Кіріспе
Жеке сабақ беретін оқытушы.
Тьюторлық – бұл көбінесе сарапшы мұғалім беретін жеке академиялық көмек; нақты бір пән немесе пәндер тобында терең білімі немесе белгілі бір салалық тәжірибесі бар адам. Тьютор, ресми түрде академиялық оқытушы деп те аталады, – белгілі бір тақырыптар немесе дағдылар бойынша бір немесе бірнеше адамға көмек көрсететін немесе оқытатын адам. Тьютор оқушыға (оқушы деп те аталады) тақырыпты немесе дағдыны үйрету үшін күнделікті, апталық немесе айлық негізде бірнеше сағат жұмсайды. Тьюторлық оқыту әртүрлі ортада жүзеге асырылуы мүмкін.
Тарих
Ресми білімнің алғашқы куәлігі ежелгі Египет жазушылары арасында кездеседі, бірақ көптеген салаларда оқыту дәстүрлі түрде жеке негізде жүзеге асырылды, көптеген дағдылар мен кәсіптер ұзақ уақыт бойы отбасылар ішінде немесе шәкірттік арқылы қазіргі заманға дейін беріліп келді. Классикалық антикалық дәуірде төменгі топтар луди сияқты топтық оқытуға ақы төлей алса, ал жоғарғы топтар жеке үй оқытуды қалайтын. Ежелгі Қытайда Конфуций мен Мэнций сияқты кейбір ақсүйек ұстаздар көптеген студенттерді тартты, олардың арқасында ықпалды философиялар қалыптасты. Ежелгі Грецияда кейбір софистер жиналыстарда немесе соттарда сөйлеудің маңызды дағдыларын оқыту арқылы табысты мансаптар құрды; Платонның еңбектерінде Сократ осындай қызметтерді тегін ұсынады, сонымен бірге софистерді нақты шындық пен түсінікке деген ықыласының жоқтығы үшін сынады. Ежелгі Римде патрицийлер мен бай плебейлерді көбінесе грек құлдары оқытқан. Болашақ билеушілердің жеке ұстаздары – патшалық ұстаздар әрқашан маңызды және беделді болды. Атап айтқанда, Ұлы ұстаз (тайфу) – ежелгі Қытайдың Чжоу әулетінің патша сарайындағы үш ұлы билеушінің бірі болған. Осындай лауазымдар Шығыс Азияда қазіргі заманға дейін өте маңызды болып келді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, репетиторлық әдістер 20-шы ғасырдан кейін ғана репетиторларды даярлауға, оларды қолдануға және бағалауға назар аудару және мамандану арқылы құрылымдана бастады. 20-шы ғасырдан бастап, жалпы білім берудің жылдам таралуымен бірге, репетиторлыққа деген сұраныс та өсті, ол ресми білім беруді толықтырудың бір жолы ретінде қарастырылды.
Британдық және ирландтық орта мектептер
Британдық және ирландтық орта мектептерде форма жетекшілеріне белгілі бір сыныптағы студенттер тобының (көбінесе 30 студентке дейін) тәрбиесі тапсырылады. Олар әдетте жыл жетекшісі, жыл басшысы немесе кеңесші мұғалім басқаратын жылдық топтарда жұмыс істейді. Форма жетекшілері ата-аналарға баланың үлгерімі және туындаған қиындықтары туралы көп бөлігін хабарлайды. Ұлыбритания мен Ирландияда, мектептен тыс жеке репетиторлық, бір немесе бірнеше пән бойынша қосымша қолдауға мұқтаж студенттер үшін кең таралған, әсіресе емтихан алдында. Ирландияда бұл "гринд" деп аталады. Британдық жоғары білім жүйесінде репетитор – жеке немесе шағын топтармен оқу сабақтарын өткізетін адамды білдіретін жалпы термин. Тәрбиелік жүйеге қараңыз.
Азиядағы жеке оқыту
Азия даму банкі мен Гонконг университетінің салыстырмалы білім беру зерттеу орталығының 2012 жылғы зерттеуі жеке репетиторлықтың жастар мен олардың отбасыларының өміріне басымдық біліп, әлеуметтік теңсіздікті күшейтіп, отбасылық табысты реттелмеген салаға бұрып, білім беру жүйесінде тиімсіздіктер туғызуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл сондай-ақ, тегін білім беру туралы ресми мәлімдемелерге күдік тудырып, әлеуметтік келісімге қауіп төндіреді. Оңтүстік Кореядағы бастауыш сынып оқушыларының шамамен 90%-ы «Хагвон» деп аталатын қосымша білім алады. Гонконгта жоғары сынып оқушыларының 85%-ы да осыған ұқсас жағдайға тап болады. Үндістанның Батыс Бенгалия штатындағы бастауыш сынып оқушыларының 60%-ы және Қазақстандағы орта мектеп оқушыларының 60%-ы жеке репетиторлық алады. Азияда репетиторлыққа деген сұраныс күрт өсуде; әлемдік деңгейде қарағанда, қосымша білім беру Азияда ең көп таралған. Бұл білім беру жүйелерінің жіктелуіне, мәдени факторларға, жалпы білім беру мектептерінің кемшіліктеріне және табыстың өсуімен отбасы мүшелерінің азаюына байланысты. Кейбір жағдайларда Оңтүстік-Шығыс Азиядағы табысты репетиторлар «түтор» деген атауды қабылдайды. Жеке репетиторларды іздеуге арналған онлайн платформалар мен онлайн оқу материалдарын ұсынатын онлайн оқу платформалары да пайда болды. Камбоджада репетиторлықты көбінесе мұғалімдер жүзеге асырса, Гонконгта жеке тұлғалар, шағын немесе ірі компаниялар осы қызметті ұсынады. Моңғолияда репетиторлық көбінесе еңбекке көп күш жұмсауды талап етеді, ал Оңтүстік Кореяда кәсіпкерлер компьютерлер мен басқа да технологияларды пайдаланады. Қытай отбасыларының жалпы тұтыну шығындарының 40-50 пайызы репетиторлыққа жұмсалады. «Екі есе азайту» саясатының қосымша білім беруді реттеуі міндетті білім беру кезеңінде мектептік оқу бағдарламасының сапасын жақсартты және экономикалық айырмашылықтар тудырған білім беру ресурстарының теңсіздігін азайтуға көмектесті.
Тьюторлық сабақтардың құны
Кейбір зерттеулер "көктемді білім беру"мен байланысты шығындарды бағалады. Пәкістанда 2011 жылы әр балаға репетиторлыққа айына 3,40 доллар жұмсалды. Үндістанда орташа шығын төмен болды, бірақ ол айына шамамен 12,51 долларға тең болды. Грузияда 2011 жылы жеке репетиторлыққа шаруашылықтардың жұмсаған қаражаты 48 миллион долларды құрады. Гонконгта орта мектептерге жеке оқыту қызметін ұсыну бизнесі 2011 жылы 255 миллион долларға жетті. Үндістанда 2008 жылғы сауалнамада жеке репетиторлық секторының көлемі 6,4 миллиард долларға бағаланды. Жапонияда 2010 жылы отбасылар жеке сабақтарға 12 миллиард доллар жұмсады. АҚШ-та репетиторлық нарығы фрагменттелген. Дегенмен, кейбір онлайн-платформалар өз платформаларында көптеген жеке репетиторларды және оқыту деректерін жинауға қол жеткізді. Мысалы, мұндай бір сайт Калифорнияда 34 000-нан астам тіркелген репетиторларға ие және олардың сағаттық төлемақысы туралы мәліметтерді жариялады. Ұлыбританияда оқу ақысы пән, деңгей (Key Stages, GCSE немесе A Level), репетитордың тәжірибесі және сабақтың онлайн немесе офлайн өтуі сияқты түрлі факторларға байланысты. Егер сіз Ұлыбританиядағы білікті мұғалімнен онлайн репетиторлық алғыңыз келсе, онда сағатына 30-40 фунт төлейсіз. Сондай-ақ, егер сіз шығынды субсидиялау үшін Ұлттық репетиторлық бағдарламасы арқылы көмек алуға тырысып жатсаңыз, Ұлыбританияда жергілікті мектеп арқылы репетиторлық сессияларға өтініш беру жиі кездеседі.
Тиімділігі
Зерттеулер студенттерге қосымша сабақтар іздеген және алған оқушылардың өз құрбыларынан жақсы үлгергенін көрсетеді, бұл туралы әдебиетте де айтылған. Дегенмен, жеке репетиторлық әрқашан академиялық үлгерімді арттыруға тиімді бола бермейді. Кейбір мектептерде оқушылар шаршағандықтан сабақтарды жіберіп алуға немесе сабақтарда ұйықтап қалуға жиі түседі, себебі олар сырттан көп оқып шаршайды. Бұл көлеңкелі білім беру жүйесінің мектеп білімін тиімсіз етуі мүмкін екенін білдіреді. Егер мұғалімдер қалыпты сабақтарға қарағанда жеке сабақтарға көбірек уақыт жұмсаса, онда жалпы білім беру жүйесінде үлкен тиімсіздіктер тууы мүмкін. Мұғалімдердің мемлекеттік білім беру жүйесіндегі өз оқушыларына қосымша жеке сабақтар беруі сыбайлас жемқорлыққа алып келуі мүмкін, әсіресе егер олар жеке сабақтарға сұранысты арттыру үшін қалыпты сабақтарда білімін азайтып оқытса. Алайда, егер жеке репетиторлықты жақсы даярланған оқытушы жүргізсе, нәтижелері керемет болуы мүмкін, оқушылардың үлгерімі екі стандарттық ауытқуға дейін жақсарады. Сондай-ақ, Блумнің «2 сигма мәселесін» қараңыз.
Репетиторлық оқыту түрлері
Тәрбиелеудің әртүрлі түрлері арасында оқыту орыны немесе мекені, оқытушы-оқушы жұптарының/топтарының мөлшері және қолданылатын оқыту әдісі сияқты жағдайлар бойынша белгілі бір қайталаушылықтар болуы мүмкін. Мысалы, бір-бірден өзара оқыту онлайн оқыту арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Оқыту көбінесе жеке болып келеді, себебі ол мемлекеттік және жеке білім беру жүйесінен тәуелсіз, яғни мемлекеттік/жеке мектепке оқып, сонымен қатар жеке оқыту қызметтерін алуға болады.
Академиялық кеңес беру
Академиялық коучинг – академиялық салаға қатысты менторлықтың бір түрі. Коучинг бірлескен жұмысқа негіделген тәсілді қамтиды. Коучтар студенттерге өздері қалай тиімді оқуға және академиялық ортада қалай жұмыс істеуге көмектесуге тырысады. Тьюторлар студенттерге жеке курстардан материалды меңгеруге көмектеседі, ал коучтар студенттерге оқуда сәтті болуға көмектеседі. Жоғары оқу орнында бұл оқу дағдыларын, уақытты басқаруды, стреспен күресуді, тиімді оқуды, конспектілер жасауды, емтиханға дайындалуды және оқу жоспарын қалай пайдалануды түсінуді қамтиды. Академиялық коучтар семестр бойы студенттермен тұрақты түрде кездеседі. Коучтар студенттермен тек оқуда қиындықтар туындаған жағдайларда ғана емес, кез келген жағдайда жұмыс істейді. Академиялық коучинг студенттерге мектептерге немесе университеттерге түсу емтихандарына дайындалуға көмектеседі және ол Азияда ерекше танымал. Мысалы, Үндістанда кез келген сыныптағы немесе мамандық бойынша оқитын студенттердің көпшілігі коучинг орталығына немесе «оқу үйірмесіне» қатысады.
Үйдегі репетиторлық
Үйдегі жеке сабақ – оқушының үйінде жүзеге асырылатын сабақ түрі. Көбінесе бұл сабақтар академиялық пән немесе емтиханға дайындықпен байланысты болады. Бұл репетиторлық орталықтарда немесе мектептен кейінгі білім беру бағдарламалары арқылы ұсынылатын сабақтардан өзгеше. Қызмет көбінесе оқушыға жеке назар көрсетуді қамтиды. Үйдегі жеке сабақтың бейресми және жекеленген сипатының салдарынан, осы сабақ туралы толыққанды және нақты ақпараттар шектеулі.
Онлайн репетиторлық
Онлайн-насихаттау – студенттің жоспарлы немесе қажеттілік бойынша академиялық көмек алуының тағы бір жолы. Сабақтар студент пен оқытушының байланыса алатын қосымша арқылы өтеді. Көбінесе қолданылатын құралдарға чат, интерактивті тақта, веб-конференциялар, бейнеконференциялар, онлайн бейнелер және ақпарат алмасуды жеңілдететін басқа да арнайы бағдарламалар кіреді. Онлайн-насихаттау дәстүрлі бетпе-бет оқытудан өзгеше, оқыту қызметтерін ұсынудың салыстырмалы түрде жаңа механизмі болып табылады. Бетпе-бет сабақтармен бірге, бұл оқытушы мен оқушының оқуға деген мотивациясын арттыруға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта онлайн-насихаттау жоғары білім беру мекемелерінің студенттері үшін оқу барысында қаржылық қолдау табудың кең таралған тәсіліне айналды, бірақ барлық университеттер мұны қолдай бермейді. Онлайн-насихаттаудың әлеуетті кемшіліктерінің бірі – түрлі материалдардан келетін ақпарат ағыны немесе сезімдік жүктеме. "Мысалы, әртүрлі форматта ұсынылған материал оқушының біртұтас оқу процесін бұзуы, "көңілді бөлу" эффектісін (адамның бір уақытта екі нәрсеге назар аударуы қиын) тудыруы немесе оқушының шектеулі танымдық ресурстарын толықтыруы мүмкін". Оқытушы студенттер үшін жеке білім беру бағдарламаларын жасауды қамтамасыз етеді және мектепте, университетте, қосымша білім беру жүйелерінде жекелендіру және жеке білім беру процесіне көмектеседі.
Өзгелердің сабақтастығы
Тәлімгерлік – бір топ мүшелерінің бір-біріне оқытуы немесе көмектесуі. Тәлімгерлік тобының/жұптасудың ерекшеліктері жас, әлеуметтік-экономикалық жағдай, жыныс, этникалық белгі бойынша өзгеше болуы мүмкін. Бұл "жеке оқыту, жаттығу, қайталау және түсініктерді нақтылау үшін бір-бірінен ұстаз ретінде пайдаланатын тәжірибелер мен стратегиялар класы" деп анықталады.
COVID-19-ға қарсы репетиторлық көмек
COVID-19 бүкіл әлемдегі студенттердің оқу жетістіктеріне теріс әсер етті. Кейбір елдер (соның ішінде АҚШ-тың кемінде бір штаты) осы әсерді азайту үшін арнайы репетиторлық бағдарламаларды іске қосты. Бұл, ата-аналар қалып қойған сабақтардың салдарынан туындаған жағдайды түзетуге тырысқандықтан, жеке онлайн репетиторлық индустриясының айтарлықтай өсуіне әкелді. 2020 жылдың мамыр айында Билл және Крисси Хаслам қоры, Теннесси штатындағы Boys & Girls Clubs сияқты ұйымдармен серіктестік құрып, ең осал K-6 сынып оқушыларына көмектесу үшін кем дегенде 1000 білікті колледж студенттерін жұмысқа алу мақсатында Теннесси репетиторлық корпусын құрды. Бірқатар белгілі білім беру зерттеушілері Америка Құрама Штаттарын AmeriCorps сияқты ұйымдар арқылы репетиторлық бағдарламаларды күрт кеңейтуге шақырды. 2020 жылдың маусым айында Нидерланд үкіметі жазғы мектептер, сабақтарды ұзарту және репетиторлық сияқты қосымша мектептік қолдау көрсетуге 278 миллион АҚШ долларына баламалы соманы бөлу жоспарын жариялаған алғашқы ел болды. Білім министрлігі арнайы даярланған студент-мұғалімдерді репетиторлықпен қамтамасыз етуді ұсынды. Сондай-ақ 2020 жылдың маусым айында Ұлыбритания үкіметі білім беруді "қалпына келтіру жоспарына" 1 миллиард фунт стерлинг жұмсау жоспарларын жариялады. Мемлекеттік бастауыш және орта мектептерге 2020-21 оқу жылы үшін қосымша 650 миллион фунт стерлинг бөлінеді, бұл оқушыларға коронавирус пандемиясының салдарынан өткізіп алған білімдерін толықтыруға көмектеседі. Мектептер қаражатты қалай пайдалану туралы өздері шешім қабылдай алады, бірақ Білім департаменті олардың бір бөлігін "кімге қажет болса" шағын топтармен репетиторлық жүргізуге жұмсайтынын күтеді. Қалған 350 миллион фунт стерлинг "Ұлттық репетиторлық бағдарламаны" құруға жұмсалады, бұл мектептерге субсидияланған репетиторлық сессияларға және екі миллионға жуық мұқтаж оқушыларға тегін жаттықтырушыларға қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Академиялық нәтижелер
Зерттеулер көрсеткендей, пәрмендік оқыту ("оқу, математика, ғылым және әлеуметтік тану") пәндері бойынша оқушыларға академиялық үлгерімге көмектеседі. Пәрмендік оқыту студенттердің мәтінді түсіну дағдыларын арттырудың тиімді әдісі болып табылады, әсіресе мектептердегі орта буын оқушыларының үлгерімі төмен болған жағдайда. Бұған қоса, пәрмендік оқыту бастауыш сынып оқушыларында оқу қиындықтары бар балаларға ерекше пайдалы екені дәлелденді, ал орта буындағы оқушылар үшін пәрмендік оқытудың тиімділігі туралы мәліметтер әртүрлі.
Экономикалық әсерлері
Кейбір репетиторлық түрлері репетиторға жалақы төлеуді талап ететін болса да, көбінесе репетиторлық ақысыз болады, демек білім алушылар үшін қаржылық тұрғыдан қолжетімді. Репетиторлықтың тиімділігі, әсіресе, төмен кірісті немесе ресурстары шектеулі аймақтардан келген оқушылар үшін ерекше пайдалы болуы мүмкін. Керісінше, ақылы репетиторлық төмен, орташа және жоғары кірісті топтар арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерді тудыруы немесе күшейтуі мүмкін. Бір зерттеу көрсеткендей, жеке репетиторлыққа қол жеткізу төмен кірісті отбасылар үшін қаржылық жағынан қиынға соғады, сондықтан олар жоғары кірісті топтарға қарағанда жеке репетиторлықтан аз пайда көреді, себебі соңғылары жеке репетиторлықтан пайда табуға қабілетті.
"Көлбеу білім беру" ретінде репетиторлық
Көптеген елдерде репетиторлық қызмет мемлекеттік және жеке мектеп оқуына қосымша ретінде пайда болды. Репетиторлықтың қосымша сипаты кейбір ғалымдар "көлеңке білім беру" деп атаған саланың ерекшелігі болып табылады. "Көлеңке білім беру" – "оқушының ресми мектеп оқуын жетілдіруге бағытталған, формалды білім беру жүйесінен тыс жүзеге асырылатын білім беру шараларының жиынтығы" деп анықталады. "Көлеңке" термині төрт компоненттен тұрады: біріншіден, репетиторлықтың қажеттігі мен пайда болуы формалды білім беру жүйесінің болуымен байланысты; екіншіден, формалды білім беру жүйесі – басты жүйе, сондықтан репетиторлық оған көлеңке тастайды; үшіншіден, басты назар мектептегі формалды білім беруге қаратылады; төртіншіден, репетиторлық формалды немесе басты білім беруге қарағанда көбінесе бейресми және құрылымсыз болып келеді. Көлеңке білім берудің танымал болуының салдарынан, жеке репетиторлық кейде басты білім беруден басым түсіп, жеке оқу орталықтарына қатысуға көбірек мән беріледі. Марк Брейдің пікірінше, "әсіресе маңызды сыртқы емтихан алдында кейбір елдердегі оқушылар мектептер өздерінің жеке қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды деп санайды".
Тьюторлық агенттік
Репетиторлық агенттік – бұл репетитор іздеп жүрген адамдар мен қызмет көрсетуге дайын репетиторлардың арасында делдалдық қызмет атқаратын бизнес. «Түбірлік агенттік» термині – Сингапур мен Малайзияда қолданылатын балама атау.
Әлем бойынша сабақ беру
Тьюторлық агенттіктер Австралия, Канада, Малайзия, Сингапур, БАӘ, Ұлыбритания және АҚШ сияқты көптеген елдерде кең таралған, бірақ көптеген елдерде мемлекеттік реттеу қарастырылмаған. Ұлыбританияда бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен талқыланғаннан кейін 2013 жылдың қазанында бір шектеулі компания құрылды. Тьюторлар қауымдастығы бұрын Лондон сертификатталған қаржы сарапшылары қауымдастығы деп аталған. Сингапурда, сондай-ақ «оқу-тәрбие агенттіктері» деп те аталатын туторлық агенттіктер Білім министрлігімен реттелмейді.
Даулар
Сингапурда ата-аналар мен оқушылар оң да, теріс те пікірлер білдіреді. Тьюторлық орталықтар (репетиторлық орталықтар) Сингапур Білім министрлігінде тіркелуге міндетті. Ал репетиторлық агенттіктер міндетті түрде тіркелмейді. Олар Бизнес тіркеу заңына сәйкес Бухгалтерлік және корпоративтік реттеуші органға (ACRA) тіркелуі керек. Бұрынғы тәжірибеде заңнаманы бұзу және тұтынушылардың шағымдары жиі кездесетін.