Кіріспе
Француз әскери және мемлекет қайраткері Луи Франсуа Арман де Вигнеро дю Плесси, 3-ші Ришелье герцогы (aʁmɑ̃ d(ə) viɲəʁo dy plɛsi; 13 наурыз 1696 – 8 тамыз 1788), француз әскери қызметкері, дипломат және мемлекет қайраткері. Ол әскерге қатысып, үш маңызды соғысқа қатысты. Нәтижесінде Франция маршалы шеніне көтерілді. Ол 17 ғасырдың басында Францияны билеген көрнекті француз мемлекет қайраткері кардинал Ришельедің туысы, Арман Жан де Вигнеро дю Плесси, Ришелье герцогының ұлы болды.
Louis François Armand de Vignerot du Plessis, 3rd Duke of Richelieu (aʁmɑ̃ d(ə) viɲəʁo dy plɛsi; 13 March 1696 – 8 August 1788), was a French soldier, diplomat and statesman. He joined the army and participated in three major wars. He eventually rose to the rank of Marshal of France. He was the son of Armand Jean de Vignerot du Plessis, duc de Richelieu, who in turn was a great nephew of Cardinal Richelieu, the prominent French statesman who had dominated France in the early 17th century.
Алғашқы жылдар
Луи Франсуа Арман де Вигнеро дю Плессис Парижде дүниеге келді, ал Франция патшасы Людовик XIV оның тәрбиешісі болды. Жастық шағында ол үш рет Бастилия түрмесіне қамалды: 1711 жылы өгей әкесінің тілегімен, 1716 жылы дуэльдің салдарынан және 1719 жылы Джулио Альберонидің Орлеан герцогы Филиппке қарсы Селамар қастандығына қатысқандығы үшін, Орлеан герцогы Франция королі Людовик XV-нің регенті болатын. Ол өте еркіндікке берілген адам ретінде танымал болғанымен, білімі шектеулі болса да, дипломат және генерал ретінде көзге түсті. 1725 жылдан 1729 жылға дейін ол Венадағы Киелі Рим императоры Карл VI сарайында Франция елшісі қызметін атқарды.
Әскери мансап
1733–1734 жылдары Польша мұрагерлік соғысы кезінде Рейн науқанында қызмет етті. Келесі он жылдық Австрия мұрагерлік соғысы кезінде ол Деттинген мен Фонтеной шайқастарында көзге түсті, онда ол ағылшын колонналарына картечь бағыттап, үш жылдан кейін Генуяны батыл қорғады.
Менорканың қоршауы
1756 жылы Менорканы қоршау кезінде ол Сан-Фелипе бекінісін басып алып, британдықтарды Меноркадан ығыстырып шығарды. Францияға оралғанда, оны мадам де Помпадур құттықтады және оған "сіздің жұлдызыңыз көтерілді және ол ешқашан сөніп қалмайды" деді. Тиісті қызметке тағайындалуды күтіп отырған герцог Тулон маңындағы оңтүстік жағалаудағы француз әскерлеріне басшылық етті. 1757 жылы Ұлы Фридрихтің Богемияға күтпеген шабуылынан кейін, оған Прага қоршауын бұзуға арналған күштерге басшылық ету тапсырылды. Бірақ, австриялық әскер Фридрихті Колин шайқасында жеңгеннен кейін, ол қоршаудан бас тартып, Богемиядан шығуға мәжбүр болды, сондықтан бұл жоспар тоқтатылды.
Ганновердің басып алынуы
Француз министрлері Вестфалия армиясының қолбасшысы д’Эстреске өте наразы болды, оған Ганноверді басып алу бұйрығы берілген еді, бірақ ол өте баяу жылжыды. Оны Ришельемен алмастыруға шешім қабылданды. Хастенбек шайқасынан кейін көп ұзамай, ағылшын-герман бақылау армиясы шапшаң түрде шегініп жатқанда, герцог әскерін олардың қуып жетеді. Оның әскері қазір Ганновердің көп бөлігін басып алды және күзде астананы жаулап алды. Оның міндеті – бақылау армиясын талқандап, Ганновердің барлық аймағын басып алу, содан кейін шығысқа бұрылып, Магдебург прус бекінісіне шабуыл жасау еді. Бірақ Ришелье, әскерінің шайқасқа дайын емес деп қорқып, Клостерзевен келісімін жасады, бұл жаудың құрылуынан құтылуына мүмкіндік берді. Бұл үшін ол Парижде қатты сынға ұшырады, онда шарттар тым кешірімді деп есептелді. Герцог содан кейін әскерін қыстауға алып барды, Магдебургке шабуылды кейінге қалдырды. Жаңа жылдың басында ол кенеттен қолбасшылық лауазымынан қағылып, Францияға қайтып, граф д’Клермонға тапсырды. Ол Ганновердегі алты айлық қызметі барысында жемқорлыққа қатысты айыптамаларға ұшырады. Ол және оның офицерлері басып алынған аймақтардан салық ретінде жинауға тиіс ақшаның үштен екі бөлігін ұрлады деген күдік туды, сондай-ақ әскерлерінің жалақысын ұрлады. Ганновердегі олжалау науқандары оған "maraude-дің кішкентай әкесі" деген лақап ат берді.
Саяси мансап және интригалар
Оның нақты қоғамдық мансабы Рейн жорығындағы қызметінен кейін он жыл өткен соң басталды. Соғыстардан кейін ол қайтадан сарайдағы интригаларға белсенді түрде араласты. Алғашқыда ол Франция королі Людовик XV-нің ең жақын досы болды, оны король бала кезінен таныған. Бірақ, кейіннен Людовик XV-нің сүйіктісі Мадам де Помпадурға қарсы шыққаннан кейін олардың қарым-қатынасы біршама суыды. 1764 жылы Помпадур қайтыс болғаннан кейін оның беделі қайта жаңғырды және корольдің соңғы сүйіктісі Мадам дю Барримен жақсы қарым-қатынас орнатты. Дегенмен, 1774 жылы Людовик XV-нің немересі Людовик XVI таққа отырғанда ол қайтадан сарайда қабылданбады. Бұл себебі, жаңа патшайым Мария Антуанетта Мадам дю Барриді де, Ришельедің туысы, аса амбициялы Айгюйлон герцогын да ұнатпады.
Жеке өмір
Герцог осыншалықты танымал әйелшең болғандықтан, Ходерлос де Лаклос "Қауіпті байланыстар" романындағы Вальмонт кейіпкерін оған негіздеген деген әңгіме бар. Ол үш рет үйленген. Он төрт жасында, өз еркінен тыс, Анне-Катрин де Нуайльге тұрмысқа шығуға мәжбүр болды. 1734 жылы Вольтердің араласуының нәтижесінде Харкур графы Анна-Мари-Жозефтің қызы, Лотарингиялық Элизабет-Софияға үйленді. Ол оның мұрагері Луи-Антуан-Софи де Виньеро-дю-Плессидің анасы болды. 84 жасында үшінші әйелі ретінде ирланд әйелін алды. 1721 жылы мадам де Полиньяк пен маркиза де Несль оған үшін әйгілі дуэль өткізді. 1729 жылы Эмили дю Шательмен қарым-қатынас бастады, бұл қарым-қатынас аяқталғанмен, олар он жылдан астам уақыт бойы жиі хат алмасып тұрды. Ол сондай-ақ танымал куртизанка және романист Клодин Герин де Тенсинмен, сондай-ақ Мари-Луиза-Элизабет д’Орлеанмен, Берри герцогинясымен, Франция регенті Филипп д’Орлеанның үлкен қызымен, сол кезде өте амбициялы және күшті, сонымен қатар зор сексуалдық құштарлығымен танымал болған жесірмен де қарым-қатынаста болды. Содан кейін ол Берридің кіші қарындасы Шарлотта-Аглаэ д’Орлеанмен және оның туысы Луиза-Анна де Бурбонмен де байланыс құрды. Тағы бір сүйіктісі – Мари-Софи де Курсийон, Пиккини герцогы Шарль-Франсуа д’Альбер д’Айлидің әйелі, кейіннен Рохан герцогы Геркулес-Мериадек де Роханның әйелі болды.