері Джонстонның одақтық әскермен шайқасуға құлшынбауына наразылық білдірді, тіпті жеңіске жету мүмкіндігі аз болса да. Сондықтан, 17 шілдеде Пичтри-Крик шайқасына дайындалып жатқан Джонстон лауазымынан босатылып, генерал-лейтенант Джон Белл Худ оның орнына тағайындалды. Джонстонның босатылуы мен ауыстырылуы Азамат соғысының ең даулы шешімдерінің бірі болып қала береді. Тәуекелге баратын Худ Пичтри-Крикте Шерман әскеріне шабуыл жасады, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 2500-ден астам конфедерациялық әскер қаза тапты. Худ Атланта қаласын қорғауға тиіс болды, ол конфедерация үшін маңызды теміржол торабы және өнеркәсіптік орталық болды, бірақ оның әскері Шерманның әскерімен салыстырғанда шағын болды. Ол Шерманның жабдықтау желілеріне қауіп төндіре отырып, шегінуді шешті. Худ өзінің агрессивтілігі мен әлі де күшті әскерінің қозғалыста болуы одақтық әскерлерді өзіне қарсы шабуылға итермелейді деп үміттенді, егер тек олардың артқы жабдықтау желілерін қорғау үшін болса да. Бірақ одақтық күштер мұны істемеді. Макферсонның әскері Атлантаның шығысында орналасқан Джорджия штатының Декатур қаласына жақындады.

Қарсылас күштер

Шерманның Атланта науқанында үш армия болды: генерал-майор Джеймс Б. Макферсон басқаратын Теннесси армиясы (ол Атланта шайқасында қаза тапқанға дейін); генерал-майор Джордж Х. Томас басқаратын Камберленд армиясы және генерал-майор Джон М. Скофилд басқаратын Огайо армиясы (оның құрамында тек XXIII корпус және бірнеше шағын бөлімшелер болды). Макферсонның қазасынан кейін Атланта шайқасында Теннесси армиясына генерал-майор Джон А. Логан басшылық етті. Теннесси армиясы бастапқыда Логан, содан кейін бригадир генерал Морган Л. Смит басқаратын XV корпустан, генерал-майор Гренвилл М. Додж басқаратын XVI корпустан және генерал-майор Фрэнк П. Блэр басқаратын XVII корпустан құралды. Теннесси Конфедерациялық армиясына 1864 жылдың 17 шілдесіне дейін генерал Джозеф Джонстон басшылық етті, содан кейін оны генерал-лейтенант Джон Белл Худ алмастырды. Науқанның басында Теннесси армиясы генерал-лейтенанттар Уильям Дж. Харди, Леонид Полк және Джон Белл Худ басқаратын үш жаяу әскер корпусынан және генерал-майор Джозеф Уилер басқаратын атты әскер корпусынан тұрды. 14 маусымда Полк қаза тапқаннан кейін, оны корпус басшылығына уақытша генерал-майор Уильям Уинг Лоринг, ал 7 шілдеде генерал-лейтенант Александр П. Стюарт алмастырды. Көптеген, бірақ барлығы емес, екі армияның бөлімдері Атланта шайқасында және 1864 жылдың 22 шілдесінде Декэтурдағы шайқаста күресті.

Шайқас

Худ генерал-лейтенант Уильям Дж. Харди корпусына Одақтың сол жақ флангына шабуыл жасауға бұйрық берді, генерал-майор Джозеф Уилердің кавалериясын Шерманның жабдықтау желісіне жақын жылжуға, ал генерал-майор Бенджамин Читам корпусын Одақ майданына шабуыл жасауға жіберді. Дегенмен, Хардидің әскерін орналастыруы күтілгеннен кешікті. Конфедерация генерал-майоры Уильям Х. Т. Уокер шайқас басталғанда күштерін дайындау үшін алға барғанда, Одақ снайперынің оғынан жылқысынан құлап қайтыс болды. Харди корпусы шабуылға дайындалып жатқанда, Макферсон сол жақ флангына қауіп төнгенін дұрыс болжады. Ол өзінің резервіндегі XVI корпусты позицияны нығайтуға жіберді. Конфедерацияның алғашқы шабуылы тойтарылғанымен, Одақтың сол жақ флангы ауыр қысымға ұшырап, кері шегіне бастады. Бастапқыда Харди колоннасы Макферсон позициясына қарай Флэт Шоалс жолымен жылжыды. XVII корпустың 3-ші дивизиясын басқаратын бригадалық генерал Мортимер Д. Леггеттің әскері жолдан кері шегініп, Блэр корпусы мен Додж корпусы арасындағы олқылықты жабу үшін шығыс-батыс бағытына бұрылып, Балд Хиллді қорғады. Шайқас желілері «L» әрпін құрады, Харди шабуылы «L» төменгі бөлігін, ал Читхемнің Одақ майданына шабуылы «L» тік бөлігін құрады. Худ Одақ әскерлеріне шығыс және батыс екі жақтан шабуыл жасауды жоспарлады. Шайқас қаланың шығысындағы Балд Хилл деп аталатын төбеде өрбіді. Одақ әскері екі күн бұрын келген және қаланы артиллериямен бомбалауды бастап, бірнеше бейбіт тұрғынды өлтірді. Төбе маңында аяусыз күрес, кейде қолға-қол соғысқа дейін барып, қараңғыға дейін жалғасты. Одақ әскері төбені ұстап тұрды, ал конфедераттар оңтүстікке қарай шегінді. Сонымен қатар, екі шақырым солтүстікке қарай Читхем әскері Джорджия теміржолындағы Одақ желісін бұзып өтті. Жауап ретінде, Шерман штабының жанындағы кішкентай төбеде жиырма артиллериялық құрал орналастырылып, конфедераттарды атқылады, ал Логанның XV корпусы қайта топтасып, оңтүстік әскерлерін кері қайтарды. Декэтур маңындағы жеке шайқаста, XVI корпустың 4-ші дивизиясының 2-ші бригадасын басқаратын полковник Джон В. Спрагге Уилердің кавалериясынан шабуылға ұшырады. Уилер Файетвилл жолын басып, Декэтур қаласына кірді. Одақ әскері қаладан шегініп, XV, XVI, XVII және XX корпустардың қару-жарақтары мен жабдықтау пойыздарын сәтті қорғады. Спрагге күшейте түсті, бірақ Уилер Хардидің Балд Хиллге шабуылына көмектесу үшін сағат 17:00 шамасында үш рет қайта шақырылды. Спраг кейінірек өзінің ерлігі үшін Құрмет медалімен марапатталды. Одақ 3700-ден астам жарақат алды, оның ішінде генерал-майор Макферсон, ал конфедераттардың жоғалғандары шамамен 5500 адамды құрады. Бұл әлдеқашан азайған Конфедерация армиясы үшін ауыр шығын болды, бірақ олар әлі де қаланы ұстап тұрды.

Салдары

Шерман Атлантаны қоршауға алып, қаланы артиллериямен бомбалады және Маконнан (Джорджия) жабдықтау желілерін кесу үшін қаланың батысы мен оңтүстігіне шабуылдар жасады. Шерманның екі атты әскерінің шабуылдары, оның ішінде Маккуктың және Стоунменнің шабуылдары, генерал Уилер басқаратын Конфедерация атты әскерімен жеңіліске ұшырады. Шабуылдар теміржол жолдарын қию және жабдықтау машиналарын жою мақсатына ішінара жеткенімен, олар тез жөнделіп, Атланта қаласына жабдықтаулар түсе берді. Конфедерацияның қаладағы бақылауын бұза алмағаннан кейін Шерман жаңа стратегия қолдана бастады. Ол бүкіл армиясын батысқа қарай кеңінен жайып, флангалық маневр жасады. Соңында, 31 тамызда Джонсборо қаласында (Джорджия штаты) Шерман армиясы Мейконнан келетін теміржол желісін басып алып, Конфедерация әскерін Лавджой станциясына ығыстырды. Оның жабдықтау желілері толығымен үзілген соң, Худ келесі күні, 1 қыркүйекте, әскерін Атлантадан шығарып, одақтың қолына тиюінен сақтау үшін қоймаларын жойды. Ол сондай-ақ, 81 жүк вагонына тиелген оқ-дәріге от қойды, нәтижесінде жүздеген адамның куәгер болған өрт шықты. 2 қыркүйекте мэр Джеймс Калхун, Уильям Маркхэм, Джонатан Норкросс және Эдвард Роусон сияқты одаққа көзқарасы жақын азаматтардан құралған комиссия генерал-майор Генри У. Слокум штабының капитанымен кездесіп, қаланы тапсырды және "соғысқа қатыспаған азаматтар мен жеке мүлікті қорғауды" сұрады. Шерман, Джонсборо қаласында болған кезде, 3 қыркүйекте Вашингтонға телеграмма жіберіп, "Атланта біздікі, және оны лайықты жеңдік" деді. Атланта түскеннен кейін бір апта ішінде Шерман барлық әскери емес қызметкерлерге Атлантадан кетуге бұйрық берді. Ол жеңістен кейін бірден ауыртпалыққа айналған Мемфис және Виксбург қалаларын есіне түсірді, сондықтан азаматтарға нақты түрде солтүстікке немесе оңтүстікке баруды айтты. Жақын маңдағы Раф-Энд-Реди қаласында генерал Худпен шартты бітімге келді, онда одақ пен конфедерация тұтқындары шағын мөлшерде алмастырылды, ал оңтүстікке кеткісі келетін азаматтарға осы мақсатта көмек көрсетілді.

Саяси салдарлары

Атлантаның құлауы және Атланта науқанының жалпы табысы Солтүстік газеттерінде кеңінен жарияланды, сондай-ақ Солтүстік әскерінің рухын көтеріп, Президент Линкольннің саяси беделін нығайтты. 1864 жылғы сайлауда демократ Джордж Б. Макклеллан Линкольнге қарсы күресті. Макклеллан қарама-қайшылыққа толы науқан жүргізді: ол Одақшыл болғандықтан, Конфедерация жеңілгенге дейін соғыстың жалғасуын қолдады, бірақ демократиялық платформада Конфедерациямен бейбіт келісім туралы келіссөздер жүргізу туралы ұсыныстар болды. Атлантаны басып алу және Худтың эвакуация кезінде әскери нысандарды өртеп жіберуі соғыстың жемісті аяқталуына жол ашты, бұл бейбіт келісімді қолдауды әлсіретті. Осының нәтижесінде Линкольн 233 сайлаушы дауысының 212-сін алып, үлкен артықшылықпен қайта сайланды.

Мұра

1880 жылы Атланта АҚШ-тың ең ірі елу қаласының қатарына кірді, оның ішінде Макферсонның қаза тапқан жері де болды. 1956 жылы Грузия тарихи комиссиясы бұл оқиғаны еске алу үшін белгі орнатты. 2004 жылы шайқасқа 140 жыл толуына орай Инман-парк ауданында екі жаңа белгі орнатылды. 1921 жылы салынған және Ұлттық тарихи орындар тізіміне енген Атланта Циклорама ғимараты Грант паркінде орналасқан және бұрын шайқастың панорамалық суретін қамтыған. 2014 жылы Атланта қаласы Атланта шайқасының Циклорамасын Атланта тарихы орталығына сатты. Атланта тарихы орталығы өнер туындысын орналастыру үшін Бакхед кампусында арнайы салынған жаңа ғимарат тұрғызды. Сурет 1890 жылдары түпнұсқа суретке енгізілген өзгерістерді жою мақсатында кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстарынан өтті. Циклорама және оған қоса өтетін көрме (Cyclorama: The Big Picture) 2019 жылдың 22 ақпанында Атланта тарихы орталығында ашылды. Одақтың әскерлерімен қиратылған маңызды нысан – 1857 жылы салынған және соғысқа дейін 65 құлға ие болған Эфраим Г. Пондерге тиесілі Поттер (немесе Пондер) үйі болды. Шайқас кезінде оны конфедерациялық мергендер пайдаланды, бірақ одақтың артиллериясы ауыр зақым келтірді. Ол қайтадан салынбады. Пондердің құлдарының бірі Фестус Флиппер, кейіннен Уэст-Пойнттегі АҚШ Әскери академиясын бітірген алғашқы афроамерикалық курсант Генри Оссиан Флиппердің әкесі болды.

Мемуарлар және негізгі көздер

Шерман, Уильям Т., Генерал В. Т. Шерманның естеліктері, 2-ші басылым, Д. Апплтон және компаниясы, 1913 (1889). Америка кітапханасы, 1990 ж. қайта басылған, АҚШ Соғыс министрлігі, Азамат соғысы: Одақ және Конфедерация армияларының ресми құжаттарының жинағы. Вашингтон, округ Колумбия: АҚШ Үкіметтік баспаханасы, 1880–1901.