Кіріспе

Ауызша поэзия оқылысы

Поэзияны оқу – поэзияны ауызша оқып беру немесе орындау. Өлеңді дауыстап оқу оқырманға поэзия арқылы жеке тәжірибесін жеткізуге, өлеңді өзінің сезімталдығына қарай өзгертуге мүмкіндік береді. Оқырман дауыс ырғағы мен екпінін пайдаланады, паузалар айқын болады. Поэзия оқылысы көбінесе кафеде немесе кітап дүкеніндегі шағын сахнада өтеді, онда бірнеше ақын өзінің туындыларын оқиды. Мұндай шараның "басты жұлдызы" ретінде белгілі ақын таңдалуы мүмкін, ал танымал ақындар амфитеатр немесе университет аудиториясы сияқты үлкен алаңда сахнаға шығуы мүмкін. "Илиада" сияқты ежелгі өлеңдердің тыңдаушыларға қалай жеткені белгісіз. Қазіргі поэзия оқылысы ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, әсіресе АҚШ-та Дилан Томас және Роберт Фрост сияқты ақындардың арқасында кеңінен танымал болды. 1980 жылдары пайда болған поэзия сайыстары, поэзия слэмдері де бүгінгі күнге дейін сүйікті шара болып табылады.

Өмірбаян

Дауыс – ауызша поэзиядағы белсенді, физикалық құбылыс. Оған сөйлеуші мен тыңдаушы, орындаушы мен көрермен қажет. Бұл – тірі байланыста гүлдейтін дене мүшесі арқылы туындайтын нәрсе. Дауыс – «ақын дауысының» жандануының механизмі. Өлеңді жоғары дауыспен оқығанда, оқырманы оны түсініп, содан кейін өлеңнің өзінің «дауысына» айналады. Поэзия – дауыстық өнер болғандықтан, сөйлеуші оған өзінің тәжірибесін қосады, оны өз сезімталдығына, интонациясына, дыбыстың мәніне қарай өзгертеді; биіктік пен екпін арқылы басқарылатын өлеңдер көрінбейтін, еңкейтілген қарсылықтарға толы. «Егер поэзия сөз үлгілерін білу болса, онда біз жолға естіген білімімізді бала кезімізден бері білген нәрсеге келтіреміз». Кез келген оқырманы дыбыстарды интуитивті түрде өңдейді, күнде бір-бірімізге ән шырқағандай. Жазу өнері үш мың жылдан бері дамығанмен, поэзия әлі де құлаққа әдемі келеді, үндемей оқитын көз көргенін естиді. Әдетте, қоғамдық оқулар кафелерде немесе кітап дүкендеріндегі шағын сахналарда өтеді, бірақ белгілі ақындардың оқулары көбінесе амфитеатрлар мен университет аудиториялары сияқты үлкен аландарға «поэзияны көпшілікке жеткізу» үшін брондалады. Өлең оқуларға көбінесе ақындар өздерінің туындыларын оқып немесе жатқа айту кіреді, бірақ оқуларға бірнеше оқырмандар да қатысуы мүмкін (көбінесе «көрікті ақындар» немесе «көріктілер» деп аталады), бірақ бір ақын «басты жұлдыз» ретінде таңдалуы мүмкін.

Тарих

"Иллиада" сияқты ертегі өлеңдер алғаш рет тыңдаушылар тарапынан қалай қабылданып, түсінілгені әлі толыққанды анықталған жоқ. (Рапсодтар туралы қараңыз) Американдық ақын Дональд Холл 2012 жылы «Нью-Йоркер» журналының блогында АҚШ-та поэзияны көпшілік алдында оқып беруге назар аударудың артуын баяндады, бұл құбылыстың 20 ғасырдың екінші жартысында дамығанын айтты. Ол былай деп жазды: «Бұрын әр буынның бір ғана ақыны өлеңдерін жұрт алдында орындаған. 1920 жылдары бұл Вейчел Линдсей болды, ол кейде өлең оқып жатқанда тізе бүгіп, еңкейіп отыратын. Содан кейін Роберт Фрост осы іске кірісіп, көбінесе саяхаттап тауып жеді». Радикалды ақындар тобы «Соңғы ақындар» африкалық конга қосымшасымен поэзия оқыды, ал Гил Скотт-Херон джаз музыкасымен поэзия оқыды. Дуб-ақын Линтон Квеси Джонсон 1980 жылы «Bass Culture» атты поэзиялық регги альбомын жазды.

Өлеңдер шеруі

Поэзия слэм – 1980-ші жылдарда пайда болғаннан бері, әсіресе АҚШ-та, күнделікті өсіп келе жатқан бәсекелестік формат. "Слам" – бұл көпшілік алдында орындалатын поэзия өнері, "ашық микрофон" сияқты шаралардың бір түрі.