Кіріспе

Аляскадағы ұлттық парк, Glacier Bay National Park and Preserve) - Алясканың оңтүстік-шығысында, Джуноның батысында орналасқан американдық ұлттық парк. Президент Кальвин Кулидж 1925 жылғы 26 ақпанда Антикварлар туралы заңға сәйкес Глейчер-Бейдің айналасындағы аумақты ұлттық ескерткіш деп жариялады. 1978 жылы президент Джимми Картер ескерткішті кеңейткеннен кейін, Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заң (ANILCA) 1980 жылғы 2 желтоқсанда ұлттық ескерткішті кеңейтіп, Glacier Bay ұлттық паркі мен қорығын құрды. Ұлттық қорық парктің солтүстік-батысында орналасқан мемлекеттік жерлерді қамтиды, ол Алсек өзенінің бір бөлігін балық және жануарлар дүниесінің мекендерімен қорғайды, сонымен бірге спорттық аңшылыққа рұқсат береді. Glacier Bay 1979 жылы ЮНЕСКО-ның екіұлттық Дүниежүзілік мұрасының тізіміне енді және 1986 жылы биосфералық қорық ретінде тіркелді. Ұлттық парктер қызметі 1994 жылы қорғалған аумақты басқаруда Хунах және Якутат Тлингит Түпкі халықтарының ұйымдарымен бірлесіп жұмыс істеуге міндеттенді. Парк пен қорықтың жалпы ауданы 1,5 млн км² құрайды, ал оның бір бөлігі жабайы табиғат аймағы болып белгіленген.

Геология

Батыстағы шығанақтың батыс жағы 26 000 фут қалыңдықтағы палеозойлық шөгінді жыныстардан тұрады, негізінен массивті әктастар мен аргиллиттерден. Бұл тізбектегі ең көне жыныстар – Силур дәуірінің соңғы кезеңіндегі Виллоуби әктасы, ал ең жасы – Орта девон дәуіріндегі Black Cap әктасы. Tidal Inlet-тің батысындағы жартаста құмтас, сұр шашақ және жасы белгісіз әктас кездеседі. Muir Inlet-тің шығыс жағындағы жасы белгісіз шөгінді жыныстарда әктаспен араласқан туф бар. "Нунатак" деп аталатын 1205 фут биіктіктегі төбедегі жартастар метаморфталған. Tidal Inlet-тің оңтүстігінде, Себри және Стергресс аралдарында ерте крест дәуірінің диорит шоғырлары ашылған. Лемсуриер аралында кварц диорит кен орындары бар. Дундас шығанағында гранит шоғыры бар. Аймақ бойынша 20 футқа дейін ені бар мафиялық дикелер кездеседі. Мұздықтардың ілгерілеуі 7000, 5000 және 500 жыл бұрын болған, соңғысы шығанақтың кіреберісіне дейін жеткен, онда ол үлкен жартылай шеңберлі соңғы моренаны қалдырған. Нәтижесінде, мұздықтардың жер бетіндегі шөгінділеріне шағыл, мұздық және мореналық шөгінділер жатады. Мұздық шағылы тау беткейлерінде 600 метрге дейін көтеріледі. Көлдер мұздықтардың аңғарлардың бастарын бөгеп тастаған жерлерінде пайда болған. Goose Cove-тің шығысында және Muir Inlet-тің шығыс жағында мұздыққа дейінгі орманды өсімдіктер табылды. Россманның айтуынша, "Глейшер-Бэй аймағының ерекше ерекшеліктерінің бірі – соңғы бірнеше мың жыл ішінде мұздықтардың бірнеше кезеңдерде тез ілгерілеуі және шегінуі". Оның ішінде тоннасына 0,04 унция алтын және тоннасына 7,07 унция күміс бар. Observation Mountain-да мыс кен орны бар. Алтынды құрамы бар кварц тамырлары Дундас шығанағының батысында және Гилберт аралында ашылған. Шығанақта алтынның қиыршықтары да табылды. Rendu Inlet-тің батыс бөлігінде күміс кен орны қазылған. Lamplugh Glacier және Reid Glacier арасындағы гранодиорит және кварц диорит аймағында алты кен орнынан алтынды кварц тамырлары өндірілген. Бұл аймақ Рид шығанағының алтын аймағы деп белгілі. Monarch Mines және Incas Mine 1924 жылы J. Ibach ашқан. Monarch No. 1 және No. 2 тамырлары 200 және 150 футтық шахталармен өңделген. LeRoy Mine 1938 жылы Густав қаласын құрған және тұрғыны А. Л. Паркер және оның ұлы Л. Ф. Паркер ашқан ең ірі кен орны болды. Олар екі маркалы фабрика және әуе трамвайын пайдаланған. Алайда 1945 жылға қарай өндіріс көбінесе тоқтатылды. Аймақта тектоникалық белсенділік және жиі болатын жер сілкіністері байқалады. Жер сілкінісінен туындаған жер көшкіндері өзгерістердің маңызды күші болды, цунамиды тудырды. Сонымен қатар, аймақтың кейбір бөліктері мұздық салмағы алынғаннан кейін жердің көтерілу процесін (изостатикалық қайта көтерілу деп те аталады) бастан кешіруде.

География

Глейчер-Бэй ұлттық паркі және қорығы Аляска шығанағы мен Канаданың арасындағы Алясканың оңтүстік-шығыс жағалауының ең солтүстік бөлігін алып жатыр. Канада–АҚШ шекарасы Сент-Элиас тауларындағы Фэрвезер тауында, парктің ең биік шыңында – 15300 фут (4663 м) биіктікте, мұхиттан 15 миль (24 км) қашықтықта жақын орналасқан, ал оңтүстікке қарай Фэрвезер жотасына өтеді. Брейди мұз алабы Фэрвезер жотасын, мұхиттан Глейчер-Бэй шығанағына дейін созылған жарты аралында қамтиды, ол Мұздық шығанағынан Канада–АҚШ шекарасындағы Гранд-Тынық мұхит мұздығына дейін созылып, парктің батыс бөлігін бөліп тұрады. Глейчер-Бэй шығанағының шығысында Тахинша таулары мен Чилькат жотасы Линн каналымен шектелген жарты аралды құрайды, ал парктің шығыс шекарасы Тонгасс ұлттық орманымен бірге жүреді. Тонгасс ұлттық орманымен шектесетін парктің солтүстік-батыс шекарасы Алсек өзенінің аңғары арқылы Құрғақ шығанаққа дейін созылады. Қорғау аймақтары Құрғақ шығанақтағы шағын аумақты құрайды, ал Глейчер-Бэй жерлерінің көп бөлігі ұлттық парк жерлері болып табылады. Парк шекарасы Глейчер-Бэй шығанағының аузындағы Густав қаласын қамтымайды. Паркке жақын орналасқан Канаданың солтүстік жерлері Татшеншини Альсек провинциялық паркіне кіреді. Паркке автомобиль жолы жоқ, сондықтан оған әуе немесе теңіз арқылы жету ыңғайлы. Аляска теңіз магистральдық паромдары Жуноу мен Густавус арасында Хунах қаласы арқылы аптасына екі рет қатынайды. Жолдардың болмауына қарамастан, 2012 жылдан 2021 жылға дейін паркке жыл сайын орташа есеппен 443 975 демалыс турисі келді, ал 2021 жылы – 89 768 турист тіркелді. Көптеген туристер круиздік кемелермен келеді. Күн сайын келуге болатын кемелердің саны реттеумен шектеледі. Саяхаттар әдетте алты күнге созылады және Юкон аймағындағы Клуан ұлттық паркі мен қорығы және Британдық Колумбиядағы Татшеншини Альсек провинциялық паркі арқылы өтеді.

Қоршаған орта

Глейшер-Бэй ұлттық паркі Аляскадағы 600 000 акр (2428,1 км²) федералды қорғалған теңіз экожүйесін (су астындағы жерлерді қоса алғанда) сақтайды, оны басқа, нашар қорғалған теңіз экожүйелерімен салыстыруға болады. Паркте жеті тасқын мұздық бар: Марджери мұздығы, Гранд-Тынық мұхиты мұздығы, Макбрайд мұздығы, Лэмплу мұздығы, Джонс Хопкинс мұздығы, Гилман мұздығы және Лаперуз мұздығы. (Жоғары су деңгейіндегі мұздықтарға Риггс мұздығы, Рид мұздығы, Литуя мұздығы және Солтүстік Крилон мұздығы да жатады.) Осы мұздықтардың төртеуі шығанаққа айсбергтерді түсіреді. 1990 жылдары Мьюр мұздығы соншалық деңгейге дейін кері шегінді ki, ол енді тасқын мұздық болып табылмайды. 1786 жылы Лаперуз шығанақты зерттегеннен бері парктегі мұздықтардың ілгерілеуі мен кері шегінуі кеңінен құжатталған. АҚШ Ұлттық паркі қызметінің мәліметінше, "Жалпы алғанда, соңғы онжылдықтарда парктегі тасқын және құрлықтағы мұздықтар жұқарып, баяу кері шегінуде". Кейбір мұздықтар, оның ішінде Джонс Хопкинс мұздығы және Литуя шығанағындағы мұздықтар, ілгерілеуді жалғастыруда.

Мұздықтардың кемуі

1791–1795 жылдардағы Ванкувер экспедициясы кезінде «Дискавери» кемесінің капитаны Джозеф Уидби 1794 жылы Мұздық шығанағының оңтүстік жағындағы мұздықпен толы тұзақты тапты. Мұздық шығанағының өзі дерлік толығымен бір үлкен теңіз мұздығымен жабылған еді. 1879 жылы табиғат зерттеушісі Джон Мьюр мұздың шығанақтың ішінде шамамен 77 километрге (48 миль) дейін шегінгенін анықтады. 1916 жылы Гранд-Тынық мұздығы Тарр шығанағының басында, Мұздық шығанағының аузынан 105 километр қашықтықта болды. Бұл құжатталған ең жылдам мұздық шегінуі. Парктегі барлық мұздықтар кері шегінбейді. Мысалы, 2012 жылғы байқауларға сәйкес, Джонс Хопкинс мұздығы күніне белгілі бір мөлшерде алға жылжып жатыр, ал Марджери мұздығы тұрақты, ни шегінбейді, ни алға жылжымайды. Парктің Аляска шығанағына ең жақын аймақтарында салыстырмалы түрде жұмсақ климат, көп жауын-шашын және салыстырмалы түрде аз қар жауады. Төменгі Мұздық шығанағы өтпелі аймақ, ал Жоғарғы Мұздық шығанағы суық және қарлы. Мұздық фиордтарының тік қабырғалары судан тік көтерілгендіктен, құрлыққа қол жеткізу қиын. Жағалаудың тегіс жерлерінде, олар қарға және «шайтан клубы» деп аталатын өсімдіктермен тығыз өсімдіктерге толы болуы мүмкін, бұл жаяу жүруді қиындатады.

Фауна

Глэчер шығанағындағы жабайы табиғатта қоңыр және қара аю, орман қасқыры, койот, қарақұйрықты бұғы, қызыл түлкі, кірпі, мармот, бобёр, канадалық рысь, екі түрлі сусар, норка, қасқыр және тау ешкісі кездеседі. Бұл саябақта ұялайтын құстарға ақбас бүркіт, алтын бүркіт, бес түрлі тоқылдақ, екі түрлі шырылдақ, қарға, төрт түрлі сұңқар, алты түрлі бүркіт, балықшыл және он түрлі сықыр жатады. Жағалау суларында жүзетін теңіз сүтқоректілері: теңіз сусары, теңіз түлкісі, Стеллер теңіз арыстаны, теңіз шошқасы, касатка, минке киті және горбатый кит.

Іс-шаралар

Глейшер шығанағына келетін қонақтардың шамамен 80% круиздік кемелермен келеді. Ұлттық саябақтар қызметі кемелерде және саябақтың шалқарына экскурсиялық сапарлар ұсынатын кішірек қайықтарда түсіндіру қызметтерін ұсынатын бірлескен бағдарламаларды жүзеге асырады. Glacier Bay Lodge-де саябақта тұруға жағдай жасалған. Саябақ пен қорық жаяу серуендеу, кемпинг, тау шаруашылығы, каякпен жүзу, рафтинг, балық аулау және құстарды қадағалау сияқты көптеген сыртқы іс-шараларды ұсынады. Аляскадағы көптеген басқа ұлттық саябақтардан өзгеше, қорықта ғана емес, саябақта да аң аулауға рұқсат етілмейді. Бірақ, қорықта спорттық аң аулау мен құрылғы салуға рұқсат беріледі. Аң аулау және құрылғы салу үшін барлық қажетті лицензиялар мен рұқсаттар болуы керек және басқа да мемлекеттік ережелерді сақтау қажет. Ұлттық саябақтар қызметі мен Аляска штаты бірлесіп қорықтың жануарлар дүниесін басқарады. Кемпингке барушылар мен аңшылар қорықта қоңыр аюлардың көп кездесетінін білуі керек және олармен қақтығыстарды болдырмауға дайын болуы керек. Қорықта көбінесе ауланатын түрлерге қара аю, тау ешкісі, қасқыр, жұмбақ, қар қояны, птармиган, су құстары және көптеген жүнді жануарлар жатады. Glacier Bay Ұлттық қорығында концессиялық шарттар арқылы жұмыс істеуге рұқсат етілген бір ірі аң аулау жетекшісі бар. Үш пансионат пен бір жабдықтаушы шағын аңшылық және су құстарын аулау үшін көлік және қызметтер ұсынуы мүмкін. Спорттық балық аулау да саябақта танымал іс-шара. Аңғарлықта балық аулаушылар көбінесе палтусты бағалайды, ал өзендер мен көлдерде Dolly Varden және көк алабұға спорттық балық аулауға мүмкіндік береді. Алясканың тұщы және тұзды суларында балық аулау үшін 16 және одан үлкен жастағы резидент емес азаматтар мен 16-59 жастағы резиденттерге Алясканың спорттық балық аулау лицензиясы қажет.

Тарихқа дейінгі кезең және зерттеулер

Глейшер-Бейде адамның ең ерте іздері бүгінгі күнге дейін шамамен 10 000 жыл бұрын қалдырылған, ал парктен тыс жердегі археологиялық орындар сол кезеңге жатады. Адам қызметінің куәліктері сирек, себебі аймақтың көп бөлігі осы уақыттың көп бөлігінде мұзбен жабылған немесе мұздық болған, сондай-ақ мұздықтардың жылжуы тарихи қоныстанудың барлық іздерін жойып тастаған болуы мүмкін. Жердің үздіксіз көтерілуі теңіз деңгейінің өсуінен су астында қалған жаңа орындарды ашуға мүмкіндік береді. Археологиялық мәліметтердің көп бөлігі соңғы 200 жылға қатысты. Хайда, Эйак және Тлингиттер тарихи кезеңге дейін жағалауды мекендеген болуы мүмкін, содан кейін Тлингиттер аймаққа үстемдік құрды. Жан Франсуа де Галап, Лаперуз графы 1786 жылы Аляска жағалауын жаяу зерттеген алғашқы еуропалық болды, ол Лейзер шығанағы аймағына жетіп, Литуя шығанағында Тлингиттермен байланыс жасады. Орыс тері саудагерлері де 18 ғасырдың ортасында бұл аймақты қонақтап өткен болуы керек. Кейін 1794 жылы Джордж Ванкувер «Discovery» экспедициясы барысында бұл аймаққа келді. Зерттеушілер Глейшер-Бей мұзының өрбу шағын көргеніне сендіреді, бұл олардың сапарларымен сәйкес келді. 1880 жылдарға дейін осы аймақпен Ресей айналысты, содан кейін 1890 жылдардағы Клондайк алтын асыруы Аляска мен Клондайққа американдықтарды тартты. Тынық мұхитының жағалауындағы «Pacific Coast Steamship Company» 1890 жылдары Такома мен Портлендтен Ішкі жолға турлар ұйымдастырды, олар Мьюр мұздығы мен Глейшер-Бейді таныстырды. Глейшер-Бейге қолжетімділік табиғаттанушылар мен геологтарды мұздықтарды зерттеуге, саралауға және атауға итермеледі. 1899 жылғы Харриманнің Аляска экспедициясын теміржол басшысы Эдвард Харриман ұйымдастырды, ол Мьюр, Джордж Бёрд Гриннелл, фотограф Эдвард С. Кертис және тағы басқаларын Аляска жағалауын зерттеу үшін арнайы жабдықталған кемеге шақырды, олар Глейшер-Бейде бес күн өткізді. Экспедиция мұздықтардың айтарлықтай кері шегінісін байқады. Бірнеше айдан кейін, 1899 жылдың 10 қыркүйегінде Якутат шығанағын сілкіндірген 8,0 балдық жер сілкінісі Мьюр мұздығының шығанаққа құлауына себеп болды, ол оны толтырып, туристер үшін оны аз қызықты және қолжетімді етті. 1900 жылдан кейін Таку мұздығы танымал бағытқа айналды. Экологиялық қоғам Купердің ұсынысымен Глейшер-Бейді ұлттық ескерткіш деп жариялауды қолдау үшін комитет құрды, олардың қаулыларының көшірмелерін президент Кальвин Кулиджге, Ұлттық саябақтар қызметіне, Смитсониан институтына және Аляска губернаторына жіберді. Бұл идеяға АҚШ Геологиялық қызметі қарсы болды, ол аймақта пайдалы қазбалардың болу мүмкіндігін көрсетті. Ішкі істер министрлігі аймақты зерттеу үшін агент жіберуге шешім қабылдады, АҚШ Жер басқармасының Джордж Александр Парксын және Алясканың болашақ губернаторын аймақты тексеруге және жергілікті тұрғындармен әңгімелесуге тағайындады. Паркстің 1924 жылғы есебі мұздықтарды және басқа ештеңені қамтымайтын өте шектеулі шекараны ұсынды. Осыған жауап ретінде Купер және Экологиялық қоғам парктің шекарасына ересек орманның бір бөлігін қосуға Кулиджті ықпалдаған паркті қолдау үшін хат жазу кампаниясын бастады. Кулидждің 1925 жылғы 26 ақпандағы Антикварлық акт бойынша Глейшер-Бей ұлттық ескерткіші туралы жарлығы жарияланды.

Ұлттық ескерткіш

Алясканың жануарлар менеджерлері 1920 жылдары Алясканың қоңыр аюларын қорғауға немқұрайлы қарағаны үшін ауыр сынға ұшырады. Штат Парк қызметіне Тоңасс ұлттық орманның жерін аюлардың қауіпсіздігі үшін пайдаланып, Мұздық шығанағы ескерткішінің шекарасын кеңейту туралы ұсыныспен жүгінді. Парк қызметінің зерттеулері жағымды нәтиже берді, ал Орман қызметі 1930 жылдары алғаш ұсынылған Адмиралтейство аралын ұлттық парк ретінде жариялаудың орнына, Мұздық шығанағының кеңейтілуін тиімдірек деп санады. 1930 жылдардың соңында Алясканың болашақ губернаторы және территориялар мен аралдық иеліктер департаментінің директоры Эрнест Грунинг бүкіл аймақты Сент-Элиас тауларынан Врангель тауларына дейін созылатын біртұтас қорғау аймағы етіп ұсынды. Грунингтің бұл идеясы 1978 жылға дейін іске аспады, сол кезде Врангель-Сент-Илияс ұлттық ескерткіші жарияланды. Осы уақыт аралығында Врангель-Сент-Илияс жобасы аюлардың мекендеу ортасын кеңейту үшін шығысқа қарай, ал Аляска шығанағының жағалауын қорғау үшін батысқа қарай ықпалданды. Президент Франклин Д. Рузвельт 1939 жылдың 18 сәуірінде ежелгі ескерткіштер туралы заңды қолданып, ескерткішті кеңейтті, сол кездегі ұлттық парк жүйесіндегі ең ірі аймаққа айналдырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясы Экскурсия шығанағы маңындағы аумақты Ішкі жол арқылы өтетін баржалардан теңіз кемелеріне материалдарды тасымалдау үшін логистикалық база ретінде пайдалану үшін иеленді, сондай-ақ пирс үшін тіректерді орнату үшін аймақты кесті. Бірақ бұл база ешқашан қолданылмады. Сонымен қатар, армия Густавта әуежай салды, ол тегіс жер және қолайлы ауа-райымен ерекшеленді. Әуежай Алеуттық науқанына қатысу үшін кеш салынды. Дегенмен, ол B-29 ұшақтарын пайдалануға жарамды Аляскадағы төрт әуежайдың бірі болды, онда 5000 фут (1524 м) және 7500 фут (2286 м) ұзындығындағы ұшу-қону жолақтары және заманауи навигациялық жабдықтар бар еді. 1955 жылы Густав маңындағы аумақ ескерткіштен алынып, Экскурсия шығанағымен бірге мемлекеттік меншікке қайтарылды. 1949 жылға дейін Парк қызметінің қызметкерлері ескерткішке тағайындалмады, содан кейін Бартлетт шығанағында маусымдық рейнджер орналастырылды. 1953 жылдан бастап ескерткіш жергілікті басқаруға берілді. 1957 жылдан бастап Бартлетт шығанағындағы нысандар Парк қызметінің «Миссия 66» бағдарламасы аясында кеңейтілді, қызметкерлерге арналған тұрғын үйлер мен техникалық қызмет көрсету нысандары салынды. Джуноға жақын орналасқан Аук шығанағындағы Индиан Пойнттегі Орман қызметі рейнджерлік станциясында ескерткіш шекарасынан тыс әкімшілік орталық та құрылды.

Ұлттық парк және қорық

1971 жылғы Аляска жергілікті халықтарының талаптарын реттеу туралы заңның (ANCSA) нәтижесінде Алясканың мемлекеттік жерлері ұлттық саябақтар жүйесіне қосылуға мүмкіндік алды. Мұздық шығанағын кеңейту жөніндегі зерттеулер Алсек өзені маңындағы аймаққа бағытталды. ANCSA-ның жер бөлу мәселесін шешуге белгіленген мерзімі жақындап келе жатқандықтан және Конгресте Алясканың ұлттық мүдделерін қорғау туралы заңның (ANILCA) қабылдануы кешігіп жатқанын көрген президент Джимми Картер өкілеттіктерін пайдаланып, 1978 жылдың 1 желтоқсанында Аляскада Ұлттық саябақтар қызметінің он бес бөлімін жариялады. Бұл жарлық сонымен қатар Алсек жерлерін қамти отырып, Мұздық шығанағы ұлттық ескерткішінің аумағын кеңейтті. Картердің 1980 жылдың 2 желтоқсанында қол қойған ANILCA-ның соңғы заң жобасы ұлттық ескерткіш ретінде Мұздық шығанағы ұлттық саябағы мен қорығын құрды. Алсек қосымшасы қорық жерлерінің көп бөлігін құрады. Саябақ және қорық жерлерінің басты айырмашылығы – Алясканың аң аулау ережелеріне сәйкес, қорықта тұрғын емес адамдарға спорттық аң аулауға рұқсат беріледі, ал саябақта ол тыйым салынған.

Дүниежүзілік мұралық нысан

Клуан, Врангелл Сент-Илияс, Мұздық шығанағы және Ташеншини Алсек парктарын қамтитын Клуан-Врангелл Сент-Илияс – Мұздық шығанағы – Ташеншини Алсек трансшекаралық парк жүйесі 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды. Бұл керемет мұздықтар мен мұздық алаптарының көріктілігімен, сондай-ақ гризли аюлары, карибулар және Далл қойларының мекендеу ортасының маңыздылығымен байланысты. 1992 жылы Мұздық шығанағы ұлттық паркі де осы мұралық нысанға қосылды.