Кіріспе

Батыс Еуропаның уақыт белдеуі, Гринвич орта уақыты (GMT) сияқты. Гринвич орта уақыты (GMT) – Лондонның Гринвич қаласындағы Корольдік обсерваториядағы жергілікті орташа уақыт, түн ортасынан бастап есептеледі. Бұрын әртүрлі уақытта әртүрлі тәсілдермен есептелген, соның ішінде түстен бастап есептелген; нәтижесінде, контекст берілмесе, ол нақты уақытты көрсету үшін қолданыла алмайды. GMT термині UTC+00:00 уақыт белдеуінің бір атауы ретінде де қолданылады және Ұлыбритания заңдарында Ұлыбританияның азаматтық уақытының негізі болып табылады. Күн аспандағы ең биік нүктесіне сонда жетеді. Бұл құбылыс GMT түстен 16 минутқа дейін ертерек немесе кейінірек орын алуы мүмкін, бұл айырмашылық уақыт теңдеуімен сипатталады. GMT түскісі – бұл құбылыстың жылдық орташа (арифметикалық орташа) мезеті, ол «Гринвич орташа уақыты» терминіндегі «орташа» сөзінің мағынасын анықтайды. Алғашқыда астрономдар GMT күнін түскі уақытта бастауды қабылдаған, ал көптеген адамдар үшін ол түн ортасында басталатын. Сандарды шатастырудан сақтау үшін 1928 жылы GMT түн ортасынан бастап есептеу үшін «Әлемдік уақыт» термині енгізілді. Бүгінде Әлемдік уақыт көбінесе Координацияланған Әлемдік уақытқа (UTC) немесе UT1-ге сілтеме жасайды; ағылшын тілінде сөйлейтіндер GMT-ді UTC синонимі ретінде жиі қолданады. Теңіз жүзуде ол UT1-ге (0° бойлықтағы орташа күн уақытының қазіргі түрі) тең деп есептеледі; бірақ бұл мағына UTC-ден 0,9 секундқа дейін өзгеше болуы мүмкін. Сондықтан, GMT термині жоғары дәлдік талап ететін мақсаттарда қолданылмауы керек. GMT терминін Біріккен Корольдіктің BBC World Service, Royal Navy және Met Office сияқты ұйымдары, сондай-ақ араб елдерінде, мысалы, Таяу Шығыс хабар тарату орталығы мен OSN сияқты ұйымдар ерекше қолданады.

Тарих

Ұлыбритания дамыған теңізшіл елге айналған кезде британдық теңізшілер ең болмағанда бір хронометрді GMT-де ұстап, Гринвич меридианынан олардың бойлық деңгейін есептеді, ол 1884 жылғы Халықаралық меридиандық конференцияда қабылданған конвенция бойынша бойлықтың нөл градусы деп саналды. Хронометрді GMT-ге синхрондау кемедегі уақытқа әсер етпеді, ол әлі күнге дейін күн уақыты болды. Бірақ бұл практика, басқа елдердің теңізшілерімен бірігіп, Гринвичтегі бақылауларға негізделген Невил Маскелиннің Ай қашықтығы әдісінен алынған, GMT-ді бүкіл әлемде орналасқан жеріне қарамастан стандартты уақыт ретінде пайдалануға әкелді. Көптеген уақыт белдеулері GMT-ге негізделген, "GMT алдында" немесе "GMT артында" бірнеше сағаттың (және мүмкін жарты немесе төрттен бір сағаттың) айырмасы ретінде. Гринвич уақыты 1847 жылы Ұлыбритания аралында Теміржол клирингі және келесі жылға қарай барлық теміржол компанияларымен қабылданды, осыдан "теміржол уақыты" термині шықты. Ол басқа мақсаттар үшін біртіндеп қабылданды, бірақ 1858 жылғы сот ісі "жергілікті орташа уақытты" ресми уақыт деп таныды. 1880 жылдың 14 мамырында "Таймс" газетінде "Соттар кеңсесінің хатшысы" қол қойған хат жарияланды, онда "Гринвич уақыты қазір Англияның барлық жерінде сақталады, бірақ Гринвич уақыты заңды уақыт емес сияқты. Мысалы, біздің сайлау орындарымыз сағат 8:13-те ашылып, 16:13-те жабылады" делінген. Бұл 1880 жылы Гринвич уақыты Ұлыбритания аралында заңды түрде қабылданған кезде өзгертілді. GMT 1883 жылы Мэн аралында, 1898 жылы Джерсиде және 1913 жылы Гернсиде қабылданды. 1916 жылы Ирландия GMT-ді қабылдап, Дублин орташа уақытын алмастырды. Гринвич обсерваториясынан сағат сайынғы уақыт сигналдары алғаш рет 1924 жылдың 5 ақпанында 17:30:00 UTC-де қысқа толқынды радио арқылы таратылды, бұл обсерваториядағы уақыт шарларын қажетсіз етті. Жердің күнделікті айналуы ретсіз (ΔT қараңыз) және баяулау үрдісіне ие; сондықтан атомдық сағаттар әлдеқайда тұрақты уақыт негізін құрайды. 1972 жылдың 1 қаңтарында GMT халықаралық азаматтық уақыт стандарты ретінде бүкіл әлемдегі атомдық сағаттар жиынтығымен ұсталатын Ұйлестірілген әмбебап уақыт (UTC) арқылы алмастырылды. Универсалды уақыт (UT), 1928 жылы енгізілген термин, бастапқыда Гринвичтегі орташа уақытты білдірді, ол бастапқыда анықталған жалпыға бірдей күнге сәйкес дәстүрлі түрде анықталды; 1956 жылдың 1 қаңтарынан бастап (Уильям Марковицтің бастамасымен 1955 жылы Дублиндегі Халықаралық астрономиялық одақ қабылдаған шешім бойынша) UT-тің бұл "шикі" түрі UT0 деп қайта аталды және оны тазартылған UT1 (UT0 полярлық бесік әсеріне теңестірілді) және UT2 (UT1 Жердің айналу жылдамдығының жыл сайынғы маусымдық ауытқуларына теңестірілді) формаларымен алмастырды. Тіпті Гринвич меридианы да "Гринвич обсерваториясындағы транзиттік аспаптың орталығы" деп анықталатын емес. Бұл аспап әлі күнге дейін жұмыс істесе де, ол енді қолданылмайды және әлемдегі бойлық пен уақыт шығу меридианы қатаң түрде нақты түрде емес, барлық уақыт белгілеу станцияларының байқауларынан алынған статистикалық шешімнен анықталады, оны BIPM әлемдегі уақыт сигналдарын үйлестіру кезінде ескереді. Дегенмен, ескі обсерваторияның ауласындағы сызық қазіргі кезде әлемнің негізгі меридианы болып табылатын қиялдық сызықтан бірнеше метрден артық айырмашылығы жоқ. Howse, D. (1997). Greenwich time and the longitude. London: Philip Wilson.

GMT анықтамасындағы түсініксіздік

Тарихи тұрғыдан алғанда, GMT сағат санау үшін екі түрлі тәсілмен қолданылды. Птолемейдің еңбегінен бастау алған, ұзақ жылдар бойы сақталған астрономиялық тәсіл бойынша, түскі сағат нөлдік сағат ретінде қарастырылды (жулиандық күнді қараңыз). Бұл Рим империясынан бері түн ортасы нөлдік сағат ретінде қарастырылатын азаматтық тәсілге қайшы келді. Соңғы тәсіл 1925 жылдың 1 қаңтарынан бастап астрономиялық мақсаттар үшін қабылданды, нәтижесінде 12 сағаттық немесе жарты күндік үзіліс туды. 1924 жылғы күнтізбелерде "Желтоқсанның 31.5 GMT" деп белгіленген сәт, 1925 жылғы күнтізбелерде "Қаңтардың 1.0 GMT" деп көрсетілді. GMT-нің бұрынғы түскіге негіделген астрономиялық тәсіліне нақты сілтеме жасау үшін Гринвич орташа астрономиялық уақыты (GMAT) термині енгізілді. UT және UTC терминдері мұндай екіұштылықты қамтымайды, әрқашан түн ортасын нөлдік сағат деп көрсетеді.

Ұлыбритания

Заң бойынша Ұлыбританияда қолданылатын азаматтық уақыт "гринвич орта уақыты" деп аталады (бас әріпсіз), бірақ 1972 жылғы Жазғы уақыт туралы заңда күндізгі уақытты үнемдеу үшін бір сағаттық ауысым белгіленген кезде бұл ережеге ерекшелік жасалады. 1978 жылғы Түсіндіру туралы заңның 9-бабында, кез келген заңда уақыт туралы айтылғанда, көрсетілген уақыт (басқаша нақты көрсетілмесе) гринвич орта уақыты деп есептелінеді. 23-бапқа сәйкес, осы ереже келісімдерге және басқа да құжаттарға да қолданылады. 1968-1971 жылдар аралығындағы тәжірибе кезінде, Британ аралдары қыс айларында гринвич орта уақытына қайта оралмағандықтан, жыл бойы британдық жазғы уақыт Британ стандартты уақыты (BST) деп аталды. Ұлыбританияда UTC+00:00 қыс мезгілінде, ал UTC+01:00 жаз мезгілінде халыққа таратылады. BBC радиостанциялары гринвич уақытының "алты дыбысын" (six pips) хабарлайды. Ол алғаш рет Гринвич Корольдік обсерваториясында жасалған. Егер хабарлама жасалса (мысалы, жазғы немесе қысқы уақыт басталғанда), ішкі арналардағы хабарлаушылар уақытты GMT немесе BST деп жариялайды. BBC World Service әлемнің барлық уақыт белдеулеріне таратылатындықтан, хабарлаушылар жыл бойы "гринвич орта уақыты" терминін тұрақты қолданады.

Басқа елдер

Бірнеше ел жергілікті уақытын Гринвич орта уақытымен байланысты анықтайды. Мысалдардың кейбіреуі: Бельгия: 1946 және 1947 жылдарғы қаулылары заңды уақытты GMT-ден бір сағат артық деп белгілейді. "Қысқы уақыт" (Am Geimhridh) GMT-мен бірдей деп анықталады. Канада: Түсіндіру туралы заң, R. S. C. 1985, c. I 21, 35-тармақ (1). Бұл бірнеше провинциялар үшін "стандартты уақытты" көрсетеді, олардың әрқайсысын "Гринвич уақыты" арқылы анықтайды, бірақ "Гринвич орта уақыты" терминін қолданбайды. Бірнеше провинция, мысалы, Нова-Шотландия (Уақытты анықтау туралы заң. R. S., c. 469, s. 1) "Гринвич орта уақыты" немесе "Гринвич орта күн уақыты" деп нақты айтылған өз заңнамаларына ие.