Кіріспе
Коммунистік идеологиямен байланысты символ.
Қызыл жұлдыз – бес бұрышты, іші толтырылған, тарихи тұрғыдан коммунистік идеологиямен байланысты символ, әсіресе балға мен орақпен бірге қолданылған. Бірақ, 21-шы ғасырда ол социалистік символ ретінде де қолданылады. Ол жалауларда, мемлекеттік эмблемаларда, ескерткіштерде, әшекейлерде және логотиптерде кеңінен қолданылған. Бір түсіндірме бойынша, бес бұрыш жұмысшының бес саусағын, сондай-ақ бес құрлықты (Американы бірі ретінде есептегенде) көрсетеді. Кем белгілі болжам бойынша, коммунистік символизмде жұлдыздың бес бұрышы Ресейді коммунизмге жеткізетін бес әлеуметтік топты бейнелеуге арналған: жастар, әскерилер, өнеркәсіп жұмысшылары, шаруалар және интеллигенция. Кеңес геральдикасында қызыл жұлдыз Қызыл Армияны және әскери қызметті бейнелеген, ал балға мен орақ бейбіт еңбектің символы болған. Бұрынғы Варшава шартының кейбір елдері оны «тоталитарлық идеологияны» көрсетеді деп санап, қолдануға тыйым салатын заңдар қабылдады. Қызыл жұлдыз коммунистік емес контексте де, осы қозғалыс пайда болғанға дейін, 19-шы ғасырдан бері елдер мен мемлекеттердің символдарында қолданылған. Мысалы, ол Жаңа Зеландия және АҚШ-тың Калифорния штатының туларында кездеседі. Сондай-ақ, жеке агенттіктер мен корпорациялар, мысалы, Texaco мұнай компаниясы мен Heineken сыра компаниясы оны логотип ретінде пайдаланған.
Тарих
Жұлдыздың коммунистік бұқаралық қозғалыстардың символы ретінде тарихы большевик революциясы мен Ресей азамат соғысы кезеңіне дейін барып жетеді, бірақ оның нақты алғашқы пайдалануы әлі де белгісіз. Қызыл жұлдызды Қызыл Армияның символы ретінде Әскери коллегия ұсынды, ал Қызыл жұлдыз белгісін жасаған адам – Петроград әскери округінің большевик командирі Константин Еремеев. Дегенмен, символдың тамыры Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңындағы Мәскеу гарнизонына қатысты деген мәлімет те бар. Осы кезде көптеген әскерлер Австрия және Германия майдандарынан қашып, қалаға келген соң Мәскеу гарнизонына қосылды. Мәскеу әскерлерін шегініп келе жатқан майдангерлерден ажырату үшін офицерлер гарнизон сарбаздарына киюге қалайы жұлдыздар берді. Кейін бұл әскерлер Қызыл Армия мен большевиктерге қосылғанда, қалайы жұлдыздарын социализмнің түсі – қызылға бояды, осылайша алғашқы қызыл жұлдыз пайда болды. Қызыл жұлдыз 1908 жылғы большевик революционері Александр Богдановтың «Қызыл жұлдыз» романында қолданылды, онда Марстағы технологиялық тұрғыдан дамыған коммунистік өркениет суреттелген. Тағы бір болжам бойынша, қызыл жұлдыз Леон Троцкий мен Николай Крыленконың кездесуімен байланысты. Крыленко, эсперантист болғандықтан, жасыл жұлдыз белгісін таққан еді. Троцкий оның мағынасын сұрағанда, жұлдыздың әр бір бұрышы бес құрлықтың біреуін білдіретінін естіді. Бұл сөздерді естіген Троцкий, Қызыл Армия сарбаздары да осындай қызыл жұлдыз тағуы керек деді. Жұлдыздың нақты шығу тегіне қарамастан, ол 1918 жылдан бастап Қызыл Армияның формасына және геральдикасына енгізілді. Кеңес Одағы құрылғанға дейін, 1916 жылдың наурыз айының ортасында АҚШ Армиясының Сигнал корпусының авиация бөлімі, мексикалық революционер Панчо Вилланы ұстау мақсатындағы Панчо Вилла экспедициясы кезінде, 1-ші аэроэскадрилья ұшақтарында АҚШ ұшақтарының ұлттық белгісі ретінде қызыл жұлдызды пайдаланды.
КСРО мен оның құрамына кіретін республикаларда қолдану
Бұл символ Кеңес Одағының ең танымал символдарының біріне айналды, дерлік барлық ресми ғимараттарды, наградаларды және таңбаларды әшекейледі. Кейде балға мен орақ жұлдыздың ішінде немесе астында бейнеленді. 1930 жылы Кеңес Одағы Қызыл Жұлдыз орденін тағайындады және оның белгісін Қызыл Армия мен Кеңес Әскери-теңіз күштерінің қызметкерлеріне «Кеңес Одағын қорғау ісіндегі ерекше еңбегі үшін, соғыс және бейбіт уақытта» берді. Кеңес және Ресей Федерациясының әскери газетінің аты – Қызыл Жұлдыз (орыс тілінде: Красная Звезда) болып табылады және қазір де солай аталады.
Мерекелік әшекей ретінде
1930 жылдары советтік басылымдар жаңа жылдық шыршыны (яғни, "йолка") безендіруді қолдады. Мұндай шыршыларға көбінесе қызыл жұлдыз ілінді, және бұл дәстүр 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан бері Ресейде сақталып келеді.
Басқа социалистік елдерде қолдану
Қызыл жұлдыз Кеңес Одағының символы ретінде қабылдануынан кейін, әлем жүзінде коммунизмнің белгісіне айналды. Содан кейін бірнеше коммунистік мемлекеттер қызыл жұлдызды өздерінің символы ретінде қабылдап, оны көбінесе тулары мен елтаңбаларына қойды, мысалы, Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының туында. Ажыратылатын және социалистік қозғалыстар да кейде қызыл жұлдызды қабылдады, Каталония аймақтарындағы Эстелада туындағыдай.
Шығыс блогы
Қызыл жұлдыз Шығыс блогындағы социалистік мемлекеттердің тулары мен геральдикасының ортақ елеміне айналды, ол дерлік барлық елдердің геральдикасында және Болгария, Венгрия, Румыния және Албания туларында кездесті. 1991 жылдан 1995 жылға дейін Беларусь совет үлгісіндегі эмблемасын Пахония бейнеленген эмблемамен алмастырды; 1995 жылы совет дәуіріндегі геральдика қайта қабылданды және 2012 және 2020 жылдары шағын өзгерістермен бүгінге дейін қолданылуда.
Югославия
Бұрынғы Югославияда қызыл жұлдыз тек коммунистік символ ғана емес, сонымен қатар фашизмге, Югославияның нацистік оккупациясына қарсы күрестің және осымен байланысты этникалық саясатқа қарсылықтың кең мағынадағы символы болды. Титоның партизандық отряды Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өздерін тану үшін қызыл жұлдызды тағуға болады.
Азия
Коммунистік қозғалыстар Азияда тараған кезде кейбір ұйымдар қызыл жұлдызды қолданған, ал басқалары сары жұлдызды (көбінесе қызыл түсті өрісте) сол сияқты символикамен қолданған. 1920-1922 жылдардағы Қиыр Шығыс Республикасы әскери формаларында сары жұлдызды пайдаланған, ал Қытай Халық Республикасының туында қызыл түсті өрісте бес сары жұлдыз бейнеленген. Вьетнамның туында да қызыл түсті өрісте сары жұлдыз бар. Қытайдағы қызыл жұлдыз атымен аталатын коммуналар мен ауылдардың мысалдары: Хубэй провинциясының Хуэйлон ауданындағы Хунсинг ауылы және Сіньцзяндағы Кизильто (Мәдени революция кезінде Хунсинг коммунасы деп аталған).
Африка
Африкадағы социалистік елдер де өздерінің геральдикасына қызыл немесе алтын жұлдыздарды қосты. Отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күрестер нәтижесінде құрылған елдер де, көбінесе марксистік ұйымдар қатысқандықтан, осы практиканы қабылдады.
Мемлекеттік әскери бөлімдер
2010 жылдың наурызында Ресей үкіметі Кеңес Одағының қызыл жұлдызын (бірақ қазір орыс туының үш түсі – ақ, көк және қызыл – бейнеленген көк контурмен) әскери таңба ретінде қайта қабылдады. Ресей әуе күштері бұл жұлдызды 2013 жылға дейін, Ресей совет дәуіріндегі қызыл жұлдызды қалпына келтіргенге дейін, дөңгелек белгі ретінде пайдаланды. Беларусь қарулы күштері әлі де ескі совет қызыл жұлдызын қолданады. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің гербында совет қызыл жұлдызының өңделген нұсқасы бар.
Шекті түрде танылмаған мемлекеттер
Трансднестр және Луганск Халық Республикасы Шығыс Еуропада орналасқан прото-мемлекеттер. Кеңес Одағымен тарихи байланыстары болғандықтан, олар өз тулары мен геральдикасына қызыл жұлдыз сияқты социалистік символиканы қабылдады.
Спорттық командалар бойынша
Коммунистік партиялар билеген елдердің бірнеше спорт клубтары қызыл жұлдызды символ ретінде пайдаланып, осы атпен аталып кеткен, мысалы, серб клубы "Қызыл жұлдыз" Белград (/ Crvena zvezda), Шығыс Германияның "Ротер Штерн Лейпциг", Анголаның "Эстрела Вермелья до Хуамбо", Мозамбиктің Бейра қаласының "Эстрела Вермелья" клубы немесе Чехословакияның "Руда Хвезда Брно". Коммунистік емес елдердің де кейбір спорт командалары оны пайдаланған, мысалы, француздық "Қызыл Жұлдыз" (Париж), швейцариялық "ФК Қызыл Жұлдыз" (Цюрих), ағылшын "Сеам Қызыл Жұлдыз ФК", тіпті американдық әйелдер футбол клубы ("Чикаго Қызыл Жұлдыздары" – бірақ бұл жағдайда жұлдыз Чикаго қаласының туына негізделген, коммунистік логотипке емес). Америкалық футбол клубтары "Sacramento Republic FC" және "D. C. United" да өз логотиптерінде қызыл жұлдыздарды қолданады, бұл Калифорния және Колумбия округінің туларына сілтеме. Немец ескек клубы "Pirnaer Ruderverein 1872" 19 ғасырдан бері қызыл жұлдызды пайдаланып келеді (және оны пайдалануды жалғастыруда).
Қарулы революциялық ұйымдар
1970 жылы Батыс Германияның әскери ұйымы – Қызыл Армия фракциясы өзінің жақсы танылатын белгісінде қызыл жұлдызды Heckler & Koch MP5 мылтығымен бірге қолданды. 1994 жылы қызыл жұлдыз Мексиканың Чиапас штатындағы қарулы революциялық Сапатистік Ұлттық Азаттық Армиясының (EZLN) туына қосылды. Түркиядағы бірнеше коммунистік партиялар қызыл жұлдызды пайдаланады. Сол сияқты, Курдстан қауымдастықтары одағымен байланысты бірнеше күрд революциялық ұйымдары өздерінің символикасында қызыл жұлдызды қолданады. Олардың ішінде Күрдістан жұмысшы партиясының тулары, Түрік Күрдістанындағы Халықты қорғау күштері мен еркін әйелдер бөлімшелерінің, Сирия Күрдістанындағы Халықты қорғау жасақтары мен әйелдерді қорғау жасақтарының, Иран Күрдістанындағы Шығыс Күрдістан жасақтары мен әйелдер қорғаныс күштерінің жауынгерлік тулары бар. Ирандық исламшыл-социалистік әскери оппозициялық топ – Моджахеддин е Халк қызыл жұлдызды мылтық, орақ және Иран картасының фонында пайдаланады.
Саяси партиялар мен қозғалыстар
Бразилиялық солшыл Жұмысшы партиясы өз символы ретінде қызыл жұлдызды пайдаланады, оның ішінде партия аббревиатурасы (Partido dos Trabalhadores – PT) орналасқан. Уго Чавес және оның Венесуэладағы қолдаушылары қызыл жұлдызды көптеген символдар мен логотиптерде қолданды және оны Венесуэланың Біріккен Социалистік партиясының (PSUV) логотипіне енгізді. Бұл символ 2007 жыл бойы "Боливарлық социалистік революцияның 5 драйвері" ретінде де қолданылды. Оңтүстік Африканың белсенді шатыр тұрғындарының қозғалысы "Абахали баз Мьондоло" да оны пайдаланады. Латын Америкасы мен Африкадағыдай, бірнеше еуропалық социалистік партиялар өз логотиптерінің бөлігі ретінде жұлдызды қолдануды жалғастыруда. Қызыл жұлдыз Испаниядағы түрлі сепаратистік қозғалыстардың тәуелсіздік туларында да маңызды орын алады.
Социалистік символикасыз пайдалану
Кейбір эмблемалар мен жалауларда қолданылған қызыл жұлдыздардың бастапқыда социализммен байланысы жоқ мағынасы бар. Олардың ішінде ең танымалдары – Калифорния штатының қазіргі мемлекеттік туы (1836 жылғы Калифорнияның қызыл жұлдызды туын еске түсіреді) және Жаңа Зеландия туы (1869 жылы жобаланған, 1902 жылы ресми қабылданған). Колумбия округінің туы (1921 жылы жасалған, 1938 жылы қабылданған) Джордж Вашингтонның елтаңбасын еске салады. DC Comics комиксінің Ғажайып әйелі алтын немесе сары түсті фонда бес қырлы қызыл жұлдызды бас киесін тағады.
Ай мен жұлдыз
Жарты ай мен жұлдыз Осман империясының символы болған. Осман тарихына байланысы бар түрлі мемлекеттер осы символды бүгінгі туларына енгізді.
Жануарларды қорғау символы
Қызыл жұлдыз 1914 жылы Женевада қол қойылған халықаралық шарт – Халықаралық Қызыл жұлдыз альянсының символы ретінде қабылданды. Бұл шарттың мақсаты соғыста ауру немесе жарақат алған жануарларға халықаралық ынтымақтастық көрсету және осы жұмыстармен айналысатын адамдардың бейтараптығын қамтамасыз ету болды. Халықаралық альянсқа қоса, ұлттық Қызыл жұлдыз қоғамдары да құрылды. Жануарларға көмек көрсету саласында Халықаралық Қызыл жұлдыз альянсы Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қозғалысымен салыстыруға болатын рөл атқарды. Бейтарап екендерін көрсету үшін Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери ветеринарлар қызыл жұлдызы бар ақ түсті белдік тағды, дәл сол сияқты медициналық қызметкерлер қызыл крестің белгісі бар белдік таққан болатын. Соғыстан кейін Американың Қызыл жұлдызы отандық мәселелерге, соның ішінде апат жағдайларында жануарларға көмек көрсетуге көшті. Ұйым жылдар бойы дамып, құлдырады, қазір Америкалық гуманистік қауымдастықтың Қызыл жұлдызды жануарларға шұғыл көмек көрсету қызметі ретінде жұмыс істейді.
Лейблдер мен логотиптердегі қызыл жұлдыздар
Қызыл жұлдызды 1909 жылдан 1981 жылға дейін Texaco мұнай компаниясы әртүрлі формада пайдаланды. Оның шетелдегі бөлімшесі Caltex та 1996 жылға дейін қызыл жұлдызды қолданды. Red Star Yeast бір ғасыр бойы Милуоки, Балтимор және Окленд қалаларында өндірілді, кейін Lesaffre брендінің құрамына енді. 1949 жылы Қытай Халық Республикасының құрылысын мерекелеу үшін Erguotou, Baijiu түрінің бір бренді "Hongxing" деп аталды. Солтүстік Кореяның Red Star операциялық жүйесі коммунистік қызыл жұлдыздан атын алған. Қызыл жұлдыздар көптеген кеме компанияларының символикасына енді, мысалы, Puget Sound Navigation Co. (1898–1927), Bombay Steam Navigation Co (19 ғасырдан бері), London & Overseas Freighters (1948–1997) және Oglebay Norton Corporation компаниясының Columbia Transportation бөлімшесі. Екі компания 19 ғасырда Red Star Line деп танымал болды.
Құқықтық мәртебе
Қызыл жұлдыз бен балға мен орақ бұрынғы Кеңес Одағының мүше болған немесе оның билігінде болған бірнеше елде оккупацияның, тоталитаризмнің және мемлекеттік террордың белгісі ретінде қарастырылады. Осыған сәйкес, Латвия, Литва, Венгрия және Украина басқа белгілермен бірге осы белгіге тыйым салды, олар тоталитарлық саяси идеологиялардың және Кеңес Одағының немесе оның республикаларының белгілері деп есептеледі. Польшада парламент 2009 жылы «фашистік, коммунистік немесе басқа да тоталитарлық белгілерге» қатысты жалпылама тыйым салды, бірақ олардың ешқайсысын нақты көрсетпеді. Конституциялық шағымнан кейін, Конституциялық трибунал Польша Конституциясының сөз бостандығын қамтамасыз ететін баптарына қайшы келетіндігі үшін оны жойды. Эстонияда ұқсас заң қарастырылды, бірақ парламенттік комиссияда Эстония Конституциясы кепілдік беретін бостандықтарға қайшы келетініне байланысты қабылдаудан бас тартты. Еуропалық адам құқықтары соты саяси белгілерге тыйым салатын заңдарға қарсы шешім шығарды, олар сөз бостандығы сияқты негізгі адам құқықтарымен тікелей қайшы келеді деп танылды, бұл 2011 жылы «Фратаноло Венгрияға қарсы» ісінде тағы да расталды. Бұл шешім нацизм белгілеріне қатысты заңнамамен салыстырылды, олар Германия мен Франция сияқты Еуропалық Одақтың бірнеше мүше мемлекетінде әлі де тыйым салынған. Литва, Эстония, Чехия, Венгрия және Словакия саясаткерлері Кеңес және нацистік белгілерге Еуропалық Одақ бойынша тыйым салуды талап етті. Еуропалық комиссияның әділет жөніндегі комиссары Франко Фраттини ксенофобия мен антисемитизм мәселелерін талқылау контекстінде коммунистік белгілерді қосудың «тиімді еместігін» айтты. 2003 жылы венгр саясаткері Аттила Вайнай демонстрация кезінде лапеліне қызыл жұлдыз тағып алғаны үшін тұтқындалып, қолғаппен байланыстырылып, айыппұл төледі. Ол өзінің үкіміне Еуропалық адам құқықтары сотына шағымданып, тыйым сөз бостандығын бұзу деп танылды, венгр тыйымын «дискриминациялық» және «әлде де кең» деп сипаттады. Словенияда қызыл жұлдыз тарихи тұрғыдан Екінші дүниежүзілік соғыста фашистік оккупацияға қарсы күрескен қарсылық қозғалысымен байланысты болды, бірақ кейіннен Иосип Броз Титоның диктатурасы кезінде Югославияның мемлекеттік символы болды. 2011 жылдың 21 наурызында Словения Франк Розманның туғанына 100 жыл толуына арналған екі евролық естелік монета шығарды, онда партизан командирін бейнелейтін үлкен жұлдыз бейнеленген, ол қызыл жұлдызды көрсетеді. Бұл коммунистік тарихы жоқ словендік демократиялық партияларынан сын тудырды.
Бес бұрышты емес қызыл жұлдыздар
Қызыл жұлдыздар бешкірнек емес суреттері бейнеленген эмблемалар мен тулар өте сирек кездеседі. Оларға мыналар жатады: