Кіріспе
Білім әлеуметтануы – адам ойы, оның қалыптасқан әлеуметтік контексті және басым идеялардың қоғамға тигізетін әсері арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін ғылым. Бұл социологияның мамандану саласы емес. Оның орнына, ол жеке тұлғалардың өміріне әлеуметтік факторлардың ықпалының шегі мен шамасы, сондай-ақ әлем туралы біліміміздің әлеуметтік-мәдени негізі сияқты кең және маңызды сұрақтармен айналысады. Білім әлеуметтануының кіші саласы және толықтырушысы бар. Оның кіші саласы – ғылыми білімнің әлеуметтануы. Ал толықтырушысы – білімсіздіктің әлеуметтануы. Білім әлеуметтануын 20 ғасырдың басында негізінен социолог Эмиль Дюркгейм дамытты. Оның еңбектері тұжырымдамалық ойлау, тіл және логиканың олар пайда болған қоғамдық ортаның әсеріне қалай ұшырауы мүмкін екендігін тікелей қарастырады. 1903 жылы Дюркгейм мен Марсель Мосс жазған «Алғашқы жіктемелер» атты мақаласында «алғашқы» топтық мифологияны пайдаланып, жіктеме жүйелерінің ұжымдық негізде екендігін және осы жүйелердегі бөліністердің әлеуметтік категориялардан туындайтынын дәлелдеді. 1912 жылы жарық көрген «Діни өмірдің элементарлық түрлері» еңбегінде Дюркгейм өзінің білім туралы теориясын одан әрі дамытты. Бұл еңбекте ол логикалық ойлауда қолданылатын тілдердің, ұғымдардың және категориялардың (мысалы, кеңістік және уақыт) әлеуметтік қызметін зерттеді. Дюркгейм де, Мосс та «білім әлеуметтануы» терминін қасақана қолданған жоқ. Дегенмен, олардың еңбектері осы салаға ерекше үлес қосты. «Білім әлеуметтануы» терминінің кеңінен қолданылуы 1920 жылдары басталды, осы кезде неміс тілінде сөйлейтін бірнеше социологтар, ең белгілісі Макс Шелер мен Карл Мангейм, білімнің әлеуметтік аспектілері туралы көп жазды. 1937 жылы американдық социолог Роберт К. Мертонның «Білімнің әлеуметтануы» атты мақаласы жарық көрді, ол бұл тақырып бойынша жиі сілтеме жасалатын еңбектердің бірі болды. 20 ғасырдың орта кезеңінде функционализм басымдық танытқандықтан, білім әлеуметтануы социологиялық ойдың негізгі ағысынан шетте қалды. Алайда, ол 1960 жылдары, әсіресе Питер Л. Бергер мен Томас Лакманнның «Реалитінің әлеуметтік құрылысы» (1966) еңбегінде қайта қарастырылып, күнделікті өмірге жақын қолданыла бастады. Ол әлі де адам қоғамын сапалық тұрғыдан түсінуге бағытталған әдістер үшін маңызды (әлеуметтік тұрғыдан құрылған шындықпен салыстырыңыз). Мишель Фуконың «генеалогиялық» және «археологиялық» зерттеулері қазіргі уақытта маңызды ықпалға ие.
The sociology of knowledge is the study of the relationship between human thought, the social context within which it arises, and the effects that prevailing ideas have on societies. It is not a specialized area of sociology. Instead, it deals with broad fundamental questions about the extent and limits of social influences on individuals' lives and the social cultural basis of our knowledge about the world. The sociology of knowledge has a subclass and a complement. Its subclass is sociology of scientific knowledge. Its complement is the sociology of ignorance. The sociology of knowledge was pioneered primarily by the sociologist Émile Durkheim at the beginning of the 20th century. His work deals directly with how conceptual thought, language, and logic can be influenced by the societal milieu in which they arise. The 1903 essay Primitive Classification, by Durkheim and Marcel Mauss, invoked "primitive" group mythology to argue that classification systems are collectively based and that the divisions within these systems derive from social categories. In his 1912, The Elementary Forms of the Religious Life, Durkheim elaborated on his theory of knowledge. In this work, he examined how languages, concepts, and the categories (such as space and time) used in logical thought have a sociological origin. Neither Durkheim nor Mauss specifically coined the term "sociology of knowledge". However, their work was an exceptional contribution to the subject. The widespread use of the term 'sociology of knowledge' emerged in the 1920s, when several German speaking sociologists, most notably Max Scheler and Karl Mannheim, wrote extensively on sociological aspects of knowledge. This was followed in 1937 by a much cited survey of the subject by Robert K. Merton, the American sociologist, 'The sociology of knowledge'. With the dominance of functionalism through the middle years of the 20th century, the sociology of knowledge remained on the periphery of mainstream sociological thought. However, it was reinvented and applied closely to everyday life in the 1960s, particularly by Peter L. Berger and Thomas Luckmann in The Social Construction of Reality (1966). It is still central for methods dealing with a qualitative understanding of human society (compare socially constructed reality). The 'genealogical' and 'archaeological' studies of Michel Foucault are of considerable contemporary influence.
Ағартушылық кезең
Питер Гамильтон ағартушылық дәуір ойшылдарының қоғамды ғылыми тұрғыдан талдауға көшкен кезде идеялар мен құндылықтардың әлеуметтануын құрғанын айтады. Оның пікірінше, антропоцентризм (яғни, адамның шындықты түсінудегі басты элемент екендігі туралы болжам) сияқты сыншыл рационализмге тән нақты құндылықтар осы ойшылдардың қоғамды түсінуінің негізгі бөлігін құрады. Гамильтон бұл ойшылдардың прогреске және әрбір адамның өз сенімдері мен құндылықтарын еркін анықтауға ұмтылғанын, бұл теологиядағы дәстүрлі моральдық көзқарастарға қарсы келетінін көрсетеді. Эмпирикалық әдіс-тәсілдер арқылы мәдени салыстыру қоғамды түсінудің әдістемесіне айналды, социологияға тән ақиқатты ашу емес, мәдени релятивизмнің белгілі бір деңгейіне әкелді. Оның еңбектері суицид, отбасы, әлеуметтік құрылымдар және әлеуметтік институттар сияқты көптеген тақырыптарды қамтыса да, оның жұмысының үлкен бөлігі білімнің әлеуметтануына арналған. Ол мансабының басында осы тақырыпта қысқа мақалалар жариялаған (мысалы, 1902 жылы Марсель Мосспен бірлесіп жазылған «De quelques formes primitives de classification» эссесі), бірақ Дюркгейм көбінесе Канттық тұжырымдамалар шеңберінде жұмыс істеді және логикалық ойдың ұғымдары мен санаттары әлеуметтік өмірден қалай пайда болатынын түсінуге тырысты. Мысалы, ол кеңістік пен уақыт түрлері априорлы емес екенін дәлелдеді. Керісінше, кеңістік санаты қоғамның әлеуметтік топтасуына және кеңістіктің географиялық қолданылуына байланысты, ал топтың әлеуметтік ритмі уақыт туралы біздің түсінігімізді анықтайды. Осы тұста Дюркгейм рационализм мен эмпиризм элементтерін біріктіруге тырысты, логикалық ойлаудың барлық адамдарға ортақ кейбір аспектілері бар екенін, бірақ олардың ұжымдық өмірдің өнімдері екенін (осылайша, категориялар жеке тәжірибе арқылы ғана игерілетіні туралы tabula rasa эмпирикалық түсінігіне қарсы келеді) және олардың жалпыға бірдей априорлық ақиқаттар емес екенін (Канттың айтуынша), өйткені категориялардың мазмұны қоғамдар арасында өзгеше. Дюркгеймнің білім туралы теориясының тағы бір маңызды бөлігі – оның «коллективтік репрезентациялар» ұғымы, ол «Діни өмірдің элементарлық түрлері» еңбегінде сипатталған. Коллективтік репрезентациялар – бұл ұжымдық жаратылған идеяларды, сенімдерді және құндылықтарды бейнелейтін символдар мен кескіндер, олар жеке құрамдас бөліктерге келтірілмейді. Олар сөздерді, ұрандарды, идеяларды немесе айқыш, тас, храм, қауырсын сияқты символ ретінде қызмет ете алатын кез келген материалдық заттарды қамтуы мүмкін. Дюркгеймнің айтуынша, коллективтік репрезентациялар қарқынды әлеуметтік өзара әрекеттесу арқылы құрылады және ұжымдық қызметтің өнімдері болып табылады. Осылайша, бұл репрезентациялардың ерекше және біршама қайшы келетін ерекшелігі бар: олар жеке тұлғадан тысқары жатыр (өйткені олар жеке тұлға емес, қоғамның өзі арқылы құрылады және басқарылады), бірақ сонымен бірге қоғамның әрбір мүшесінің ішінде де бар (осы тұлғаның қоғамға қатысуы арқасында). Тіл – маңызды «коллективтік репрезентация», ол Дюркгеймнің пікірінше, ұжымдық іс-әрекеттің нәтижесі. Тіл ұжымдық іс-әрекет болғандықтан, ол өз ішінде жинақталған білім мен тәжірибе тарихын қамтиды, оны жеке тұлға өздігінен құра алмайды. Дюркгеймнің айтуынша, «коллективтік репрезентациялар» және әсіресе тіл: «Біздің жеке тәжірибемізден біз не біле аламыз, соған қосымша топтың ғасырлар бойы жинақтаған барлық даналығы мен ғылымын қосыңыз. Тұжырымдамалық ойлау – бұл шындықты оның ең жалпы жағынан көру ғана емес, оны жарықтандыратын, оның ішіне еніп, өзгертетін сезімге жарық шашу. Осылайша, тіл, әлеуметтік өнім ретінде, шындықты қабылдауымызды құрылымдық және пішіндеуге қабілетті, бұл идеяны кейінірек Мишель Фуко сияқты француз философтары дамытты».
Феноменологиялық әлеуметтану
Феноменологиялық социология – қасақана сана актілерін талдамалық сипаттау арқылы қолжетімді нақты әлеуметтік өмір сүрудің формальды құрылымдарын зерттеу. Мұндай талдаудың "объектісі" – күнделікті өмірдің мәнді өмір сүрген әлемі: "Lebenswelt" немесе өмір әлемі (Husserl: 1889). Феноменологиялық зерттеудің кез келген басқа түрі сияқты, зерттеу объектісінің формальды құрылымдарын субъективті тұрғыдан сипаттау, санада және сана үшін құрылған объект ретінде сипаттау (Гурвич: 1964). Феноменологиялық әдістерді қолдану мұндай сипаттаманы көшедегі адамның "наивті" субъективті сипаттамаларынан немесе дәстүрлі, позитивистік әлеуметтік ғалымдардан ерекшелендіреді. Феноменологиялық социологияның жетекші қолдаушысы Альфред Шюц (1899–1959) болды. Шюц Макс Вебердің интерпретациялық әлеуметтануына Эдмунд Гуссерлдің (1859–1938) трансценденттік феноменологиялық зерттеулерінен алынған феноменологиялық әдістерді қолдану арқылы сыншыл философиялық негіз беруге тырысты. Гуссерлдің жұмысы қасақана сананың формальды құрылымдарын құруға бағытталған. Шюцтің жұмысы Өмір әлемінің формальды құрылымдарын құруға бағытталған (Шюц: 1980). Гуссерлдің жұмысы сананың трансценденттік феноменологиясы ретінде жүргізілді. Шютцтің жұмысы Өмір әлемінің қарапайым феноменологиясы ретінде жүргізілді (Натансон: 1974). Олардың зерттеу жобаларының айырмашылығы талдау деңгейінде, зерттеу тақырыбы ретінде алынған объектілерде және талдау мақсатында қолданылатын феноменологиялық қысқарту түрінде жатыр. Ақыр соңында, екі жобаны өзара толықтыратын, соңғысының құрылымы біріншісінің құрылымына байланысты деп қарастыру керек. Яғни, өмір әлемі формальды құрылымдарының заңды феноменологиялық сипаттамалары қасақана сананың формальды құрылымдарының сипаттамаларымен толық сәйкес келуі керек. Соңғысынан біріншісі өзінің жарамдылығы мен шынайылығын алады (Sokolowski:2000). Феноменологиялық байланыс білімнің әлеуметтануымен Мангеймнің талдауының екі негізгі тарихи көзінен туындайды: [1] Мангейм Гуссерлдің феноменологиялық зерттеулерінен алынған түсініктерге, әсіресе Гуссерлдің 1900/1901 жылдардағы Логикалық зерттеулеріндегі мағына теориясына тәуелді болды (Husserl:2000), оның орталық әдістемелік жұмысының тұжырымдамасында: "Велтаншаунгты түсіндіру туралы" (Mannheim:1993: fn41 & fn43 қараңыз) – бұл эссе Мангеймнің тарихи түсінік әдісі үшін өзекті болып табылады және оның білімнің әлеуметтануын зерттеу бағдарламасы ретінде тұжырымдауының орталығы болып табылады; және [2] Мангейм қолданған "Велтаншаунг" тұжырымдамасы өзінің шығу тегі Вильгельм Дилтхейдің герменевтикалық философиясында, ол Гуссерлдің (жоғарыда) мағына теориясына негізделген (өнеркәсіптік) әдістемелік түсіндіру актісінің ерекшелігі үшін. (Mannheim: 1993: fn38). Сонымен қатар, Гуссерлдің сананың формальды құрылымдарын талдау және Шютцтің Өмір әлемі формальды құрылымдарын талдау, мәдени және тарихи өзгерістерге ұшырайтын әлеуметтік әлемді түсіну және түсіндіру үшін сананың негіздерін құруға бағытталған. Феноменологиялық позиция әлеуметтік әлемнің фактілігі мәдени және тарихи тұрғыдан салыстырмалы болуы мүмкін, бірақ сананың формальды құрылымдары және біз осы фактілікті біліп, түсінуге болатын процестер емес. Яғни, кез келген нақты әлеуметтік әлемді түсіну кез келген ықтимал әлеуметтік әлемді құрайтын және құрайтын сананың құрылымдары мен процестерін түсінуге байланысты. Егер әлеуметтік әлемнің фактілік мәні мен сананың құрылымдары мәдени және тарихи тұрғыдан салыстырмалы болып көрінсе, онда біз әлеуметтік әлемді субьективті емес (натураға [позитивизмге] немесе субьективті және сананың құрылымдарына [феноменологияға] негізделген) және белгілі бір әлеуметтік-тарихи топта өмір сүретін нақты жеке тұлғалардың мәдени және идеалдастыру формацияларына қатысты емес, кез келген мәнді ғылыми түсінікке қатысты тұрақсыздықтамыз.
Мишель Фуко
Білім әлеуметтануына қазіргі заманғы аса маңызды үлес Мишель Фуконың еңбегінде кездеседі. «Ақымақтық пен өркениет» (1961) еңбегінде «ақыл» немесе «білім» деп саналатын ақымақтық пен оның ұғымдары өзіндік үлкен мәдени ықпалға ұшырайтынын, бұл тұрғыда Томас Сзастың осыған ұқсас сын-пікірлерін көрсетеді. Сзас сол кезде психиатрияның ең белгілі сыншысы болса, кейін көрнекті психиатр атанды. Фуко мен Сзас «ақымақтықты» «ауру» деп анықтауда және «емдеуді» тағайындауда әлеуметтану процестерінің маңызды рөл атқарғанына келісті. «Клиниканың тууы: Медициналық қабылдау археологиясы» (1963) еңбегінде Фуко өзінің сынын институционалдық клиникалық медицинаға дейін кеңейтіп, «Көзқарас» орталық тұжырымдамалық метафорасын енгізді. Бұл медициналық білім беруге, түрмелерді жобалауға және бүгінгі күні түсінілетін жазалау жүйесіне әсер етті. Қылмыстық сот төрелігі мен медицинаның қиылысуы туралы түсініктер бұл жұмыста Сзас және басқаларға қарағанда жақсы дамыған, олар өз сындарын қазіргі психиатриялық практикамен шектеді. «Нәрселердің тәртібі» (1966) және «Білім археологиясы» (1969) еңбектерінде математика мен таксономияның абстрактілік ұғымдарын енгізіп, адамзат ғылымдарының субъективті «реттелуін» түсіндірді. Оның сөзіне сәйкес, бұл XVII және XVIII ғасырлардағы «жалпы грамматика» ғылымын қазіргі заманғы «тіл біліміне», «табиғат тарихын» – қазіргі заманғы «биологияға», ал «байлықты талдауды» – қазіргі заманғы «экономикаға» айналдырды. Бірақ Фуко мұның мәннің жоғалуымен болғанын айтты. Фуко 19-ғасыр білімнің мәнін өзгертті деп сенді. Фуко 18-ғасырға дейін «Адамның болмағанын» мәлімдеді. Фуко адамзат пен гуманизм ұғымдарын заманауилықтың өнертабысы деп қарастырды. Осыған байланысты, ғылымға білмейтіндей когнитивтік бейімділік енгізілді, жеке дәрігердің немесе ғалымның объективті түрде көру және айту қабілетіне тым көп сенім арту арқылы. Фуко бұл аргументті Кантты қайта ашудан бастайды, бірақ оның ойлауына Ницше – 19-ғасырда «Құдайдың өлімін» жариялаған философ, және 20-ғасырда «Адамның өлімін» ұсынған антигуманистер үлкен әсер етті. «Дисциплина және жазалау: түрменің пайда болуы» еңбегінде Фуко білім мен билік арасындағы байланысты қарастырады. Оның пікірінше, білім – биліктің бір түрі және керісінше, жеке тұлғаларға қарсы биліктің бір түрі ретінде қолданылуы мүмкін. Осылайша, білім әлеуметтік тұрғыдан құрылады. Ол білім дискурстарды қалыптастырады, ал олар өз кезегінде біздің өмірімізді басқаратын басым идеологиялық ойлау тәсілдерін қалыптастырады деп санайды. Оның ойынша, әлеуметтік бақылау «дисциплинарлық қоғамда» жыныстық қатынастар мен әлеуметтік институттар арқылы таратылатын идеялар мен білімді бақылау кодекстері арқылы сақталады. Басқаша айтқанда, дискурстар мен идеологиялар бізді билікке бағындырып, адамдарды «бағынышты жандарға» айналдырады, олар әлеуметтік нормалардан ауытқуы үшін жазаланудан қорқады. Бұл, әсіресе, өзара әрекеттесу және пайда болу тұжырымдамаларына сүйену арқылы жүзеге асырылады. Білім экологиясы және оған байланысты ақпараттық экология түсінігі Томас Х. Давенпорт, Бонни Нарди немесе Свидлер сияқты әртүрлі ғалымдар мен тәжірибешілер тарапынан әзірленді.
Жаңа білім әлеуметтануы
Жаңа білім әлеуметтануы (марксистік, француздық структуралистік және американдық прагматизм дәстүрлеріне сүйене отырып, білімді мәдениет ретінде қарастыратын постмодернистік көзқарас) заманауи дәуірде білімнің жаңа әлеуметтік ұйымдар мен құрылымдар арқылы қалай таратылатынын анықтайтын түсініктерді ұсынады.
Роберт К. Мертон
Американдық социолог Роберт К. Мертон (1910–2003) «Әлеуметтік теория және әлеуметтік құрылым» (1949; қайта қаралып, кеңейтілген, 1957 және 1968) еңбегінің III бөлімі – «Білімнің әлеуметтануы және бұқаралық коммуникациялар» – білімнің әлеуметтануын зерттеуге арналған. Осы мәселе бойынша толық ақпарат алу үшін Guglielmo Rinzivillo, Robert King Merton Utet, Турин, 2019 еңбегіне жүгініңіз.
Легитимдеу коды теориясы
Легитимациялық код теориясы білім мен білімді зерттеу үшін жасалған және қазір білім беру саласының шегінен тыс, әр түрлі институционалдық және ұлттық жағдайларда кеңейіп келе жатқан әлеуметтік және мәдени тәжірибелерді талдауға қолданылуда. Бұл тәсіл негізінен Базиль Бернштейн мен Пьер Бурдье еңбектеріне сүйенеді. Сонымен қатар, социология (Дюркгейм, Маркс, Вебер және Фуко), жүйелік функционалдық лингвистика, философия (мысалы, Карл Поппер және сыншыл реализм), алғашқы мәдени зерттеулер, антропология (әсіресе Мэри Дуглас және Эрнест Геллнер) және басқа да көзқарастардан алынған тұжырымдарды қамтиды. LCT білім құру орталығы Сидней университетінде орналасқан.
Оңтүстік теориясы
Оңтүстік теориясы – білімнің әлеуметтануына қатысты тәсіл, ол әлеуметтанулық білімнің жаһандық өндірісі мен жаһандық солтүстіктің басымдығын қарастырады. Оны австралиялық социолог Раэвин Коннелл алғаш рет өзінің "Оңтүстік теориясы" кітабында, Сидней университетінің және басқа да оқу орындарындағы әріптестерімен бірге жасады. Оңтүстік теориясы – білімнің әлеуметтануы аясындағы деколонизациялық көзқарас, ол жаһандық оңтүстіктің перспективаларын күшейтуге және жаһандық солтүстіктің теоретиктері мен әлеуметтанушыларының көзқарастарына қарсы тұруға бағытталған.