Кіріспе

Түстен кейінгі уақыт – түс пен кеш арасындағы уақыт. Бұл күннің аспандағы ең жоғары нүктесінен бастап, батыс горизонтқа қарай төмендеу кезеңі. Адам өмірінде бұл әдетте жұмыс және оқу күнінің екінші жартысын құрайды. Шартты түрде, түстен кейінгі мезгілді білдіреді.

Терминология

Түстен кейін – түстен күн батқанға дейінгі кезең деп жиі айтылады. Егер осы анықтама қабылданса, уақыт аралығы бір жаққа қарай өзгереді: түс – күннің аспандағы ең жоғары нүктесіне жеткен сәт ретінде анықталады, ал түстен кейін мен кештің арасындағы шекараның нақты бір анықтамасы жоқ. Дегенмен, 12-14 ғасырлардағы кезеңге дейін түс сағат 15:00-ді білдірген. Мүмкін болған түсіндірмелердің бірі – намаз бен түскі тамақ уақыттарының өзгеруі, соның ішінде түс туралы түсінік қалыптасқан, сондықтан түстен кейін деген тар уақытты білдірген. "After" және "noon" сөздерінен туындаған "afternoon" сөзі 1300 жылдан бері қолданылып келеді; орта ғасырлардағы ағылшын тілінде "afternoon" және "aftermete" деген синонимдер болған. 15-ші және 16-шы ғасырларда стандартты тіркес "at afternoon" болған, бірақ содан бері "in the afternoon" деп айтылады. Америкалық ағылшын тілінің диалектілерінде "evening" сөзі кейде түстен түн ортасына дейінгі уақытты қамтиды. Ирланд тілінде түстен кешке дейінгі уақыт аралығын белгілеу үшін төрт түрлі сөз бар; бұл кезең мистикалық саналады. Ал метафоралық тұрғыдан алғанда, "түстен кейін" – уақыттың немесе өмірдің соңғы кезеңін білдіреді. Мектептер әдетте оқушыларын түстен кейін сағат 15:00 шамасында босатады. Данияда түстен кейін сағат 13:00-ден 17:00-ге дейін деп есептеледі.

Гормондар

Күндізгі жануарларда қандағы кортизол гормонының деңгейі – ол қандағы қантты арттыруға, метаболизмге көмектесуге және стресске жауап ретінде өндіріледі – таңертең төмендеп, түстен кейін ең тұрақты болады. Дегенмен, кортизол деңгейі түстен кейін ұйқы мен күн жарығына байланысты емес, қоршаған ортаның өзгерістеріне ең сезімтал келеді. Осы себепті, стресс пен гормон деңгейін зерттеу үшін зерттеушілер осы уақытты ең тиімді деп санайды. Өсімдіктерде фотосинтездің ең жоғары деңгейі, әдетте, күннің аспандағы биік бұрышына байланысты, түскі уақытта және түстен кейін байқалады. Жер бетінде жүгерінің кеңінен өсірілуі атмосфералық көмірқышқыл газы деңгейінің қалыпты үлгісінде ұсақ, зиянсыз өзгерістерге алып келді, себебі бұл дақылдар осы уақытта көп мөлшерде көмірқышқылды фотосинтездейді, ал кешкі және түнгі уақытта бұл процесс күрт төмендейді.

Дене температурасы

Адамдарда дене температурасы көбінесе түстен кейінгі ортасы мен кешкі уақытта ең жоғары болады. Өнеркәсіптік фермалардың иелеріне малдарына арналған ғимараттарды шығыс-батысқа (солтүстік-оңтүстікке қарамастан) бағыттап салу ұсынылады, себебі шығыс-батыс бағыты күннің кешкі уақыттағы тік бұрышы мен күшті шағылысын ескере отырып, шығыс және батыс жағындағы қабырғаларды қалыңдау жасауға мүмкіндік береді. Бұл жануарлар тым қызған кезде, олардың қатыгездік танытуы және өнімділігі төмендеуі мүмкін.

Сергектік

Түстен кейін, әсіресе ерте түстен кейін, адамның танымдық және өнімділік функцияларының әртүрлі салаларында төмендеу байқалады. Көлік құралдарындағы апаттар көбінесе түстен кейін, жүргізушілер түскі ас ішкеннен кейін жиі болады. 1987-1991 жылдар аралығында Швецияда жүргізілген автокөлік апаттарын зерттеу көрсетті, сағат 17:00 шамасында апаттардың саны ең көп болған: сағат 17:00-де шамамен 1600 апат тіркелді, ал сағат 16:00 және 18:00-де 1000-ға жуық апат болды. Бұл тенденцияға түстен кейінгі жұмыстан шығу сағатының әсері тиген болуы мүмкін, бірақ таңертеңгі жұмыстан шығу сағатындағы өсім одан әлдеқайда аз болды. Финляндияда ауыл шаруашылығындағы жазатайым оқиғалар көбінесе түстен кейін, әсіресе қыркүйек айындағы дүйсенбі күндері болады. Күндізгі ритмдерді зерткен бір психология профессоры студенттерінің емтихан нәтижелері түстен кейін таңертеңгіден нашар, ал кешке одан да нашар болғанын анықтады. Дегенмен, ешқайсысының арасындағы айырмашылықтар статистикалық тұрғыдан маңызды болған жоқ. Бірақ, Ұлыбританиядағы бір зерттеуші 300 000-нан астам A деңгейлі емтихан нәтижелерінде таңертең және түстен кейін тапсырылған емтихандар арасында ешқандай айырмашылық таба алмады. Адамның өнімділігі түстен кейін әдетте төмендейді. Электр станцияларында өнімділік түстен кейін таңертеңгіден айтарлықтай төмендегені байқалды, ең үлкен айырмашылық сенбі күні, ал ең аз айырмашылық дүйсенбі күні тіркелді. 1950 жылдардағы зерттеуде екі әйел зауыт қызметкерінің алты айлық өнімділігі түстен кейін 13 пайызға төмендегені анықталды, ең өнімді емес уақыт - жұмыстың соңғы сағаты болды. Айырмашылықтар жеке үзілістер мен жұмыс орнындағы өнімсіз әрекеттерге байланысты болды деп қорытындыланды. Тағы бір, ірі зерттеуде ұзақ жұмыс кезеңдерінде түстен кейінгі өнімділіктің төмендеуі көбірек болды. Барлық адамдардың күндізгі ритмдері бірдей емес. Италия мен Испаниядағы зерттеуде студенттерге сауалнама толтыру ұсынылып, олар "таңертеңгі/кешкі" шкаласы бойынша бағаланды. Нәтижелер стандартты қоңырау қисынына ұқсас болды. Күні бойындағы сергектік деңгейі сауалнамадағы баллмен айтарлықтай байланысты болды. Қатысушылардың барлық санаттары – кешкі типтер, таңертеңгі типтер және аралық типтер – шамамен сағат 14:00-ден 20:00-ға дейін жоғары сергектік деңгейін көрсетті, бірақ осы уақыттан тыс сергектік деңгейлері олардың баллдарына сәйкес келді.