1108 жылғы Девол шарты: Бірінші крест жорығының салдары мен Византия-Батыс Еуропа қарым-қатынастары

Кіріспе

1108 жылғы келісім, Бірінші крест жорығынан кейін
Девол келісім-шарты (συνθήκη της Δεαβόλεως) – 1108 жылы Антиохиялық Богемонд I мен Византия императоры Алексий I Комнен арасында жасалған келісім. Ол Византияның Девол бекінісі (қазіргі Албанияда) атымен аталады. Келісім бірден күшіне енбесе де, Антиохия княздығын Византия империясының вассалы ететін мақсатта жасалған. Бірінші крест жорығының басында крестшілер әскері Константинопольде жиналып, жаулап алған жерлерін Византия империясына қайтаруға уәде берген. Алайда, Алексийдің бұрынғы жауы Роберт Гискардың ұлы Богемонд Антиохия княздығын өзіне қабылдады. Алексий княздықтың заңдылығын мойындамады, ал Богемонд күш-қуат іздеу үшін Еуропаға сапар шекті. Ол Алексийге қарсы ашық соғыс ашты, Диррахиумды қоршауға алды, бірақ көп ұзамай жеңіліп, келісімге қол қойылған Диаболис (Девол) император лагерінде Алексиймен келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Келісім шарттары бойынша Богемонд императордың вассалы болуға және қажет болған жағдайда империяны қорғауға міндеттенді. Ол грек патриархының тағайындалуын да қабылдады. Қарсылығында, оған Себаст және Антиохияның дуксы (герцог) атақтары берілді, сондай-ақ Эдесса графлығын мұрагерлеріне беру құқығы кепілденді. Осыдан кейін Богемонд Апулияға қайтып, онда қайтыс болды. Антиохиядағы регент, оның жүйесі Танкред келісім шарттарын қабылдаудан бас тартты. Антиохия 1137 жылы уақытша Византияның ықпалына көшті, бірақ 1158 жылға дейін толыққанды Византияның вассалы болған жоқ. Девол келісімі Византияның дауларды соғыс емес, дипломатиялық жолмен шешуге бейімділігінің классикалық мысалы ретінде қарастырылады және Византия мен оның Батыс Еуропалық көршілері арасындағы сенімсіздіктің салдары және себебі болды.

Өмірбаян

1097 жылы крестшілер әскері Еуропаның шығысына топ-топ болып сапар шегіп, Константинопольға жетті. Алексий I, бастапқыда тек батыс елдерінен бірқатар салт аттыларын жалдамалы әскер ретінде қызмет етуге шақырған, осы әскерлерді қалада ұстап қалды және Иерусалимге жол тартқанда жаулап алған кез келген жерін империяға қайтаруға ант беруге міндеттегенше, кетуге рұқсат бермеді. Крестшілер ақырында жеке-жеке, емес, топтап ант берді. Ал Алексий оларға жол көрсетушілер мен әскери күзет берді. Бірақ крестшілер Византиялықтардың тактикасынан, мысалы, Никеяны сельджуктардан келіссөздер арқылы беруге тырысуынан, олар қоршауда тұрғанда, оны тонау арқылы саяхатын қаржыландыруды үміттенеді, наразылық білдірді. Алексийдің өзіне сенімсіздікпен қараған крестшілер көптеген маңызды қалалар мен аралдарды, сондай-ақ Кіші Азияның батысының көп бөлігін қайтарып алды. 1098 жылы Антиохия ұзақ қоршаудан кейін басып алынды, ал крестшілер өз кезегінде қалада қоршауға түсті, Алексий оларға көмекке аттанды, бірақ Стефан де Блуадан жағдайдың үмітсіз екенін естіп, Константинопольге қайтып келді. Күтпеген жерден қоршауға төтеп берген крестшілер Алексий оларды тастап кеткенін ойлады және Византиялықтарға толығымен сенімсіздікпен қарады. Сондықтан олар өздері берген анттарды күшсіз деп есептеді. 1100 жылға қарай Антиохия княздығы сияқты бірнеше крестшілер мемлекеттері құрылды, оны 1098 жылы Богемонд құрған. Алексийдің сатқындықтарына қарамастан, Антиохия Византияға қайтарылуы керек екені айтылды, бірақ Богемонд оны өзіне қабылдады. Алексий, әрине, келіспеді; Антиохияда маңызды порт болды, Азиямен сауда орталығы және Шығыс Православ шіркеуінің бекінісі болды, Антиохияның маңызды Шығыс Православ Патриархы болды. Ол империядан бірнеше онжылдық бұрын ғана басып алынған еді, Иерусалимнен өзгеше, ол әлдеқайда алыс болды және ғасырлар бойы Византияның қолында болған жоқ. Сондықтан Алексий княздықтың заңдылығын мойындамады, өйткені Богемонд 1097 жылы берген ант бойынша оны империяға қайтару керек деп сенді. Сондықтан ол Богемондты Антиохиядан қууға тырысты. Көп ұзамай Богемонд Сирияның даниялықтары тарапынан тұтқынға алынып, үш жыл түрмеде отырды, осы уақытта Антиохиялықтар оның жүйесі Танкредті регент етіп тағайындады. Богемонд босатылғаннан кейін, 1104 жылы Харран шайқасында сельджуктардан жеңілді; және Франция королі Филипп I-нің қолдауына ие болды, оның қызына үйленді. Оның жорығы крест жорығы саналмауы мүмкін. Алайда, әкесі сияқты, Богемонд империяның ішкі аймағына елеулі үлкен қадамдар жасауға қол жеткізе алмады; Алексий ашық шайқастан жалтарды және Богемондтың қоршауы сәтсіз аяқталды, ішінара оның әскері арасындағы обаға байланысты. Богемонд көп ұзамай өзін қиын жағдайға тапты, Диррахиумның алдында оқшауланды: оның теңіз арқылы қашуы венециялықтармен тоқтатылды, ал Паскаль II қолдауын кері алды.

In 1097, the Crusader armies assembled at Constantinople having traveled in groups eastward through Europe. Alexios I, who had requested only some western knights to serve as mercenaries to help fight the Seljuk Turks, blockaded these armies in the city and would not permit them to leave until their leaders swore oaths promising to restore to the Empire any land formerly belonging to it that they might conquer on the way to Jerusalem. The Crusaders eventually swore these oaths, individually rather than as a group. In return, Alexios gave them guides and a military escort. The Crusaders were however exasperated by Byzantine tactics, such as negotiating the surrender of Nicaea from the Seljuks while it was still under siege by the Crusaders, who hoped to plunder it to help finance their journey. The Crusaders, feeling betrayed by Alexios, who was able to recover a number of important cities and islands, and in fact much of western Asia Minor, continued on their way without Byzantine aid. In 1098, when Antioch had been captured after a long siege and the Crusaders were in turn themselves besieged in the city, Alexios marched out to meet them, but, hearing from Stephen of Blois that the situation was hopeless, he returned to Constantinople. The Crusaders, who had unexpectedly withstood the siege, believed Alexios had abandoned them and considered the Byzantines completely untrustworthy. Therefore, they regarded their oaths as invalidated. By 1100, there were several Crusader states, including the Principality of Antioch, founded by Bohemond in 1098. It was argued that Antioch should be returned to the Byzantines, despite Alexios's supposed betrayals, but Bohemond claimed it for himself. Alexios, of course, disagreed; Antioch had an important port, was a trade hub with Asia and a stronghold of the Eastern Orthodox Church, with an important Eastern Orthodox Patriarch of Antioch. It had only been captured from the empire a few decades previously, unlike Jerusalem, which was much farther away and had not been in Byzantine hands for centuries. Alexios therefore did not recognize the legitimacy of the Principality, believing it should be returned to the Empire according to the oaths Bohemond had sworn in 1097. He therefore set about trying to evict Bohemond from Antioch. Soon after, Bohemond was captured by the Danishmends of Syria and was imprisoned for three years, during which the Antiochenes chose his nephew Tancred as regent. After Bohemond was released, he was defeated by the Seljuks at the Battle of Harran in 1104; and the support of the French King Philip I, whose daughter he married. It is unclear whether his expedition qualified as a crusade. Like his father however, Bohemond was unable to make any significant advances into the Empire's interior; Alexios avoided a pitched battle and Bohemond's siege failed, partly due to a plague among his army. Bohemond soon found himself in an impossible position, isolated in front of Dyrrhachium: his escape by sea was cut off by the Venetians, and Paschal II withdrew his support.

Талдау

Келісім Алексийдің пайдасына болып, Антиохия мен оның аумағын империяға қосуды көздеді. Алексий Богемонды Антиохиядан қуып шығару мүмкін еместігін мойындап, оны византиялық жүйеге сіңіруге тырысты және оны империяның игілігі үшін жұмыс істеуге мәжбүр етті. Богемонт Антиохияны өліміне дейін дукс титулымен сақтап қалуға тиіс еді, егер император (Алексий немесе болашақта Иоанн) қандай да бір себеппен келісімнен бас тартпаса. Богемонттың өлімінен кейін князьдық тікелей византиялық билікке қайта оралады. Сондықтан Богемонт Антиохияда әулет құра алмады, бірақ оған мұрагерлеріне Эдесса графтығын және Сирияның ішкі аймағында ол сатып алған басқа да аумақтарды беруге құқық берілді. Рене Гроссе келісімді «диктат» деп атайды, бірақ Жан Ришар Богемонт бағынуға тиіс болған феодалдық заң ережелері «ешқандай жағдайда қорлаушы емес» екенін атап өтті. Келісімнің шарттары әртүрлі жолдармен түсіндірілді. Пол Магдалино мен Ральф Иоганнес Лилидің айтуынша, «Анна Комнина қайта жазған келісім батыстың феодалдық әдет-ғұрыптарымен таңғажайып таныс екенін көрсетеді; оны грек немесе императорлық қызметтегі латын жазушысы жазса да, ол Шығыс Жерорта теңізіндегі статус-квоға батыстың көзқарасын ескере білді». Алексий Танкредке келісімді жүзеге асыру үшін жасаған дипломатиялық қадамдары да осыған сәйкес болды (мысалы, 1110–1111 жылдары Пизамен жасаған келісім және 1112 жылы Паскаль II-мен шіркеу одағы туралы келіссөздер). Алайда, Асбридж жақында келісімнің грек және батыс прецеденттерінен шыққандығын, ал Алексий Антиохияны проноялық жүйе аясында қарастыруды қалағандығын айтты. Богемонттың шөбересі Танкред келісімді орындаудан бас тартты. Антиохия мен оған жақын Киликия қалаларының мәртебесі туралы мәселе империяны көп жылдар бойы мазалады. Деволь келісімі күшіне енбесе де, ол Византияның крестоносшылармен келесі отыз жыл бойы жүргізген келіссөздеріне және Иоанн II мен Мануил I билік кезінде Антиохияға императорлық талаптарға құқықтық негіз берді. Сондықтан Иоанн II өзінің билігін орнатуға тырысты, 1137 жылы әскерімен Антиохияға барып, қаланы қоршауға алды. Антиохиялықтар келіссөзге кірісуге тырысты, бірақ Иоанн қаланың толыққанды бас иелігін талап етті. Иерусалим патшасы Фулктан рұқсат алып, оны алғаннан кейін Антиохия князі Раймонд қаланы Иоаннга беруге келісті. Бірақ, науқан сәтсіз аяқталды, өйткені Раймонд пен Эдесса графы Жоселин II, Иоаннның вассалдары ретінде оған қосылуға міндетті болғандары, өздерінің міндеттерін толық орындамады. Антиохияға қайтып келгеннен кейін Иоанн қаланы өз иелігіне алуды талап еткенде, екі князь көтеріліс ұйымдастырды. Иоанн қалада қоршауға алынды және 1138 жылы Константинопольге қайта шақырылды. Ол Раймонд пен Жоселиннің көтеріліске қатысы жоқ екенін дипломатиялық жолмен қабылдады. Иоанн 1142 жылы операциясын қайталады, бірақ күтпеген жерден қайтыс болды және византиялық әскер шегінді. Грек патриархы қалпына келтіріліп, латын патриархымен бірге билік жүргізді. 1160 жылы Рейнальдты мұсылмандар тұтқынға алғаннан кейін әлсіреген Антиохия 1180 жылы Мануилдің өлімінен кейін туған ішкі даулардың салдарынан империяның өз талаптарын орындау мүмкіндігіне кедергі келтірген 1182 жылға дейін византиялық вассал мемлекеті болып қала берді. Балқан шекарасында Деаболис келісімі Алексийдің билігі кезінде және одан кейін оңтүстік Адриатика жағалауына нормандық қауіптің аяқталғанын көрсетті; шекара қорғанысының тиімділігі 12 ғасырдың көп бөлігінде Диррахий арқылы жаңа шабуылдарды болдырмады.

The Treaty was weighted in Alexios' favor and provided for the eventual absorption of Antioch and its territory into the Empire. Alexios, recognizing the impossibility of driving Bohemond out of Antioch, tried to absorb him into the structure of Byzantine rule, and put him to work for the Empire's benefit. Bohemond was to retain Antioch until his death with the title of doux, unless the emperor (either Alexios or, in the future, John) chose for any reason to renege on the deal. The principality would revert to direct Byzantine rule on Bohemond's death. Bohemond therefore could not set up a dynasty in Antioch, although he was guaranteed the right to pass on to his heirs the County of Edessa, and any other territories he managed to acquire in the Syrian interior. René Grousset calls the Treaty a "Diktat", but Jean Richard underscores that the rules of feudal law to which Bohemond had to submit "were in no way humiliating." The terms of the Treaty have been interpreted in various ways. According to Paul Magdalino and Ralph Johannes Lilie, "the Treaty as reproduced by Anna Komnene shows an astonishing familiarity with western feudal custom; whether it was drafted by a Greek or by a Latin in imperial service, it had a sensitive regard for the western view of the status quo in the East Mediterranean." So too did the diplomatic initiatives Alexios undertook, in order to enforce the Treaty on Tancred (such as the treaty he concluded with Pisa in 1110–1111, and the negotiations for Church union with Pascal II in 1112). In contrast, Asbridge has recently argued that the Treaty derived from Greek as well as western precedents, and that Alexios wished to regard Antioch as falling under the umbrella of pronoia arrangements. Bohemond's nephew, Tancred, refused to honor the Treaty. The question of the status of Antioch and the adjacent Cilician cities troubled the Empire for many years afterwards. Although the Treaty of Devol never came into effect, it provided the legal basis for Byzantine negotiations with the crusaders for the next thirty years, and for imperial claims to Antioch during the reigns of John II and Manuel I. Therefore, John II attempted to impose his authority, traveling to Antioch himself in 1137 with his army and besieging the city. The citizens of Antioch tried to negotiate, but John demanded the unconditional surrender of the city. After asking the permission of the King of Jerusalem, Fulk, which he received, Raymond, the Prince of Antioch, agreed to surrender the city to John. The campaign finally failed, however, partly because Raymond and Joscelin II, Count of Edessa, who had been obliged to join John as his vassals, did not pull their weight. When, on their return to Antioch, John insisted on taking possession of the city, the two princes organized a riot. John found himself besieged in the city, and was forced to leave in 1138, recalled to Constantinople. He diplomatically accepted Raymond's and Joscelin's insistence that they had nothing to do with the rebellion. John repeated his operation in 1142, but he unexpectedly died, and the Byzantine army retired. The Greek Patriarch was restored, and ruled simultaneously with the Latin Patriarch. Antioch, weakened by powerless regents after Raynald's capture by the Muslims in 1160, remained a Byzantine vassal state until 1182 when internal divisions following Manuel's death in 1180 hindered the Empire's ability to enforce its claim. In the Balkan frontier, the Treaty of Deabolis marked the end of the Norman threat to the southern Adriatic littoral during Alexios' reign and later; the efficacy of the frontier defenses deterred any further invasions through Dyrrachium for most of the 12th century.

Негізгі дереккөздер

Тирлік Уильям, Historia Rerum In Partibus Transmarinis Gestarum (Теңіз ар жағындағы істердің тарихы), Е. А. Бэбок және А. Крей аударған (Колумбия университетінің баспасы, 1943). Латын кітапханасындағы түпнұсқа мәтінге жүгініңіз.