Кіріспе

Өнер сайысы

Өлең слэм – ақындардың тірі көрермендер мен төрешілер алқасының алдында сөздік өлеңдерін орындайтын бәсекелестік өнер шарасы. Форматы әртүрлі болғанымен, слэмдер көбінесе дауысты, көтеріңкі, көрермендердің белсенді қатысуымен, қолдауларымен және эмоционалды орындалуымен ерекшеленеді. Өлең слэмдері 1980 жылдары Чикаго қаласында басталып, алғашқы слэм жарысы поэзия оқылымдарын академиялық ортадан кең жұртшылыққа жеткізу мақсатында ұйымдастырылды. Америкалық ақын Марк Смит сол кездегі поэзия өнерінің "тыныш және ресми" болғанын айтып, ашық микрофоннан өлең оқу кештеріне қатысып, оларды бәсекелестік элементін қосып, слэмге айналдырды. Өлең слэмдеріндегі өнерлеушілердің өнері мазмұнымен қатар, ынтасы мен стиліне де қарай бағаланады, ақындар жеке немесе командалармен қатыса алады. Төрешілік әдетте көрермендерден таңдалған, бес адамнан тұратын төрешілер алқасымен жүзеге асырылады. Кейде ақындар көрермендердің реакциясына сүйене отырып бағаланады.

Тарих

1984 жылы қарашада американдық ақын Марк Смит Чикагодағы Get Me High Lounge-де поэзия слэмдерін бастады. 1986 жылдың шілдесінде алғашқы слэм өзінің тұрақты орнына, Green Mill Jazz Club-қа көшті. 1987 жылы Винс Кьютер Энн-Арбор поэзия слэмдерін құрды, ол ақырында Heidelberg-те орналасты (кейін 2010, 2013 және 2015 жылдары жаңа орнына, Espresso Royale-ге көшірілді). 1988 жылдың тамызында Нью-Йорктегі алғашқы поэзия слэмді Нюйорк ақындары кафесінде Боб Холман ұйымдастырды. 1990 жылы Сан-Францискодағы Форт-Мейсонде алғашқы Ұлттық поэзия слэм-і өтті. Бұл слэмге Чикаго мен Сан-Францискодан командалар, сондай-ақ Нью-Йорк ақыны қатысты. Ұзақ өтпей поэзия слэмдерінің танымалдылығы артып, кейбір ақындар өнер көрсету мен жарысқа толық уақыт арнап, АҚШ және әлемді аралауға мүмкіндік алды. 2001 жылы 11 қыркүйектегі теракттардан кейін ұшақтардың қанатында қалған көптеген өнерпаздар өнер көрсеткен қалаларында қалып қойды. Бүгінде әлемнің көптеген елдерінде поэзия слэмдері өткізіледі. Poetry Slam, Inc. ұлттық және халықаралық деңгейде үш ірі жылдық поэзия жарысын (18 жастан асқан ақындар үшін) ұйымдастырды: Ұлттық поэзия слэм-і (NPS), жеке Дүниежүзілік поэзия слэм-і (iWPS) және Әйелдердің Дүниежүзілік поэзия слэм-і (WoWPS). Соңғы Ұлттық поэзия слэм-і 2018 жылы Чикагода өтті, одан кейін PSi дауыс беру органы 2019 жылғы үш ірі поэзия слэмдерін тоқтату туралы шешім қабылдады. WoWPS 2020 жылдан бері жаңа веб-сайт арқылы өткізілуде.

Формат

Поэзия слэмінде көрермендер рәсімдер шебері немесе үй иесі арқылы іс-шараның төрешілері ретінде таңдалады. Ұлттық слэмде бес судья болады, ал кіші слэмдерде әдетте үш судья болады. Әр ақын өнер көрсеткеннен кейін, әр судья сол өлеңге баға қояды. Бағалар көбінесе нөлден онға дейін ауқымда болады. Ең жоғары және ең төменгі бағалар есептен шығарылады, нәтижесінде әр өнер көрсетуге нөлден отызға дейін баға беріледі. Жарыс басталар алдында, үй иесі көбінесе "құрбандық" ақынды шақырады, оны судьялар өз бағалауларын калибрлеу үшін бағалайды. Стандартты слэмдегі бір раундқа барлық қатысатын ақындардың өнер көрсетулері кіреді. Көптеген слэмдер бірнеше раундтан тұрады, және көптеген жағдайларда кезекті раундтарда төмен балл алған ақындар іріктеліп шығарылады. Іріктеу форматы 8-4-2 болуы мүмкін; бірінші раундта сегіз ақын, екінші раундта төрт ақын, ал соңғы раундта екі ақын. Кейбір слэмдер ақындарды мүлдем іріктемейді. Green Mill әдетте бірінші раундты алты ақынмен өткізеді. Слэм соңында ең көп ұпай жинаған ақын жеңімпаз атанды. Бостон Поэзия Слэмі басқаша тәсіл қолданады; ол 8-4-2 үш раундтық форматын пайдаланады, бірақ ақындар раунд ішінде жеке жекпе-жектерде өнер көрсетеді. Слэмдерде реквизиттерге, костюмдерге және музыкаға тыйым салынады, бұл оның тікелей алдыңғысы – орындаушылық поэзиядан күрт ерекшеленеді. Орындаушылық поэзияның негізін қалаушы Хедвиг Горски, толыққанды театрлық тәжірибе үшін реквизиттер, костюмдер мен музыканың маңызды екенін айтты, сонымен қатар теоретик Джерзи Гротовскидің «Кедей театр» идеясын қолдады, шынайы тұлға, актер және жазылған әдеби өнердегі сөйлеушілер арасындағы шекараны бұлап көрсетті. Слэмдерге қойылатын басқа талаптардың бірі – үш минуттық уақыт лимиті (және он секундтық шамалы кешігуге рұқсат), одан кейін ақынның бағасы өлеңнің лимиттен асып кеткен уақытына қарай төмендетілуі мүмкін. Алайда, көптеген жастар слэмдерінде ақындарға сахнада үш жарым минутқа дейін рұқсат беріледі. Жеке Әлемдік Поэзия Слэмі және Әйелдер Әлемдік Поэзия Слэмі жарыстарында 1 минуттық, 2 минуттық, 3 минуттық және 4 минуттық раундтар болды.

Жарыс түрлері

"Ашық слэм" – ең көп таралған слэм түрі, бәсекеге қатысуға ниет білдіргендердің барлығына ашық, егер бос орындар жеткілікті болса. "Шақыру арқылы өткізілетін слэмде" тек шақырылғандар ғана қатыса алады. 1998 жылы сөз шебері Эммануэль Ксавьер Ксавьер үйін және Глам Слэмді құрды, ол Нью-Йорк ақындар кафесінде (кейін Боуэри поэзия клубында) жыл сайынғы қалалық өнер шарасы ретінде ұйымдастырылды. Бал мәдениеті мен поэзия слэм жарыстарының үйлесімі төрт ашық санатты қамтыды: сексимді іш киімде немесе көйлектің астындағы ең жақсы эротикалық өлең, ең жақсы вербальді вог және от қызыл түсті ең жақсы махаббат өлеңі (немесе көгілдір түсті ең ащы ажырасу өлеңі). Әр санаттың жеңімпаздары кубок алып, Глам Слэм чемпионы атағына ие болды. Жыл сайынғы жарыс алғаш рет Нью-Йорк қаласында, содан кейін 2010 жылға дейін Лондонда өтті. Poetry Slam, Inc. бірнеше ұлттық және халықаралық жарыстар өткізеді, оның ішінде Жеке Дүниежүзілік Поэзия Слэм, Ұлттық Поэзия Слэм және Әйелдер Дүниежүзілік Поэзия Слэмі. 2013 жылғы IWPS чемпионы – Эд Мабрей. Эд Мабрей – бұл шара тарихында IWPS чемпионы атанған жалғыз үш мәрте чемпион. 2013 жылғы Ұлттық Поэзия Слэм командасының чемпионы – Slam New Orleans (SNO), олар бұл жарысты екінші жыл қатарынан жеңді. 2014 жылғы Әйелдер Дүниежүзілік Поэзия Слэмінің чемпионы – Доминик Кристина. 2016 жылдың 10-11 желтоқсанында Австрияның Зальцбург қаласында поэзия бойынша әлемдік рекордтық слэм жарысы (28 сағат классикалық слэм поэзиясы) өтті, бұл Михль Якобтың Германияның Нюрнберг қаласындағы (25 сағат) бұрынғы рекордын бұзды. Жарыстың жеңімпазы (Фридрих Херрман) финалда екінші орын алған (Дэррил Киермайер) қарағанда бір ұпай артық жинады. Шараны Лукас Вагнер (Slamlabor) ұйымдастырды және ол Salzburger Nachrichten SN залында өтті. Хаус Ксавьердің Глам Слэміне ұқсас, "Тақырыптық слэм" – барлық өнерлеушілердің белгілі бір тақырыпқа, жанрға немесе формальды шектеулерге сәйкес болуын талап ететін жарыс. Тақырыптарға гиктер, эротика, квирлер, импровизация немесе басқа да түсініктер жатуы мүмкін. Тақырыптық слэмдерде ақындарға кейде "дәстүрлі" слэм ережелерін бұзуға рұқсат беріледі. Мысалы, олар басқа ақынның туындысын орындауға рұқсат бере алады (мысалы, "Қайтыс болған ақын слэмі", онда барлық туындылар қайтыс болған ақынға тиесілі болуы керек). Олар костюмдер мен реквизиттерге қойылған шектеулерді де өзгерте алады (мысалы, шведтік "Триатлон" слэмдері бір уақытта сахнаға ақын, музыкант және бишінің шығуына мүмкіндік береді), төрелік құрылымын өзгерте алады (мысалы, арнайы қонақ төреші шақыру) немесе уақыт шектерін өзгерте алады (мысалы, бір минуттық, екі минуттық және үш минуттық үш раундтан тұратын "1 2 3" слэм). Тақырыптық слэмдер шектеулі сипатқа ие болғанымен, слэм орындары оларды көбінесе жас ақындар мен әйелдер сияқты белгілі бір және мүмкін аз өкілдік еткен топтардың қатысуын ынталандыру үшін пайдаланады (бұл слэмнен слэмге өзгереді).

Өлең

Поэзия слэмдері дауыстардың, стильдердің, мәдени дәстүрлердің және жазу мен орындау тәсілдерінің кең спектрін қамтиды. Перформанстық поэзияның негізін қалаушы Хедвиг Горски слэм поэзиясын ежелгі ауызша поэзияның поэтикасын жалғастырғаны үшін құрметтейді, ол барларда және қоғамдық алаңдарда назар аударуға арналған еді. Кейбір ақындар хип-хоп музыкасындағы вокалдық орындау стилімен тығыз байланысты және қара, әсіресе Батыс Үндістан мәдениетіне тән ырғақты және саяси мазмұнды дуб поэзиясы дәстүрінен көп нәрсе алады. Басқалары рифмасыз повестволеу формуласын қолданады. Кейбіреулері дауыс пен интонацияны өзгерту сияқты дәстүрлі театрлық тәсілдерді пайдаланады, ал кейбіреулері бүкіл өлеңді ирониялық монотонмен оқи алады. Кейбір ақындар өлеңді жеткізу үшін тек сөздерін ғана қолданады, ал басқалары форматтың шекараларын кеңейтеді, степ немесе битбокспен орындайды немесе мұқият хореографияланған қозғалыстарды қолданады. Бір жылда үстем/сәтті стиль келесі жылы сақталмауы мүмкін. Кристин О'Киф Аптович, слэм ақыны және «Сөздер бетіңде: Нью-Йорк қаласы поэзия слэмінің жиырма жылдық саяхаты» кітабының авторы, Best American Poetry блогындағы сұхбатында былай деді:

Мен үшін осы үнемі өзгерудің ең қызықты нәтижелерінің бірі – слэмдегі ақындар әрқашан бір нәрсе – стиль, жоба, ақын – сахнаны өлтіретіндей үстемдікке ие болады деп уайымдайды, бірақ мұндай болмайды. Ашулы хипстерлер, фристайл рэперлер, богемиялық саяхатшылар, протокомедияшылар, мистикалық шамандар және готикалық панктардың бәрі слэмнің жоғарғы сатысында өз уақытын өткізді, бірақ соңында әрқашан жаңа нәрсе пайда болып, ақындарды жаңа тәсілдерді сынауға шақырады. Поэзия слэмінің мақсаттарының бірі – әдеби құндылыққа абсолютті билік деп таластайтындардың билігіне қарсы тұру. Барлық ақын сынға ұшырамайды, өйткені әркім тыңдаушылардың ықыласына қарайды. Тек ең көп ұпай жинаған ақындар ғана кештің соңғы кезеңіне өтетіндіктен, бұл жүйе көрермендерге кімнен көбірек өлең еститінін таңдау мүмкіндігін береді. Сонымен қатар, аудитория мүшелері әр өлеңнің құрамына еніп, ақын/орындаушы, сыншы және аудитория арасындағы кедергілерді жояды. Боб Холман, поэзия белсендісі және бұрынғы Nuyorican Poets Cafe слэммейстері, бұл қозғалысты «үннің демократиялануы» деп атады. 2005 жылы Холман былай деді: «Сөзбен айтылатын сөз революциясын көбінесе әйелдер мен түрлі-түсті ақындар жетекшілік етеді. Бұл елдің диалогына Конгресс мәжілісінде естімейтін тереңдік береді. Мен Конгресс ғимараты Ұлттық поэзия слэміне ұқсасын деп тілеймін. Бұл мені бақытты етер еді».

Африкадағы

2017 жылы ақын Малика Уттара Африка әйелдерінен барлығы он бес ғана слэм поэзиясымен айналысатын ақын бар екенін бағалады.

Түркістан

Буркина-Фасодағы слэм өнерінің ең белгілі тұлғаларының бірі – Малика Уттара. 2019 жылы ол өз еліндегі әлеуметтік мәселелерге қаржы жинау мақсатында Slamazone Foundation қорын құрды және оның президенті болды.

Мысыр

Слам поэзиясы Мысырда ХХ ғасырдан бері қолданыста болып келеді және оны Хусейн Шафиқ әл-Мисри енгізді. Әл-Мисридің сөзіне қарағанда, түрлі жұмыстардағы тәжірибесі оған египет халқының әртүрлі әлеуметтік топтарындағы қиындықтарын түсінуге көмектескен. Ол араб әдебиетін, грамматикасын, сондай-ақ көп қолданылатын шетел тілдерінің сөздерін және сленгті жақсы білген; осы білімін Халамантиши поэзиясын жасау үшін пайдаланған. Мұхаммед Рағаб Байюми 1986 жылы «Хусейн Шафиқ әл-Мисри: Устаз, шәкірті жоқ мұғалім» деген мақала жазды, онда әл-Мисридің өлеңдерімен таныстырып, оның әдеби тәсілдерін түсіндірді. Мысырда спектакльдік поэзияның танымалдылығы жақында ғана артып келеді, ал «Аш Ши’р әл Му’адда» термині осы поэзия түрінің атауы ретінде енгізілді. Ереже бойынша, 16 қатысушы жұптарға бөлініп, үш минуттық өлең айтысуларға қатысады. Жеңімпаздар уақыт бойынша тапсырмаларды орындау және импровизациялық сайыстар сияқты кезеңдерде бақ сынасады. Салтанатты шараны жүргізуші қатысушыларға есімдер қойып, көріністі қызықтырақ етеді. Кусунокидің мақсаты – студенттерін тілдік тосқауелдерді жеңіп, өздерін еркін жеткізуге ынталандыру болды.