Кіріспе
Балалар философиясы, кейде P4C деп қысқартылады, – балаларға ой-өрісін дамыту және дәлелдеу дағдыларын үйретуді мақсат ететін бағыт. Оған ұқсас "жастар философиясы" немесе "кішкентайлар философиясы" деп аталатын әдістер де бар. Көбінесе, мұның демократияның неғұрлым демократиялық формасына қадам басқандығына үміт артылады. Дегенмен, жоғары білім беруде мектептер мен колледждерде философияны оқытудың балама әдістерін дамытудың ұзақ тарихы бар. Әйгілі психолог Жан Пиаже балалардың 11-12 жасқа дейін сыни тұрғысынан ойлауға қабілетсіз екенін айтса да, көптеген философтар мен педагогтардың кішкентай балалармен жұмыс тәжірибесі, балалардың тіпті бастауыш мектепте философиялық ізденістен де пайда көретініне сендіреді. Бұған қоса, балаларды ерте жастан ақыл-ой дамытуға үйрету, басқа да танымдық және академиялық дағдыларын жақсартады және жалпы білім алуға көмектеседі деген эмпирикалық деректер бар.
Балалар үшін философияның әдісі мен практикасы
Балалар философиясының педагогикасы алуан түрлі. Алайда, көптеген тәжірибешілер, оның ішінде Мэтью Липман дәстүрінде жұмыс істейтіндер және Балалар философиясын дамыту институты философ Джон Дьюидің еңбектеріне негізделген зерттеу әдісін қолдануға баса мән береді. "Зерттеу" термині "сабақ" терминінен артық деп есептеледі, себебі мұндағы басты назар – оқытушы ақпараттың басты көзі емес, оқытушының жетекшілігімен топтың бірлесіп сұрақтарды қарастыруына бағытталған.
Сұрақтар мен суреттер әңгімеге түрткі болады
Философияны балалармен талқылау негізі ретінде қолданылатын сұрақтар (мысалы, "Достық дегеніміз не?", "Жануарлардың сезімі бар ма?", және "Бақыт дегеніміз не?") өте маңызды. Неміс педагог-ғалымы Майкл Зигмунд балаларға философиялық сұрақ қоюмен қатар, оны ойландыратын сурет көрсетуді ұсынады. Сурет пен сұрақ бірлесіп философия талқылауға жағдай жасайды. Осы мақсатта табиғат көріністері, жануарлар мен адамдардың суреттері, нақты әлеуметтік жағдайлар, тіпті фантастикалық суреттерді де пайдалануға болады. Бұл екі түрлі тәсілді 4 жастан бастап балабақшада, мектепте немесе отбасыда қолдануға болады.
Әңгімелесуге ынталандырушы әңгімелер
Суреттермен қатар, әңгімелер де балалармен философиялық талқылауға бастап келуі мүмкін. Осылайша, әңгіме балалармен философиялық әңгіме бастауға жағдай жасайды. Ересектер балаларға оқып жатқанда философиялық сұрақтар қоюға да болады. Әңгімелер, терең ой тудыратын сұрақтармен біріктірілгенде, балаларды шабыттандырып, олардың шығармашылығы мен қиялын дамытады. Ересектер "классикалық" әңгімелер мен ертегілерге өздері "философиялық сұрақтар" қосуға немесе балалармен философия талқылауға арналған арнайы балалар кітаптарын пайдалануға болады. Майкл Зигмунд жануарлар басты рөлде болса және балаларға қолайлы сұрақтар қойылатын әңгімелерді ұсынады. Талқылауға болатын тақырыптар: кедейлік және байлық, достық және отбасы, бақыт, бостандық, қоршаған ортаның ластануы, әділдік және тағы да басқалар.
Біріккен Корольдіктегі сан алуандық
Ұлыбританияда ерекше әртүрлілік бар, себебі педагогиканың әртүрлі салаларын баса назарлайтын көптеген бәсекелесетін және ынтымақтасатын жеке тәлімгерлер жұмыс істейді. Роджер Сатклифтің тәжірибесі жаңалықтарды пайдалануды қамтиды; Стив Уильямс пікір таласын үлгілейтін және философиялық мәселелерді көтеретін диалогтардың маңыздылығын атап өтті; Уилл Орд көзге түсетін фотосуреттерді қолдануға баса назар аударады, көбінесе қарама-қарсы ұғымдарды көрсететін контрасттар бар; Джейсон Бакли неғұрлым физикалық, ойынға негізделген тәсілді және «Философия рөлінде» әдісін жақтады, онда балалар түрлі проблемалармен бетпе-бет келген кейіпкерлер ретінде оқиға аясында философиямен айналысады. SAPERE – Ұлыбританиядағы P4C оқытудың жетекші провайдері. 1994 жылы тіркелген қайырымдылық қоры 27 000-нан астам мұғалім мен басқа да мамандарды P4C қолдануға оқытты. SAPERE-нің миссиясы – P4C-ті насихаттау арқылы жастардың, әсіресе қиын жағдайдағылардың білім беру, жеке және әлеуметтік дамуын ілгерілету. Ұйымның жұмысы 2015 жылы Дарем университетінің білім беру мектебі 3000-нан астам бастауыш сынып оқушысымен P4C-нің рандомизацияланған бақылау сынағының нәтижелерін жариялағанда ұлттық деңгейде танымал болды. Зерттеуді «Білім беру қоры» қаржыландырды. Шешілген зерттеу P4C-нің барлық оқушылардың үлгерімін арттырғанын және әсіресе нашар отбасылардан шыққан балаларға күшті әсер еткенін көрсетті. Кейінгі, ірі зерттеу сабақта үлгерімнің айтарлықтай жоғарыламағанын көрсетті. Питер Ворли мен Эмма Ворли бірлесіп құрған «Философиялық қорының» мамандандырылған философия оқытушылары (барлығы философия мамандығы бойынша бітірушілер) философиялық материалдарды, соның ішінде ой эксперименттерін және философиялық каноннан туындайтын сұрақтарға әкелетін оқиғалар мен іс-шараларды пайдаланады. Олар жас кезінен бастап жақсы ойлау қалыптарын дамыту үшін мұқият құрылымдалған сұрақтар қою стратегияларын және ойлау дағдыларын енгізуді қолданады. Сұрақтар қою стратегиясы Платондық үлгідегі диалектиканы енгізу және философиялық назарды сақтау үшін қолданылады. Олардың ерекшелігі – үлкен сынып оқушыларымен (бастауыш және орта мектеп) жазу және мета-талдауды таныстыратын әдістемеге ие болуы. Ұлыбританияда орналасқан Thinking Space – философ Грейс Робинсон және оның серіктес философтары мен педагогтарының желісі. Бұл жұмыс суретшілер, ғалымдар және академиктер сияқты әртүрлі мамандармен бірлесіп жұмыс істеу арқылы балалар мен жастар үшін философиялық мәселелерді жандандыруға бағытталған. Thinking Space-тің ең маңызды ынтымақтастығы – Лидс университетімен «Лидс философиялық алмасуы» жобасы, бұл аккредиттелген бакалавриат курсы, онда философия студенттері жергілікті бастауыш мектептерде философиялық зерттеулерге көмектеседі, ал Thinking Space-тен P4C бойынша оқытылған мұғалімдер де қатысады.
АҚШ-тың батыс жағалауы
Балалармен философияны жүргізудің ерекше жолы Сан-Францискодағы (Калифорния) Миссия ауданындағы Цезарь Чавес бастауыш мектебіндегі Философтар клубында Крис Филлипстің жұмысымен көрсетілген. Нотр-Дам де Намур университетінің профессоры Уильям Барри Сан-Франциско шығанағында балалар мен қауымдастық үшін философия (P4C2) деп аталатын P4C-ге жаңа көзқарас ұсынып, оның алға бастаушысы болып табылады. P4C идеясын дамытуға оның қосқан үлесі – жастарды бастапқы сыншыл теорияның іс-әрекет зерттеушілеріне айналдырып, әрбір адамның өркендеуіне бағытталған зерттеу қауымдастықтарының маңызды мүшелеріне айналдырумен байланысты. Барридің P4C2-нің тағы бір маңызды аспектісі – балалардың ТК теориясы арқылы практикадағы сапа мағынасын түсіну арқылы өздерінің зерттеу қауымдастықтарына қатысу арқылы онтологиялық маңызға ие болуының қажеттілігі. P4C2 институты жақында Калифорния штатының Кремний алқабындағы Living Leadership Today, LLC компаниясының негізін қалаушысы Мария Рашель тарапынан құрылды, нәтижесінде онлайн халықаралық ғылыми журнал – International Journal of Transformative Research жарық көрді.
Басты үлескерлер
Балалар философиясын қолдаушылардың арасындағы маңызды айырмашылықтардың бірі – олардың талқылауды бастау үшін таңдайтын ынталандырғыштары. Гарет Мэтьюс жас студенттерге философиялық ойлауды дамытуға көмектесудегі «ең ықпалды тұлға» деп аталатын Мэтью Липман 1970-ші жылдары «Балалар үшін философия» қозғалысын бастады. 1960-шы жылдарда университеттерде болған саяси көтерілістерді көрген Липман философиялық және сыншыл ойлауды академиялық ортада ертерек дамыту қажеттігін түсінді. Ол 1974 жылы Монтклер мемлекеттік университетінде (бұрын Монтклер мемлекеттік колледжі) Балалар философиясын дамыту институтын (IAPC) құрды. Липманның әдісі балаларға философиялық тұрғыдан ойландыратын әңгімелер оқып, олардың философиялық сұрақтар қоюына мүмкіндік беруді қамтиды. Осы сұрақтар мұғалімнің жетекшілік етуші және бірлескен зерттеуші ретінде қатысатын ынтымақтастық зерттеуінің күн тәртібін анықтайды. Сабақтар диалог негізінде жүзеге асырылады, мұнда студенттер көбінесе шеңберде отырып, шешімдер ұсынуға, пікір білдіруге, аргументтер мен контраргументтер келтіруге, мысалдар беруге, критерийлер құруға және бастапқы философиялық сұрақтарға келісімге келу мақсатында бір-бірінің идеяларын дамытады. Липманның оқыту, педагогика және оқу бағдарламасы туралы идеялары американдық прагматик философ Джон Дьюидің білім беру және философиялық көзқарастарының күшті ықпалында. IAPC қолданатын көптеген материалдар Липман жариялаған философиялық балалар романдары, соның ішінде 1969 жылы жарық көрген Гарри Стоттлмайердің «Дискавери» романы. Басқалар Липманның идеяларын дамытып, оның бастапқы «Балалар үшін философия» романдары мен педагогикалық тәсілдерін толықтыратын қосымша оқыту ресурстарын және оқу шараларын жасады, мысалы Фил Кэмнің танымал оқыту ресурстары. Липман әлемдегі алғашқы жүйелі колледжге дейінгі философиялық оқу бағдарламасын жазды және «Балалар үшін философия» саласында магистрлік және докторлық бағдарламаларды құрды. Ол сондай-ақ «Ойлау: Балалар үшін философия журналы» журналын іске қосты. Гарет Мэтьюс түрлі студенттермен жұмыс істеді, бірақ көбінесе бастауыш мектептің жоғары сыныптарындағы (5-сынып және оған жуық) студенттермен жұмыстанып, оларды философиялық жағдайларды белсенді түрде жасауға, «философиялық мәселені өздеріне қабылдауға» баулыды. Оның ең танымал әдістерінің бірі – философиялық тұрғыдан қозғайтын әңгіменің басын ұсыну. Содан кейін ол студенттердің пікірлерін жазып алып, оларды әңгімедегі кейіпкерлердің аузынан айтқызып, әңгімені келесі сабаққа одан әрі талқылау үшін әкелді. Мұндай әңгімелер оның «Балалармен диалогтар» атты кітабында жинақталған. Оңтүстік Африкадағы Витвотерсранд университетінің профессоры Карин Муррис пен Англиядағы Плимут университетінің профессоры Джоанна Хейнс балалар сурет кітаптарын арнайы жазылған материалдардың орнына қолдануды кеңінен танымал етті. Массачусетс штатының Маунт-Холиоке қаласындағы Том Вартенберг сурет кітаптарымен философиялық пікір алуға арналған көптеген талқылау жоспарларын жазды. Жана Мохр Лон балалардың философиялық ойлауы және балаларды философиялық ізденістерге ынталандырудың пайдасы туралы жазды. Элен Дюти Испаниядағы командасымен бірге балалар (және ересектер) үшін бейнелік философияның мүмкіндіктерін зерттейді және дамытады, өзінің «Wonder Ponder» кітаптар сериясында бейнелер арқылы философиялық диалогты ынталандырудың әртүрлі жолдарын қарастырады.
IAPC
Балалар философиясын дамыту институты (IAPC), Американдық философиялық қауымдастық тарапынан үлкен жетістіктері мен инновациялары үшін мойындалған, Липман әдісін қолданады. Осы әдіс балаларды философиялық ойландыратын оқиғалармен таныстырып, өздерінің философиялық сұрақтарын тудыруға және қоюға ынталандырады. Бұл Монтклэр мемлекеттік мектеп жүйесімен ұзақ жылғы серіктестік арқылы K–12 сыныптарында белсенді түрде жүзеге асырылады. Оқушылар сұрақтарын қоюға шақырылады, ал философиялық жетекші (IAPC мүшесі) балаларға сыншыл, ізгіленген және шығармашылық ойлау дағдыларын және қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Осының нәтижесінде жас оқушылар бастапқы сұраққа жауап ретінде не істеу немесе неге сену дұрыс екені туралы негізді шешімдерге келеді. IAPC-де мұғалімдерді дайындауға баса назар беріледі және мұғалімдерге көптеген оқушылық сұрақтарға жауап беруге көмектесетін, философиялық талқылауларды жүргізуге арналған жоспарларды қамтитын оқулықтар ұсынылады. Мектеп оқушыларымен тікелей жұмыс істеуден басқа, IAPC мүшелері кәсіби және болашақ педагогтар, білім беру әкімшілері мен саясаткерлер, сондай-ақ білім беру, философия және оған қатысты пәндердің оқытушылары мен студенттері сияқты түрлі топтармен де жұмыс істейді. IAPC бүкіл әлемдегі педагогтарды өздерінің оқу бағдарламаларын мемлекеттері мен елдерінде сәтті жүзеге асыру үшін оқытқан. «Философия және балалар» ұйымы Австралиядағы мектептерде және аспиранттар үшін таныстыру семинарларын және сертификаттық курстарды ұсынады.
Азия-Тынық мұхит аймағы философиясы мектептерінде қауымдастықтары федерациясы
Азия-Тынық мұхиты аймағында 1980 жылдан бері кең ауқымды P4C желісі қалыптасты. Мұғалімдер қауымдастықтары Австралияның әр штатында, Жаңа Зеландияда, Гонконг пен Сингапурда бірнеше онжылдықтан бері құрылған. Осы мұғалімдер қауымдастықтары 1990 жылдары Азия-Тынық мұхиты аймағындағы философия және P4C мұғалімдерінің бас ұйымы – Азия-Тынық мұхиты философия мектептері қауымдастықтары федерациясын (FAPSA) құрды. FAPSA өз аймақтарындағы мұғалімдерге философияны сыныпта оқыту үшін стандарттар мен курстарды әзірлейді. Кәсіби даму және қолдау көрсету шаралары арқылы FAPSA Азия-Тынық мұхиты аймағындағы бастауыш және орта мектептердегі философия білімін дамытуға және кеңейтуге ұмтылады. FAPSA – Халықаралық балалармен философия кеңесінің (ICPIC) мүшесі болып табылады, оның қағидаттары мен құндылықтары олардың жұмысына бағыт береді. FAPSA диалог, оқыту мүмкіндіктері мен жүзеге асырылып жатқан жобалар арқылы аймақ бойынша P4C-ті насихаттауда маңызды рөл атқарып келеді. Федерация сонымен қатар мектептер үшін бәсекелестіксіз P4C іс-шараларын – Қоғамдық ізденіс күндері мен Қоғамдық кеңістіктерде философия түрінде өткізеді. FAPSA-ның халықаралық, академиялық сараптамадан өткен, ашық қолжетімді «Мектептегі философия журналы» атты журналы бар, ол мектеп жасындағы балалармен философияны зерттеуге арналған. Бұл журнал Федерацияның бұрынғы басылымы – «Сын және шығармашылық ойлау журналының» жалғасы болып табылады және оны қазіргі редакторлар Лора Д'Олимпио мен Эндрю Петерсон құрды.
Еуропа
Еуропалық философияны балалармен айналысатын мамандар қауымдастығының өсуі 1993 жылы Stichting SOPHIA – Балалармен философия жасауды дамыту жөніндегі еуропалық қорының құрылуымен аяқталды, президенті ретінде Эулалия Бош (Каталония), ал хатшысы ретінде Карел ван дер Лиу (Нидерланды) тағайындалды. Еуропалық қауымдастықтың (қазіргі ЕО) "бірлік – түрлілікте" деген ұранын қабылдап, SOPHIA түрлі еуропалық мәдениеттер мен тілдерде балалармен философия жасауды дамытуға қолдау көрсетті және тәжірибелі мамандар арасындағы қауымдастықты бірлесіп жұмыс істеу мен өзара даму үшін негіз ретінде нығайтты. SOPHIA мүшелерінің бірлескен жұмысының нәтижесінде көптеген жаңа және инновациялық жобалар іске асырылды, олардың көпшілігі ЕО қаржыландыруымен жүзеге асты. Мысалы, "Еуропалық философия және балалар" жобалары өнер, азаматтық, мүгедек балалар, сәулет, расизмге қарсы күрес, музыка, қоғамды дамыту және тағы да басқа салаларда жұмыс істейді.
Ұлыбритания
SAPERE – бұл Ұлыбританияның қайырымдылық ұйымы, ол бүкіл ел бойынша P4C бойынша мұғалімдерді даярлайды. 2008 жылы құрылған Thinking Space – Ұлыбританиялық компания, философия бойынша оқытуды ұсынады және философтар мен мұғалімдердің біліктілігін біріктіретін шығармашылық философиялық жобаларды жасау үшін мектептермен жұмыс істейді. Білім беру қайырымдылық ұйымы «Философия қоры» (бұрынғы «Философия дүкені») философия мамандықтарын бастауыш және орта мектеп оқушыларымен философиялық жұмыс істеуге даярлайды және оларды бүкіл елдегі мектептерге жібереді. Олар сонымен қатар мұғалімдерді философияның қолданылатын дағдыларына (сұрақтар қою, ойлау және талқылау дағдылары) оқытады, сондай-ақ білім берудің барлық деңгейлерінде, жоғары білім беруді қоса алғанда, зерттеуге негізделген тәсілді қолдауға ынталандырады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда Лидс университеті Грейс Робинсон басқаратын, студенттерді мектептерге бағдарлайтын "Лидс философиялық алмасу" бағдарламасын ұсынады. Бристоль университеті қазір Бристоль философиялық алмасуы жобасымен жұмыс істеп жатыр, онда философия студенттері мен бастауыш сынып мұғалімдері апта сайынғы философиялық сауалдасулар арқылы балалармен дағдылар мен білім алмасады.
АҚШ
АҚШ-та мемлекеттік мектептермен байланыс орнататын, колледж деңгейіндегі академиялық философия бағдарламалары бар, ең белгілілері – Вашингтон университеті, Массачусетс университеті – Бостон, Чикаго университеті, Калифорния мемлекеттік университеті Лонг-Бич, Техас A&M университеті, Маунт-Холиок колледжі, Монтклэр мемлекеттік университеті, Мичиган мемлекеттік университеті, Гавайи университеті Маноа, Нотр-Дам де Намур университеті, Крейттон университеті және Нью-Йорк штатының Платсбург мемлекеттік университеті. Вашингтон университетінде Балалар философиясы орталығы UW студенттеріне философиялық сессияларды қалай жүргізу керектігін үйретеді, содан кейін оларды тәжірибелі оқытушылардың қадағалауымен және жетекшілігімен Сиэтл мектептеріне жібереді. Бұл бағдарлама мыңдаған мемлекеттік мектеп оқушысын философиямен таныстырды және Сиэтлдің мемлекеттік мектептерінде көптеген жылдық, апта сайынғы философиялық сессияларды өткізеді. Орталықта колледжге дейінгі философия бойынша төрт магистратура стипендиясы бар, сонымен қатар мұғалімдер, ата-аналар және басқа ересектер үшін философияны жастарға қалай ұсыну туралы семинарлар мен бағдарламалар тұрақты түрде өткізіледі. Чикаго университетінде студенттер колледждің Азаматтық білім жобасы арқылы Чикагоның оңтүстік жағындағы мектептерде сабақ береді. «Жеңіс сөздері» деп аталатын бұл сабақ – Чикагодағы бастауыш, орта және жоғары сынып оқушыларымен жұмыс жасайтын сабақтан кейінгі бағдарлама. Бағдарлама философия, ой-өріс, диалог және риториканың сөздік өнері арқылы жергілікті жастарды қызықтыруға және шабыттандыруға, өзіне сенімділік қалыптастыруға және студенттерге философиялық материалдардың кең спектрін ұсынуға бағытталған. Америка философиялық қауымдастығы мойындаған бұл бағдарлама философия мен Сократтық диалогқа кіріспе береді және жазу, публикалық сөйлеу, дебат, драма, поэзия және өнерді қамтиды. Оқу материалы Сократ әдісін қолдана отырып, студенттерді қызықтыруға және сыншыл ойлау, ойлау және өрнектей білу қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Мұндай ойлау және коммуникация түрлері, терең ойлаудың, интеллектуалды өсудің және этикалық талдаудың бастауында тұратын таңғалу сезімін күшейтеді. 2012 жылдың ақпан айында Америка философиялық қауымдастығының Колледжге дейінгі философия комитеті «Жеңімпаз сөздер» және Азаматтық білім жобасын өзінің Орталық бөлім отырысында таныстырды. АҚШ Білім министрлігі 1990-шы жылдардың басында мұндай бағдарламаларды қаржыландыруды тоқтатқанға дейін, бүкіл ел бойынша K–12 мектептерінде 5000-нан астам бағдарлама болды, олар жастарды философиялық ойлауға немесе жалпы алғанда сыншыл ойлауға тартты. Бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендеді.
АҚШ
Жыл сайын K–12 сыныптарының оқушылары арасында философиялық слэм жарысы өткізіледі. Кіші жастағы балалар өз философиялық ойларын көрнектілейтін суреттерді ұсынуға, ал үлкендер – күрделене түсетін жазбаша жұмыстарды тапсыруға ынталандырылады.
Австралия
Австралияның барлық аймақтарында зерттеулер қауымдастығы күндерін Азия-Тынық мұхиты философиясы мектептер қауымдастығы федерациясының аймақтық филиалдары ұйымдастырады. Бұл шаралар Липманның философиялық зерттеу моделін ішкі ортада қолданады. Олар бәсекеге қабілетті емес, студенттер философиялық мәселелерді шешу үшін ынтымақтастық жолдары іздеуге ынталандырылады. Виктория штатындағы мектептердегі философия қауымдастығы және Оңтүстік Австралиядағы білім беру философиясы қауымдастығы жыл сайын өткізетін іс-шараларға ерекше назар аударуға болады. 2007 жылы Батыс Австралиядағы Перт қаласында «Philosothon» деп аталатын жарыс құрылды. Қазір әрбір австралиялық штат жыл сайын «Philosothon» жарысын өткізеді, ал Австралиялық философия қауымдастығы (ААП) жыл сайын әр түрлі штаттарда Австралия-Жаңа Зеландия «Philosothon» жарысын ұйымдастырады. Австралия, Еуропа және Ұлыбританиядағы 400-ден астам мектеп «Philosothon» жарыстарына қатысады.