Кіріспе
1995–1996 жылдар аралығындағы Тайвань мен Қытай арасындағы шиеленіс кезеңі, Қытайдың зымырандық сынақтарынан кейін туындаған Үшінші Тайвань бұғазы дағдарысы, сондай-ақ 1995–1996 жылдар аралығындағы Тайвань бұғазы дағдарысы немесе 1996 жылғы Тайвань бұғазы дағдарысы деп аталады. Бұл дағдарыс 1995 жылдың 21 шілдесінен 1996 жылдың 23 наурызына дейін Тайваньды қоршаған суларда, оның ішінде Тайвань бұғазында Қытай Халық Республикасы (ҚХР) жүргізген зымырандық сынақтардың салдарынан болды. 1995 жылдың ортасы мен соңында ұшырылған зымырандардың бірінші партиясы, ҚХР мәлімдегендей, президент Ли Тэн Хуи басқаратын Қытай Республикасы үкіметіне "Бір Қытай саясатынан" алыстап бара жатқандығы туралы күшті сигнал беру мақсатында болды. АҚШ Мемлекеттік департаменті 1995 жылдың 22 мамырында осы мәселеге келісім білдірді. Ли Тэн Хуи 1995 жылдың 9-10 маусым күндері АҚШ-та Корнелл университетінің түлектерімен кездесуге барған кезде, ҚХР мемлекеттік баспасөз оны "Қытайды бөлуге" тырысқан "сатқын" деп баялады.
The Third Taiwan Strait Crisis, also called the 1995–1996 Taiwan Strait Crisis or the 1996 Taiwan Strait Crisis, was the effect of a series of missile tests conducted by the People's Republic of China (PRC) in the waters surrounding Taiwan, including the Taiwan Strait from 21 July 1995 to 23 March 1996. The first set of missiles fired in mid to late 1995 were allegedly intended to send a strong signal to the Republic of China government under President Lee Teng hui, who had been seen as "moving its foreign policy away from the One China policy", as claimed by PRC. The State Department relented on 22 May 1995. Lee spent 9–10 June 1995, in the U. S. at a Cornell alumni reunion as the PRC state press branded him a "traitor" attempting to "split China".
ҚХР-дың әскери жауабы
АҚШ Қытай Халық Республикасын виза беру саясатын өзгертуге дайындамаған, ал ҚКП бас хатшысы Цзян Цзэминь АҚШ саясатының кері қайтарылуына ашуланды. 1995 жылдың 7 шілдесінде ҚХР жауап берді, Синьхуа ақпарат агенттігі Халықтық азаттық армиясы (ХАА) ракеталық сынақтар өткізетінін хабарлады және бұл көзқарас аймақтың бейбітшілігі мен қауіпсіздігіне қауіп келтіретінін мәлімдеді (Құлықтық аймақта бұл төртінші Тайвань бұғазы дағдарысы деп аталады). Сонымен қатар ҚХР Фуцзянь провинциясында күш жинады. Шілде айының соңы мен тамыздың басында Синьхуа және "Халық күні" газеттерінде Ли және оның Тайваньмен қарым-қатынас саясатын сынаған көптеген мақалалар жарияланды. 1995 жылдың 15-25 тамызы аралығында тағы бір ракеталық оқ ату, тікелей оқтармен жаттығулармен бірге жүрді. Тамыз айындағы теңіз жаттығуларынан кейін қараша айында кеңінен жарияланған десанттық жаттығулар өтті.
АҚШ-тың алғашқы әскери жауабы
АҚШ Тайваньға жақын аймаққа екі әскери-теңіз күшінің авианосец тобын жіберу арқылы жауап берді.
1996 жылғы шиеленістер және Тайвань сайлауы
Бейжің Тайвань сайлаушыларына 1996 жылғы 23 наурыздағы президент сайлауында Ли Тенг Хуиге дауыс беру соғысқа шақырумен тең екенін жеткізуді ниеттенді. 8 наурыздан 15 наурызға дейінгі үшінші зымырандық сынақтар сериясы (сайлауға дейін), Кэлунг және Каосиунг порттарының жанында (ҚХР-дың теріториальдық суларының ішінде) зымырандарды ұшырды. Нысаналанған порттар арқылы коммерциялық жүк тасымалдаудың 70 пайызы өтті, сынақтардың жақындығы олардың жұмысын бұзды. Жапонияға және Тынық мұхиты арқылы қатынайтын рейстер ұшақтардың ұшу жолынан ауытқу қажеттілігінен он минутқа ұзартылды. Каосиунг пен Гонконг арасында жүретін кемелерге екі сағаттық қашықтықтан айналып өтуге тура келді. 1996 жылғы 8 наурызда, АҚШ-та президент сайлауы өтетін жылда, президент Клинтон USS Independence CV 62 және оның әскери-теңіз күштері тобының (5-топ) Филиппинге жасаған сапасынан кейін Жапонияға оралып, Тайваньға жақын халықаралық суларға орналасатынын мәлімдеді. Washington Post газетінің хабарлауынша, сол күні USS Bunker Hill CG 52 (Independence тобынан бөлінген) RC 135 барлау ұшағымен бірге ҚХР-дан 3 CSS 6 (DF 15) зымыранының іске қосылуын бақылады, олардың екеуі Каосиунг маңындағы кеме қатынасы жолына, ал біреуі Тайбэйдің үстінен Келунг маңындағы кеме қатынасы жолына бағытталды. Келесі күні ҚХР 12-20 наурыз аралығында Пэнху маңында тікелей оқ ату жаттығуларын өткізуді жариялады. 11 наурызда АҚШ USS Nimitz CVN 68 және оның әскери-теңіз күштері тобын (7-топ) Парсы шығанағынан жоғары жылдамдықпен жіберді. 15 наурызда Пекин 18-25 наурызға жоспарланған десанттық шабуыл туралы хабарлағанда жағдай одан әрі шиеленісті. Nimitz және оның әскери-теңіз күштері тобы, сондай-ақ Belleau Wood Тайвань бұғазы арқылы өтті, ал Independence-ке рұхсат берілмеді.
Салдары
Екі авиациялық ұрыс тобын жіберу тек Тайваньға (ROC) деген символдық қолдау ғана емес, сонымен қатар АҚШ-тың соғысуға дайын екенін көрсетті. Тайвань үкіметі мен Демократиялық Прогрессивтік Партия Американың қолдауын құптады, бірақ Тайваньды біріктіруді жақтаған президенттік үміткер Лин Янкан мен ҚХР «сыртқы араласу» деп айыптады. Цзян Халықтық Азаттық Армиясына он жылдық модернизация бағдарламасын бастауға бұйрық берді. Әскери сынақтар мен оқу-жаттығулар АҚШ-тың Тайваньға қару-жарақ сатуын одан әрі күшейтуге дәлел келтірді және АҚШ пен Жапония арасындағы әскери байланыстарды нығайтып, Тайваньды қорғауда Жапонияның рөлін арттырды. Наурыз айындағы әскери оқу-жаттығулар кезінде Тайваньда ҚХР Тайвань бақылап отырған шағын аралдарды басып алуы мүмкін деген алаңдаулық туды, бұл көптеген азаматтардың арасында үрейге себеп болды. Сондықтан Тайваньдан АҚШ және Канадаға бағытталған көптеген рейстер толып кетті. Ең ықтимал нысана – 500 сарбазбен гарнизонталған Укуи (Уучиу) аралдары болды. Сыртқы аралдар жоғары дабыл күйінде болды. Тайвань Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің сол кездегі бас хатшысы Тинг Мао Ши АҚШ Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшінің орынбасары Сэмюэл Бергермен кездесу үшін Нью-Йоркке ұшып кетті.
Кейінгі қылмыстық қудалаулар
1999 жылы Қытайдың жоғары сатыдағы әскери логистика офицері генерал-майор Лю Лянкун және оның бағынысты аға полковнигі Шао Чжэнчжун Тайваньға зымырандардың жарылғыш бөліктері қарусыз екенін хабарлағандары үшін тұтқындалып, әскери сотқа беріліп, атылды. Қытай үкіметі бұл туралы бұрын мәлімдеме жасаған болатын.
Бейресми алдын ала ескерту
Санкэй Шимбунның 2019 жылғы 1 сәуірдегі "Ли Тэн Хуи туралы құпия жазбалар" сериясына сәйкес, Лидің ұлттық саясат жөніндегі кеңесшісі Цэн Юн Сянь 1995 жылдың шілде айының басында Қытай өкілінен тікелей хабарлама алды: "Біздің баллистикалық зымырандарымыз Тайваньға қарай бірнеше аптадан кейін ұшырылады, бірақ сіздер алаңдамаңыздар". Бұл Лиге эскалацияны болдырмау мақсатымен көп ұзамай жеткізілді. Цэн, Лидің елшісі ретінде, 1992 жылы президент Ян Шанкунмен кездесіп, ҚХА байланыс бөлімінің бастығы Е Сюаньнингпен құпия байланыста болды.