Кіріспе

Қосымша секунд Жердің айналуымен азаматтық уақытты синхронды ету үшін енгізіледі.

Серпімді секунд – бұл Координацияланған әмбебап уақытқа (UTC) кейде қолданылатын бір секундтық түзету, ол Жердің айналуындағы бұзылулар мен ұзақ мерзімді баяулаудың салдарынан туындайтын дәл уақыт (Халықаралық атомдық уақыт (TAI), атомдық сағаттармен өлшенген) пен бақыланатын күн уақыты (UT1) арасындағы айырмашылықты өтеуге арналған. UTC, халықаралық уақыт өлшеу үшін және көптеген елдерде азаматтық уақыт үшін анықтама ретінде кеңінен қолданылады, TAI-ды пайдаланады және қажет болған жағдайда UT1-ге қайта орнатылмаса, байқалатын күн уақытынан алға өтеді. Серпімді секунд осы түзетуді қамтамасыз ету үшін жасалған. Серпімді секунд 1972 жылы енгізілді. Содан бері UTC-ге 27 серпімді секунд қосылды, соңғысы 2016 жылдың 31 желтоқсанында болды. Жердің айналу жылдамдығы климаттық және геологиялық құбылыстарға байланысты өзгеретіндіктен, UTC серпімді секундтары ретсіз және болжауға қиын. Әр UTC серпімді секундының енгізілуіне әдетте Жердің айналуы және анықтамалық жүйелердің халықаралық қызметі (IERS) алты ай бұрын шешім қабылдайды, UTC мен UT1 көрсеткіштерінің арасындағы айырмашылық 0,9 секундтан аспауын қамтамасыз ету үшін. Бұл практика, әсіресе жиырма бірінші ғасырда және дәл уақыт белгісіне немесе уақытқа қатысты процестерді басқаруға байланысты қызметтерде қиындықтар тудырды. Барлық компьютерлер серпімді секундтармен түзетілмейтіндіктен, олар түзетілген уақыттан өзгеше уақытты көрсетуі мүмкін. Әр түрлі стандарттау органдарының көп жылдық талқылауларынан кейін, 2022 жылдың қарашасында салмақтар мен өлшемдер жөніндегі 27-ші Бас конференцияда 2035 жылға дейін немесе одан бұрын серпімді секундтан бас тарту туралы шешім қабылданды. Мұсылман ғалымдары, соның ішінде әл-Бируни 1000 жылы орташа күнді 24 тең күн сағатына бөлді, олардың әрқайсысы минут, секунд, үшінші, төртінші және бесінші бірліктерге бөлінді, осылайша орташа күннің секундының қазіргі түрі пайда болды. Осы анықтамамен секунд 1874 жылы CGS бірліктер жүйесінде уақыттың негізгі бірлігі ретінде ұсынылды. Бірақ Саймон Ньюкомб және басқалар Жердің айналу периодының ретсіз өзгеретінін анықтады, сондықтан 1952 жылы Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) секундты сидерлік жылдың үлесі ретінде анықтады. 1955 жылы тропикалық жылды сидерлік жылдан маңыздырақ деп есептеген IAU секундты 1900 жылғы тропикалық жылдың 1/31,556,925.975 бөлігі ретінде қайта анықтады. 1956 жылы Халықаралық салмақтар мен өлшемдер комитеті секундтың анықтамасы үшін 1/31,556,925.9747 деген біршама дәл мәнді қабылдады, ал 1960 жылы салмақтар мен өлшемдер жөніндегі Бас конференцияда ол Халықаралық бірліктер жүйесінің (SI) бөлігі болды. Бірақ бұл анықтама да дәл уақыт өлшеу үшін жеткіліксіз болды, сондықтан 1967 жылы SI секунды қайтадан 9,192,631,770 период ретінде анықталды. Бұл мән сол кезде қолданылған астрономиялық (эфемерид) секундпен 1010-ның 1 бөлігіне сәйкес келді. Бұл сондай-ақ 1750 және 1892 жылдар аралығындағы орташа күннің 1/86 400-іне жақын болды. Алайда, соңғы бірнеше ғасырлар бойы орташа күннің ұзақтығы орташа уақытқа байланысты ғасырға шамамен 1,4–1,7 мс-қа өсті. 1961 жылы орташа күннің ұзақтығы 86400 SI секундынан бір-екі миллисекундқа ұзағырақ болды. Сондықтан, Халықаралық атомдық уақыт (TAI) сияқты 86400 SI секундынан кейін күнді өзгертетін уақыт стандарттары орташа күнге байланысты уақыт стандарттарынан, мысалы, әмбебап уақыттан (UT) көбірек алға өтетін болды. 1960 жылы атомдық сағаттарға негізделген Координацияланған әмбебап уақыт (UTC) стандарты енгізілген кезде, сол кезге дейін хабар тарату уақытының қызметтері үшін анықтама болған UT-мен келісімді сақтау қажет деп саналды. 1960 жылдан 1971 жылға дейін BIH UTC атомдық сағаттарының жылдамдығын таза атомдық уақыт шкаласынан UT2-мен синхрондалған күйде қалдырды, бұл практика "резеңкелік секунд" деп аталды. UTC жылдамдығы әр жылдың басында шешіліп, атомдық уақыт жылдамдығынан 1960–1962 жылдары −10-ға 150 бөлік, 1962–1963 жылдары −10-ға 130 бөлік, 1964–1965 жылдары тағы −10-ға 150 бөлік, 1966–1971 жылдары −10-ға 300 бөлікпен ауыстырылды. Жылдамдықтың өзгеруімен қатар, кейде 0,1 секундтық қадам (1963 жылға дейін 0,05 секунд) қажет болды. Бұл жиілігі өзгертілген UTC жылдамдығы MSF, WWV және CHU сияқты басқа уақыт станциялары арқылы таратылды. 1966 жылы CCIR "қадамдық атомдық уақытты" (SAT) бекітті, ол атомдық уақытты UT2-ге жақын ұстау үшін жиірек 0,2 секундтық түзетулер жасады, себебі ол жылдамдық түзетулеріне ие болған жоқ. SAT WWVB және басқа уақыт станциялары арқылы таратылды.

Процесс

Міндетті болған жағдайда, таңдалған UTC күнтізбе күнінің 23:59:59 секунді мен келесі күннің 00:00:00 секунді аралығына оң секіріс секунды қосылады. UTC анықтамасына сәйкес, желтоқсан мен маусымның соңғы күндері басымдыққа ие, наурыз немесе қыркүйектің соңғы күндері екінші басымдыққа ие, ал қалған айлардың соңғы күндері үшінші басымдыққа ие. Бүгінгі күнге дейін (2019 жылға дейін) барлық секіріс секундтары 30 маусымға немесе 31 желтоқсанға белгіленген. Қосымша секунд UTC сағаттарында 23:59:60 ретінде көрсетіледі. UTC-ге байланысты жергілікті уақытты көрсетуші сағаттарда секіріс секунды жергілікті уақыт белдеуіне байланысты басқа сағаттың (немесе жарты сағаттың немесе ширек сағаттың) соңында енгізілуі мүмкін. Теріс секіріс секунды таңдалған айдың соңғы күнінің 23:59:59 секундын жояды, сол себепті сол күннің 23:59:58 секунді тікелей келесі күннің 00:00:00 секундынан кейін келеді. Секундты жылжыту енгізілгеннен бері орташа күн атомдық уақыттан қысқа ғана мерзімге асып түсті және теріс секіріс секундтарын тудырмады.

Жердің айналу жылдамдығының баяулауы

Жылжымалы секундтардың аралықтары ретсіз болады, себебі Жердің айналу жылдамдығы ретсіз өзгереді. Шындығында, Жердің айналуы ұзақ мерзімде болжау қиын, сондықтан шарықтау секундтары алты айға жуық уақыт алдын ала жарияланады. Күннің ұзындығындағы өзгерістердің математикалық моделін Ф. Р. Стивенсон мен Л. В. Моррисон жасады. Жердің айналуының баяулауының басты себебі – сулы үйкеліс, ол күнді ғасыр сайын 2,3 мс-қа ұзартады. Дегенмен, шарықтау секундтарын Жердің айналу жылдамдығының баяулау белгісі деп санау қателік; олар атомдық уақыт пен Жердің айналуымен өлшенген уақыт арасындағы жинақталған айырмашылықты көрсетеді. Осы бөлімнің жоғарғы жағындағы график 1972 жылы күнің орташа ұзақтығы шамамен 86400,003 секунд, ал 2016 жылы шамамен 86400,001 секунд болғанын көрсетеді, бұл сол кезеңде Жердің айналу жылдамдығының жалпы жоғарылауын білдіреді. Осы уақыт аралығында оң шарықтау секундтары енгізілді, себебі күнің жылдық орташа ұзақтығы 86400 СИ секундтан асып түсті, Жердің айналу жылдамдығының баяулауына байланысты емес. 2021 жылы Жердің 2020 жылы жылдам айналып, 1960 жылдан бері ең қысқа 28 күнді бастан өткергені хабарланды, олардың әрқайсысы 86399,999 секундтан кем уақытқа созылды. Бұл әлемдік инженерлерді теріс шарықтау секунды және басқа да уақытты өлшеу шараларын талқылауға итермеледі, олардың кейбіреулері шарықтау секундтарын жоюға мүмкіндік береді.

Жылжымалы секундтардың болашағы

TAI және UT1 уақыт шкалалары нақты анықталған, біріншісі атомдық сағаттармен (сонымен Жердің айналысына тәуелсіз), ал екіншісі астрономиялық байқаулармен (нақты планеталық айналысты өлшейді және осылайша Гринвич меридианындағы күн уақытын анықтайды). UTC (әдетте азаматтық уақыт осыған негізделген) – бұл шартты келісім, ол атомдық секундтармен өтеді, бірақ UT1-ге сәйкес болу үшін уақыт-уақытпен секіндік секундтармен түзетіледі. UTC секіндік секундтарының нашарлығы мен болжауға қиындығы бірнеше сала үшін, әсіресе есептеу техникасы үшін мәселе тудырады (төменде қараңыз). Процестерді автоматтандыру және жоғары жиілікті сауда сияқты жүйелерде уақыт белгілерінің дәлдігіне талаптардың артуы бірқатар қиындықтарға әкеледі. Осыған байланысты, тиісті халықаралық стандарттау ұйымы секіндік секундтарды қосудың көп жылдық тәжірибесін қайта қарастыруда.

Уақыт айырмашылығы мен оқиғалар реттілігін есептеу

Екі берілген UTC күні арасындағы өткен уақытты секундтармен есептеу үшін серпіліс секундтарының кестесін қарау қажет, және жаңа серпіліс секунды жарияланғанда ол жаңартылуы тиіс. Серпіліс секундтары тек 6 айға дейін ғана белгілі болғандықтан, болашақтағы UTC күндері арасындағы уақыт аралықтарын есептеу мүмкін емес.

Жылжымалы секундтар туралы хабарландыру жоқ

BIPM шарықтау секундысын 6 ай бұрын хабарласа да, көптеген уақыт тарату жүйелері (SNTP, IRIG B, PTP) шарықтау секундысын көбінесе 12 сағаттан ертерек, кейде соңғы минутта ғана, ал кейбіреулері мүлдем хабарламайды (DNP 03).

Орындаудағы айырмашылықтар

Барлық сағаттар серпіліс секундтарын бірдей жүзеге асырмайды. Unix уақытында серпіліс секундтары көбінесе 23:59:59 секундты қайталау арқылы немесе 23:59:60 уақыт белгісін қосу арқылы іске асырылады. Желілік уақыт протоколы (SNTP) серпіліс секунды кезінде уақытты тоқтатады, кейбір уақыт серверлері "дабыл жағдайы" деп жариялайды. Басқа схемалар серпіліс секундының айналасында уақытты бөліп, өзгеріс секундының әсерін ұзақ мерзімге жаяды. Бұл қазіргі заманғы стандарттар бойынша үлкен уақыт секірісінің салдарынан туындауы мүмкін теріс әсерлерді болдырмауға бағытталған.

Жылжымалы секундтың мәтіндік бейнеленуі

Тексеру секундының мәтіндік түрі BIPM бойынша "23:59:60" деп анықталған. Бұл форматты білмейтін бағдарламалар бар, және олар мұндай деректерді өңдеу кезінде қате шығаруы мүмкін.

Жылжымалы секундтың екілік бейнесі

Көптеген компьютерлік операциялық жүйелер мен уақыт тарату жүйелері уақытты белгілі бір бастапқы нүктеден өткен секундтардың бинарлық санағышы арқылы көрсетеді; мысалы, POSIX жүйелерінде 1970 жылдың 1 қаңтары, 00:00:00-ден немесе NTP жүйелерінде 1900 жылдың 1 қаңтары, 00:00:00-ден. Бұл санағыш оң секіріс секундтарын есепке алмайды және секіріс секундтың қосылғанын көрсететін белгісі жоқ, сондықтан екі тікелей кезекті секундтың санағыш мәні бірдей болады. Кейбір компьютерлік операциялық жүйелер, әсіресе Linux, секіріс секундқа алдыңғы 23:59:59 секундтың (59–59–0 тізбегі) мәнін тағайындайды, ал басқа компьютерлер (және IRIG B уақыт таратуы) секіріс секундқа келесі 00:00:00 секундтың (59–0–0 тізбегі) мәнін тағайындайды. Бұл тізбекті реттейтін стандарт болмағандықтан, бірдей уақытта алынған мәндердің уақыт белгісі бір секундқа дейін өзгеруі мүмкін. Бұл уақытқа байланысты жүйелердегі қателерге себеп болуы мүмкін, олар уақыт белгісі қойылған мәндерге сенеді.

Жылжымалы секунд проблемасының айналмалары

Ең айқын шешім – барлық операциялық мақсаттар үшін TAI шкаласын пайдалану және адам оқи алатын мәтін үшін UTC-ге түрлендіру. UTC әрқашан TAI-дан секундтық түзетулердің тиісті кестесі арқылы алынуы мүмкін. Мобильді кино және теледидар инженерлері қоғамы (SMPTE) бейне/аудио индустриясы стандарттары органы, медианың уақыт белгілерін алу үшін TAI-ді таңдады. IEC/IEEE 60802 (Уақытқа сезімтал желілер) барлық операциялар үшін TAI-ді қажет етеді. Электр желілерін автоматтандыру электр желілеріндегі оқиғаларды жаһандық тарату үшін TAI-ге көшуді жоспарлап отыр. Bluetooth желісі де TAI-ді қолданады. Күннің соңында серпіліс секундысын енгізудің орнына, Google серверлері "серпіліс смайры" жүзеге асырады, яғни серпіліс секундысының шамасында 24 сағат ішінде секундтарды сәл созады. Amazon 2015 жылғы 30 маусымдағы серпіліс секундысын енгізуде ұқсас, бірақ сәл өзгеше схеманы қолданды, бұл уақыт шкалаларының көбеюіне әкелді. Кейіннен олар EC2 инстанциялары үшін серпіліс смайрын жүзеге асыратын NTP қызметін ұсынды. UTC SLS сызықтық серпіліспен UTC-нің нұсқасы ретінде ұсынылды, бірақ ол стандартқа айналмады. Нақты уақытты тасымалдау протоколын пайдаланатын медиа клиенттеріне серпіліс секундысы кезінде және оған дейінгі секундта NTP уақыт белгілерін жасау немесе пайдаланудан бас тарту ұсынылды. NIST UTC орнына UT1 жеткізу үшін арнайы NTP уақыт серверін құрды. Мұндай сервер ITU шешімі қабылданса және серпіліс секундтары енгізілмесе, өте пайдалы болады. Астрономиялық обсерваториялар және UT1 қажет ететін басқа пайдаланушылар UT1-ді пайдалана алады, бірақ көп жағдайда олар UT1 UTC-ні IERS-тен жүктеп алып, бағдарламалық құралда түзетулер жасайды.