Кіріспе

Монтессори әдісі – формалды оқыту әдістерінен гөрі балалардың табиғи қызығушылықтары мен іс-әрекеттерін пайдаланатын білім беру әдісінің бір түрі. Монтессори сыныптарында тәжірибелік оқуға және нақты өмірлік дағдыларды дамытуға баса назар аударылады. Ол тәуелсіздікті қадағалайды және балаларды білімге құштар, жеткілікті қолдау көрсетілген және жақсы дайындалған оқу ортасында өздігінен білім алуға қабілетті деп есептейді. Бұл әдіс дәстүрлі үлгерім өлшемдерін, мысалы, бағалар мен емтиханды ұнатпайды. Бұл әдісті XX ғасырдың басында итальяндық дәрігер Мария Монтессори студенттерімен ғылыми тәжірибелер жүргізу арқылы жасаған, және содан бері әлемнің көптеген елдерінде, мемлекеттік және жеке мектептерде қолданылып келеді. "Монтессори" деген атқа сауда белгісі тіркелмеген түрлі тәжірибелер бар. Көп таралған элементтеріне жасы әртүрлі балалардың бірге оқитын сыныптары, оқушылардың еркіндігі (іс-әрекет таңдауы да оның ішінде), үзіліссіз жұмыс істеуге берілген ұзақ уақыт, арнайы даярланған мұғалімдер және дайын оқу ортасы кіреді. Монтессори әдісіне қатысты ғылыми зерттеулер көбінесе оң нәтижелер көрсетіп, 2017 жылғы шолуда оның тиімділігіне "нақты дәлелдер" бар екені айтылған.

Тарих

Мария Монтессори бастапқыда әйелдерге ашық бірнеше мамандықтардың бірі болған оқытушылыққа қарсылық көрсетті. Ол 19-ғасырда Италияда медицина дәрігері болған алғашқы әйелдердің бірі және психиатрия мен педиатрия салаларында маманданған. Монтессори мұғаліммен бірге оқыған кезінде Римдегі психиатриялық емханаларды барғанда, қамаудағы балалардың ортадан көбірек ынталандыруға мұқтаж екенін байқады. 1907 жылы ол өзінің алғашқы сынып бөлмесін – Casa dei Bambini, яки Балалар үйін Римдегі қарапайым үйдің ішінде ашты. Мария Монтессориге мұғалімдерге арналған алғашқы курсын өткізуге және Città di Castello қаласындағы Франчеттилер үйінде, Villa Montesca-да "Casa dei Bambini" құруға шақырды. Монтессори Франчеттилермен екі жыл бірге тұрып, әдістемесін Алиса Франчеттимен бірлесіп жетілдірді. 1909 жылы ол өзінің теорияларын Il metodo della pedagogia scientifica (кейіннен 1912 жылы ағылшын тіліне The Montessori Method деп аударылды) атты еңбегінде жазды. Франчетти барондары кітапты басып шығаруға қаржы бөлді, ал әдістеме "Франчетти-Монтессори әдісі" деп аталды. Монтессори білімі 1912 жылы АҚШ-қа тарады және білім беру және танымал басылымдарда кеңінен танылды. 1913 жылы Нарцисса Кокс Вандерлип және Фрэнк А. Вандерлип Скарборо мектебін құрды, ол АҚШ-тағы алғашқы Монтессори мектебі болды. 1914 жылы ықпалды білім беруші Уильям Хёрд Килпатриктің "Монтессори жүйесін зерттеу" атты сын кітапшасы Монтессори идеяларының таралуын шектеді және 1914 жылдан кейін олар сөніп қалды. Монтессори білімі 1960 жылы АҚШ-қа қайта оралды және содан бері онда мыңдаған мектептерге тарады. Монтессори өмірі бойы жұмысын кеңейте берді, туылғаннан 24 жасқа дейінгі психологиялық дамудың жан-жақты моделін, сондай-ақ 0-ден 3, 3-тен 6-ға дейінгі және 6-дан 12 жасқа дейінгі балаларға арналған білім беру тәсілдерін жасады. Монтессори білімі бүкіл әлемге, соның ішінде Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үндістанға тарады, онда Мария Монтессори Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындалды. 1931 жылдың қазан айында Үндістанның тәуелсіздік көшбасшысы Махатма Ганди Лондонда Мария Монтессоримен кездесті. Ол кезде Ганди Монтессори әдісінің тәуелсіз ел құруға көмектесудегі рөліне қатты қызығушылық танытты. Осылайша, бастапқыда Монтессори білімі Үндістанның тәуелсіздік қозғалысымен байланысты болды. Кейіннен элиталық, жеке Монтессори мектептері де пайда болды, ал 1950 жылдары кейбір Монтессори мектептері төменгі әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балаларға қызмет көрсету үшін ашылды, бұл үрдіс бүгінге дейін қайырымдылық және мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерде жалғасуда. Монтессори әдісін христиандық білім беру үшін София Кавалетти мен Джанна Гобби "Жақсы бағушының катехизисінде" қолданды. Олардың әдісін Джером Берримен "Құдайға құлшылық ету" атты еңбегінде одан әрі жетілдірді.

Әдістер

Монтессори білім беруі адам дамуының моделіне негізделген. Бұл білім беру стилі екі негізгі қағидаға сүйене отырып жұмыс істейді: балалар мен ересектердегі психологиялық өзін-өзі құруы қоршаған ортамен өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асады, және балалардың (әсіресе алты жасқа дейінгілердің) психологиялық дамудың іштей біткен жолы болады. Монтессори өз байқауларының нәтижесінде, егер балаларға оның моделіне сәйкес дайындалған ортада еркін таңдау және әрекет етуге мүмкіндік берілсе, олар ең жақсы даму үшін өздігінен әрекет етеді деп сенді. Ортаның міндеті – баланың ішкі психологиялық қажеттіліктеріне сәйкес, барлық салаларда тәуелсіздікке қол жеткізуіне көмектесу және оған мүмкіндік беру. Балалардың жасына сай Монтессори материалдарына қол жеткізуге рұхсат берумен қатар, орта мынадай қасиеттерге ие болуы керек:

Сәбилер мен сәбилер бағдарламалары

Монтессоридің үш жасқа дейінгі балаларға арналған сыныптары бірнеше санатқа бөлінеді және олардың атаулары әртүрлі. Итальян тілінде "ұя" деген мағынаны білдіретін "nido" екі айдан 14 айға дейінгі немесе бала сенімді түрде жүріп кеткенге дейінгі аз санды балаларға арналған. "Кіші балалар тобы" бір жастан екі жарым немесе үш жасқа дейінгі балаларды қабылдайды. Екі ортада да балалардың бойы мен қабілеттеріне сай материалдар мен іс-әрекеттерге, қозғалыс дамытуға және тәуелсіздікке үйретуге баса назар беріледі. Дәретханаға қатысудағы тәуелсіздікті дамыту да маңызды болып саналады. Кейбір мектептер "Ата-ана мен бала" сабақтарын ұсынады, онда ата-аналар өте кішкентай балаларымен бірге қатысады.

Мектепке дейінгі және балабақша

Монтессоридің 2 жарым немесе 3 жастан 6 жасқа дейінгі балаларға арналған сыныптары көбінесе «Балалар үйлері» деп аталады, бұл атау 1906 жылы Римде Монтессоридің алғашқы мектебі – «Каса дей Бамбини» ашылғаннан кейін пайда болды. Типик сыныпта әртүрлі жастағы 20-30 бала білім алады, оларды толық білікті жетекші мұғалім мен көмекшілер оқытады. Сынып бөлмелері әдетте балалардың бойына сай келетін үстелдер мен орындықтармен жабдықталады, олар жеке немесе шағын топтарға орналастырылады. Сынып материалдары бөлме бойында балалардың қол жеткізе алатын биіктіктегі сөрелерге қойылады. Іс-шаралардың көп бөлігі бастапқыда мұғалім тарапынан ұсынылады, содан кейін балалар оларды өз қызығушылықтарына сәйкес еркін таңдай алады. Монтессори сыныбында мұғалімнің рөлі – әр балаға өз білім жолын құруға көмектесу арқылы жеке оқушыларды бағыттау және кеңес беру. Сынып материалдарына әдетте құю, қасықпен қасықтап беру, ыдыс-аяқ жуу, үстелді сүртіп тазалау және сыпыру сияқты тұрмыстық дағдыларды дамытуға арналған іс-шаралар кіреді. Сонымен қатар, сезімдерді дамытуға, математикалық және тілдік материалдарға, музыкаға, өнерге, мәдени материалдарға және «батып-қалды ма, жүзіп-қалды ма», магниттік және магниттік емес заттар, шам мен ауа сияқты ғылыми тәжірибелерге арналған материалдар да бар. «Балалар үйлеріндегі» іс-шаралар көбінесе ұғымдарды оқыту үшін қолмен жұмыс істеуге және сезімталдыққа негізделген материалдарды пайдаланады. Мысалы, жазуды оқыту үшін шолпақ қағаздан жасалған әріптер қолданылады. Бұл әріптер шолпақ қағаздан кесіліп, ағаш блоктарға жабыстырылады. Балалар әр әріптің пішіні мен дыбысын жаттау үшін бармақтарымен осы әріптердің үстінен сызып өтеді. Тағы бір мысал – көбейтуді оқыту үшін бұрандалы тізбектерді пайдалану. 10-ның еселіктерін оқыту үшін бір бұршақ бірлікті, он бұршақтан тұратын тізбек 1×10-ды, он тізбектен құралған жалпақ пішін 10×10-ды, ал он жалпақ пішіннен құралған куб 10×10×10-ды көрсетеді. Бұл материалдар балаларға негізгі ұғымдарды нақты түсінуге көмектеседі, бұл келешекте білім алу үшін маңызды негіз болады. Монтессори мектебінің ең маңызды артықшылықтарының бірі – әр баланың жеке оқушы ретінде қарастырылып, оның күшті және әлсіз жақтары мен қызығушылықтары ескерілгенде, оның өзін дамытуға табиғи қабілеті бар екенін түсіну.

Бастауыш сыныптар

Бастауыш сыныптар көбінесе 6-9 және 9-12 жас аралығындағы аралас топтармен жұмыс істейді; сондай-ақ 6-12 жас аралығындағы топтар да қолданылады. Сабақтар әдетте балалардың шағын топтарына ұсынылады, одан кейін олар өздерінің қызығушылықтары мен жеке жауапкершіліктеріне сәйкес тәуелсіз жұмыстарын жалғастыруға мүмкіндік алады. Монтессори педагогтары биология, тарих және теология сияқты салаларды қамтитын пәнаралық сабақтарды өткізеді, оларды «үлкен сабақтар» деп атайды. Бұл сабақтар әдетте оқу жылының басында беріледі және жыл бойы оқудың негізін қалайды. Сонымен қатар, бұл сабақтар жаңа зерттеулерге шабыландырып, есік ашады. Сабақтарға тіл, математика, тарих, ғылым, өнер және т.б. кіреді. Сыныптан тыс ресурстарды студенттердің өздігінен зерттеуі білім берудің маңызды бөлігі болып табылады. Монтессори «космостық білім» терминін сабақтың әмбебап ауқымын және білім беру балаларға ғаламның өзара байланысты жұмыс істеуіндегі адам рөлін түсінуге көмектесуі керек деген идеяны білдіру үшін қолданды. Монтессори мектептері дәстүрлі мектептерге қарағанда икемдірек. Дәстүрлі мектептерде оқушылар үстелдер немесе парталардың үстінде отырып жұмыс жасайды. Ал Монтессори мектебінде бала қайда жұмыс істегісі келетінін өзі шешеді – үстелде ме, еденде ме. Бұл олардың ең жайлы сезінетін жерді таңдауы туралы. Оқу кезінде балаға қажетті барлық нәрсе оқушының жеңіл қол жеткізе алатын сөреге қойылады. Бұл олардың оқуына ғана емес, тәуелсіздігіне де көмектеседі, себебі олар көбінесе көмек сұрау қажеттілігін сезінбейді. Монтессори сыныптарында жас диапазоны бар, сондықтан кіші оқушылар үлкендерге үлгі алады, ал үлкендер қажет болған жағдайда кішілеріне көмектесе алады. Бұл барлық жас топтарына бір-бірінен үйренуге мүмкіндік береді.

Орта және жоғары мектеп

Монтессори білім беруі осы жас деңгейі үшін кішкентай балаларға арналған бағдарламаларға қарағанда кем дамыған. Монтессори өмірінде жасөспірімдерге арналған мұғалімдерді даярлау бағдарламасын немесе білім берудің толық жоспарын жасаған жоқ. Дегенмен, бірқатар мектептер кішкентай балаларға арналған бағдарламаларын орта және жоғары мектеп деңгейлеріне дейін кеңейтті. Сонымен қатар, бірнеше Монтессори ұйымдары мұғалімдерді даярлау немесе бағдарлау курстарын әзірледі және оқу жоспары бойынша белгілі бір келісімге қол жеткізілуде. Монтессори былай деп жазды: "Осы тұрғыдан алғанда, біздің жоспарымыздың маңызды реформасы мынадай болуы мүмкін: жасөспірім кезеңінің қиын уақытында қаладағы отбасының таныс ортасын қалдырып, табиғатқа жақын ауылдық жерлердегі тыныш ортаға көшу пайдалы".

Цифрлық технология

Мобильдік сенсорлық құрылғылардың дамуымен бірге, кейбір Монтессори әрекеттері мобильді қосымшаларға айналдырылды. Мобильді қосымшалар заттармен физикалық байланыс болмауына байланысты сынға ұшырады. Монтессори мектептерінің көпшілігі, барлығы да қолдамаса да, оқушыларды болашаққа дайындау мақсатында цифрлық технологияны пайдаланады. Технологияны дәстүрлі сыныптағыдай пайдаланбайды, керісінше, оны "мағыналы тәсілдермен" қолданады. Оқушылар бұрынғыдай "шынайы әрекеттерді жоғары технологиялық нәрселермен" алмастырмауы керек. Оқушыларға сабақ берген кезде құрылғылар көбінесе қолданылмайды. Оқушылар бір нәрсе туралы сұрақтары болса, жауабын құрылғыдан іздемей, өздері шешуге тырысады. Егер оқушы құрылғыны қолданса, мұғалім оның оны мағыналы түрде қолдануын күтеді. Технологияны қолданудың нақты себебі болуы керек. Құрылғыны пайдаланар алдында, оқушы осы құрылғыны қолдану ең дұрыс жол ба, әлде белгілі бір жұмысты орындаудың жалғыз жолы ма деп өзін-өзі сұрауы керек. Егер екі сұраққа да жауабы "иә" болса, онда бұл технологияны мағыналы қолдану болып есептеледі.

Дамудың "жобалары"

Монтессори адам дамуындағы төрт ерекше кезеңді, немесе «жазылымды» атап өтті: туғаннан 6 жасқа дейін, 6-дан 12 жасқа дейін, 12-ден 18 жасқа дейін және 18-ден 24 жасқа дейін. Ол осы жазылымдардың әрқайсысындағы ерекше қасиеттерді, оқу жолдарын және даму талаптарын байқады және әр кезеңге сәйкес білім беру тәсілдерін ұсынды. Бірінші жазылым – баланың туғаннан шамамен алты жасқа дейінгі кезеңі. Монтессори осы кезеңде баланың айқын физикалық және психологиялық дамуын байқады. Бірінші жазылымдағы бала – нақты, сезімтал зерттеуші және оқушы, психологиялық өзін-өзі құру және функционалдық тәуелсіздікті қалыптастыру жұмысына белсенді қатысады. Монтессори осы жұмысты түсіндіру үшін бірнеше ұғымды енгізді, оның ішінде сіңіретін сана, сезімтал кезеңдер және қалыпқа келтіру. Монтессори кішкентай баланың сезімдер, тіл, мәдениет және ұғымдарды дамыту арқылы қоршаған ортаның сезімтал тітіркендіргіштерін күшсіз сіңіруін «сіңіретін сана» терминімен сипаттады. Ол бұл күштің бірінші жазылымға тән ерекше қабілет деп есептеді және баланың алты жасқа жақындаған сайын оның әлсірейтініне сенді. Монтессори сонымен қатар осы кезеңде белгілі бір тітіркендіргіштерге ерекше сезімталдық кезеңдерін байқап, оларды «сезімтал кезеңдер» деп атады. Монтессори білім беруде сыныптағы орта осы кезеңдерге жауап береді, әрбір кішкентай баланың кезеңдері белсенді болған кезде тиісті материалдар мен іс-шараларды қолжетімді етеді. Ол келесі кезеңдерді және олардың ұзақтығын анықтады: Нормализация – баланың даму қажеттіліктерін қанағаттандыратын іс-әрекетке шоғырлану мен назар аударудан туындайды және шоғырлану қабілетімен, сондай-ақ «өздігінен тәртіп, үздіксіз және қуанышты жұмыс, басқаларға көмектесу және қайырлылық сезімі» сипатталады. Дамудың үшінші жазылымы шамамен он екі жастан он сегіз жасқа дейін созылады, оның ішінде жасөспірімдік кезең қамтылған. Монтессори үшінші жазылымды жасөспірімдік кезеңдегі физикалық өзгерістермен, сонымен қатар психологиялық өзгерістермен сипаттады. Ол осы жастағы психологиялық тұрақсыздық пен шоғырланудағы қиындықтарды, сондай-ақ шығармашылық бейімділікті және «әділет сезімі мен жеке қадір-қасиет сезімін» дамытуды атап өтті. Ол жасөспірімдердің өз құндылығын сырттан бағалауға ұмтылуын сипаттау үшін «құндыландыру» терминін қолданды. Монтессоридің пікірінше, үшінші жазылымдағы баланың жұмысы – қоғамдағы ересек өзінің құрылымын жасау. Дамудың төртінші жазылымы шамамен он сегіз жастан жиырма төрт жасқа дейін созылады. Монтессори бұл кезең туралы салыстырмалы түрде аз жазды және осы жасқа арналған білім беру бағдарламасын жасаған жоқ. Ол Монтессори біліміндегі тәжірибесімен төменгі деңгейдегі жастарды мәдениет пен ғылымды зерттеуге толықтай дайын деп есептеді, сонда олар өркениетке ықпал ете алады және оған жетекшілік ете алады. Ол ақша табу үшін жұмыс істеу түріндегі экономикалық тәуелсіздіктің осы жас үшін маңызды екенін және университет деңгейіндегі оқу жылдарының санына ерікті шектеудің қажетсіз екенін ойлады, өйткені мәдениетті зерттеу адамның өмірі бойына жалғаса береді. Ол балалардың ішкі даму заңдарына сәйкес дамуына мүмкіндік берілсе, бейбіт және тұрақты өркениет пайда болады деп сенді. 1930 жылдардан бастап өмірінің соңына дейін ол осы тақырыпта бірнеше дәрістер мен сөздер оқыды.

Зерттеулер

2017 жылғы Монтессори білім беру зерттемелерінің шолуында Монтессори әдісінің белгілі бір элементтері (мысалы, бай тілдік ортада фоникалық тәсіл арқылы ерте сауаттылықты оқыту, математика білімінің сезімдік негізін қалыптастыру) тиімді екенін көрсететін мол деректер бар екені айтылады, бірақ бұл зерттемелер бірнеше әдістемелік кемшіліктерге ұшырайды. Сонымен қатар, балалардың бастапқы қағидаттарға адал Монтессори білімінен танымдық және әлеуметтік тұрғыдан пайда көруі мүмкін екенін көрсететін деректер бар, бірақ Монтессори білімінің қазіргі заманғы бейімделген түрлерінің тиімділігі әлдеқайда күмәнді. 1975 жылы «Балалар дамуы жөніндегі зерттеулер қоғамының монографиялары» журналында жарияланған зерттеуде Монтессори бағдарламасындағы балалар, Pre-K-ден 2-сыныпқа дейінгі төрт жылдық кезеңде, DARCEE немесе дәстүрлі бағдарламалардағы балаларға қарағанда Стенфорд-Бине интеллект шкаласында жоғары орташа нәтижелер көрсеткені анықталды. 1981 жылы «Жас балалар» журналында жарияланған зерттеу Монтессори бағдарламаларының толыққанды бағаланбағанын көрсетсе де, олардың кейбір салаларда басқа бағдарламалардан кем түспейтіні немесе олардан жақсы нәтижелер көрсеткені анықталды. 2006 жылы «Science» журналында жарияланған зерттеу «Монтессори білімі қатаң түрде іске асырылғанда, басқа мектептердегідей немесе одан да жоғары әлеуметтік және академиялық дағдыларды дамытады» деген қорытынды жасады. Милуоки қалалық мектептерінде жүргізілген тағы бір зерттеуде 3-11 жастағы Монтессори бағдарламасына қатысқан балалар математика және ғылым пәндері бойынша жоғары сыныптардағы құрбыларынан бірнеше жылдан кейін жақсы нәтижелер көрсетті; тағы бір зерттеу Монтессоридің барлық бағаланған бағдарламалардың жетістіктеріне ең үлкен оң әсерін тигізгенін көрсетті. Кейбір зерттемелер Монтессори сыныптарындағы балалар үшін оң нәтижелерді көрсетпеді. Мысалы, 2005 жылы Буффало қалалық Монтессори мектебінде жүргізілген зерттеу «Монтессори мектебіне қатысудың жоғары академиялық жетістіктермен байланысты екенін жобалауға мүмкіндік бермеді». Лиллард (2012) Монтессори материалдарымен қосымша уақыт өткізген балалардың, материалдармен стандартты уақыт өткізген («классикалық Монтессори») немесе материалдармен мүлдем уақыт өткізбеген балалардың (дәстүрлі сыныптарда болғандықтан) нәтижелерін нақты салыстырып, «классикалық Монтессори» бағдарламасындағы балалар үшін ең жақсы нәтижелерді анықтады. 2017 жылы «The Hechinger Report» басылымында жарияланған зерттеуде Монтессори мектептеріндегі оқушылардың академиялық тесттерде Монтессори мектебіне қатыспаған, сондай-ақ сол экономикалық жағдайдағы құрбыларынан жоғары балл алғаны көрсетілді.

Тауар таңбасы мен брендтілік

1967 жылы АҚШ-тың патент және сауда белгілері кеңсесі «"Монтессори" термині жалпылама және/немесе сипаттамалық мағынаға ие» деген шешім қабылдады. Монтессориді қолдайтындардың көптегенінің пікірінше, сауда белгісімен қорғалмауына байланысты кейбір мектептер Монтессори принциптерін сақтамай, осы терминді қолдануы салдарынан әдіс туралы қате түсініктер пайда болды. Филиппинде Білім министрлігі (DepED) "Монтессори" терминін дұрыс пайдаланбайтын жеке мектептердің көбеюін байқады, бұл білім беру ұйымдарының өздерін "халықаралық мектептер" деп таныстыруына ұқсас. Білім, мәдениет және спорт министрлігінің (DECS; қазір DepED) 1997 жылғы маусымда шығарған 65-ші бұйрығына сәйкес, білім министрлігі мен Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы мектептерге Филиппин Монтессори мектептері федерациясының белгілі бір талаптарын орындаған жағдайда ғана "Монтессори" терминін қолдануға рұқсат береді.