Кеннай-Фьорд ұлттық паркі

Кіріспе

Аляска штатындағы ұлттық парк, АҚШ

Кенай фьордтары ұлттық паркі – Хардинг мұздығы, оның төгілетін мұздықтары, жағалаудағы фьордтар мен аралдарды қамтитын американдық ұлттық парк. Парк 669 984 акр (2710 шаршы километр) аумақты құрайды және әуе және жаяу серуендеуге қолайлы. Кенай фьордтары ұлттық ескерткіші алғаш рет президент Джимми Картер 1978 жылдың 1 желтоқсанында Ескіліктер туралы заңды қолданып, Аляскадағы мемлекеттік жерлерді бөлу мәселесін шешу үшін қабылданатын заңнамаға дейін белгіленді. 1980 жылы Алясканың ұлттық мүдделерге қатысты жерлерді сақтау туралы заң қабылдалғаннан кейін ұлттық парк ретінде құрылды. Парк мұздықты, таулар мен теңіз арасындағы орманды жердің тар жолағын және күрделі жағалау сызығын қорғайды. Паркте қоңыр және қара аюлар, лось, теңіз суыры, порт тюлендері, жұмбақ киттері және қасқыр киттері сияқты әртүрлі құрлық және теңіз сүтқоректілері мекендейді.

Тарих

Кеней фьордтары ұлттық паркі 1980 жылы Алясканың ұлттық мүдделер жерлерін қорғау актісі (ANILCA) арқылы құрылды. Алясканың ұлттық парктарының өлшемдерімен салыстырғанда, бұл салыстырмалы түрде кішкентай және қолжетімді парк, Йосемити ұлттық паркінің шамамен 88% көлемінде. Аляскадағы ең көп таңдалатын бесінші парк, бірақ Аляскадағы 13 парк ішінде ауданы бойынша 11-орында тұр, және Анкоридж қаласына ең жақын орналасқан ұлттық парк. Парктің бас кеңсесі Сьюард қаласында орналасқан. Бұл Аляскадағы бастапқыда үнді миссиясының өкілдеріне тұруға рұқсат бермеген жалғыз ұлттық парк, бірақ үнді ауылдық корпорациялары парк ішіндегі жерлерге иелік етуде және содан бері осы мүліктерде тұру құқығын алды.

Адамның мекендеуі

Парк құрылған кезде тұрақты тұрғындар аз болды. Археологиялық зерттеулер аймақтың тек уақытша пайдаланылғаны туралы бұрынғы көзқарасты өзгертті, себебі ұзақ мерзімді пайдалануды көрсететін дәлелдер жиналды. Жағалаудың шөгуі және су деңгейінің көтерілуі көптеген қоныстарды су басқанын жорамалдайды, өйткені жағалау ертедегі адамдар үшін ең мол ресурстарға ие болған. 1993 жылы Парк қызметі жүргізген зерттеуде 1200 жылдан 1920 жылға дейінгі кезеңде бірнеше ауылдық қоныстар анықталды. Зерттеу сонымен қатар шамамен 1170 жылы болған жер сілкінісінің жағалау деңгейін төмендеткенін, осының салдарынан ертерек қоныстар су астында қалғанын көрсетті. 2003 жылғы қосымша зерттеулер біреуінің 950 жылдан 1800 жылға дейін пайдаланылғанын көрсетті. Тағы бір қоныс 1785 жылдан 1820 жылға дейін қолданылған. Үшінші қоныста 1850 жылдан 1890 жылға дейін қоныстанғаны анықталды.

Кеней фьордтар паркіне арналған ұсыныстар

Аляскадағы Парк қызметінің жаңа бірліктеріне қатысты алғашқы зерттеулер 1930 және 1940 жылдары жүргізілді. Алғашқы зерттеу, «Алясканың ресурстары мен дамуы» деген тақырыпта, туризмді дамытуға бағытталды, бірақ авторлардың бірі Боб Маршалл қатаң сақтауды жақтады және бұл зерттеуге қарсылық білдірді. 1940 жылдары Аляска тас жолының құрылысымен байланысты қаржыландырылған тағы бір зерттеу, алғашқы зерттеудің көпшілік пікіріне ұқсас қорытындылар жасады. 1964 жылы Ұлттық парктер қызметінің директоры Джордж Б. Хартцог кіші, Аляскадағы қолданыстағы саябақтарды дамыту және насихаттауды қолдаған «Ұлы жер» операциясы атты жаңа зерттеуді бастады. Хартзогтың шаралары Парк қызметін Алясканың жергілікті халықтың талаптарын реттеу туралы заңға (ANCSA) қатысты талқылауларға қатыстырды. Кеней фьордтары аймағы ANCSA бойынша парк мәртебесіне ие болу үшін бірінші кезектегі мақсат болып саналмады. Кеней фьордтарында ұлттық парк құру туралы алғашқы ұсыныстар 1970 жылдары айтылды. 1971 жылы Севард ұлттық демалыс аймағы Резирекшн шығанағы мен Тернагейн қосылысы арасындағы аумаққа ұсынылды, бұл шығысқа қарай Уиттиерге және батысқа қарай Экзит мұздығына дейін созылды. Бұл ұсыныс аймақта орман шаруашылығы мен кен өндіруге рұқсат берді. Бұл ұсыныс Конгресс, АҚШ Орман шаруашылығы қызметі және Жерді басқару бюросы тарапынан қолдау тапқанмен, жергілікті халықтың талаптарына байланысты қиындықтар туды. Парк қызметінің ішкі құжаттары жағалау мен мұздықты қорғайтын парк құруды көздеді, бірақ бұл Севард ұлттық демалыс аймағымен және Кеней ұлттық лось аймағының кеңейтілуімен қақтығысты. Тағы бір ұсыныс Аялик түбегін АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің қарауына беруді көздеді. 1972 жылдың 15 наурызында Кеней түбегінің төрт аймағы ANCSA аясында федералды қорғалатын аймақтар ретінде белгіленді. Сол күні Ұлттық парктер қызметі Аляска жөніндегі арнайы топты құрып, жоспарланған парктардың жерлерін зерттеуге кірісті. Кеней фьордтары аймағы 11-ші зерттеу аймағы ретінде тағайындалды. Парктер қызметі, Орман шаруашылығы қызметі, Балық және жабайы табиғат қызметі және Чугач Аляска корпорациясы арасындағы келіссөздердің нәтижесінде Ішкі істер департаменті Парктер қызметін Кеней фьордтары аймағы бойынша жетекші агенттік етіп тағайындады. 1973 жылы Никсон әкімшілігі Хардинг мұздығы – Кеней фьордтары ұлттық ескерткішін ANILCA заңнамасының бөлігі ретінде ұсынды. Ұсынылған ескерткіш үш аймақтан тұрды: мұздық және екі арал тобы. Уотергейт жанжалы кезінде заң қабылдау процесі тоқтап, Картер әкімшілігіне дейін қайта басталмады. Ішкі істер министрі Сесил Д. Андрус Кеней фьордтары ұлттық паркін ұсынды. Алясканың ANILCA-ға қарсылығы президент Джимми Картерді 1978 жылдың 1 желтоқсанында Кеней фьордтарын Антикварлар туралы заңға сәйкес Ұлттық ескерткіш деп жариялауға итермеледі, бұл Аляска жерлеріне қатысты заңның соңғы қабылдануын күтіп тұрды. Ескерткіш жарияланғаннан кейін келушілерге арналған ешқандай инфрақұрылым немесе тұрақты жергілікті басқару құрылымы құрылмады. Бір рейнджер Севардқа жергілікті байланыс ретінде тағайындалды.

Early studies of possible new Park Service units in Alaska took place in the 1930s and 1940s. The first study, entitled Alaska Its Resources and Development was centered on the development of tourism, despite a dissent from co author Bob Marshall, who advocated strict preservation. Another study, funded as part of the Alaska Highway in the 1940s drew similar conclusions to the first study's majority opinion. In 1964 George B. Hartzog Jr., director of the National Park Service, initiated a new study entitled Operation Great Land, advocating the development and promotion of the existing Alaska parks. Follow up action by Hartzog brought the Park Service into discussions over the Alaska Native Claims Settlement Act (ANCSA). The Kenai Fjords area was not considered to be of the first priority for park designation under the ANCSA. The earliest proposals for a national park at the Kenai Fjords was raised in the 1970s. In 1971 the Seward National Recreation Area was proposed for the area between the head of Resurrection Bay and Turnagain Arm, extending east to Whittier and west to Exit Glacier. This proposal allowed logging and mining in the area. Although the proposal had support in Congress and from the US Forest Service and the Bureau of Land Management, it was overcome by difficulties with native land claims. Internal Park Service documents envisioned an park protecting the coast and the icefield, but this conflicted with the Seward National Recreation Area and a proposed expansion of the Kenai National Moose Range. Another proposal placed the Aialik Peninsula under US Fish and Wildlife Service jurisdiction. On March 15, 1972, four areas of the Kenai Peninsula were set aside under the ANCSA for federal protected areas. The same day the National Park Service formed an Alaska Task Force to study proposed park lands. The Kenai Fjords region was designated Study Area 11. Negotiations between the Park Service, Forest Service, Fish and Wildlife Service and the Chugach Alaska Corporation resulted in a decision by the Department of the Interior to make the Park Service the lead agency for the Kenai Fjords area. In 1973 the Nixon administration proposed the Harding Icefield–Kenai Fjords National Monument as part of the ANILCA legislation. The proposed monument totaled in three areas: the icefield and two island groups. Legislation stalled in Congress during the Watergate scandal, and was not pursued again until the Carter administration. Secretary of the Interior Cecil D. Andrus proposed a Kenai Fjords National Park. Alaskan opposition to ANILCA prompted President Jimmy Carter to proclaim Kenai Fjords National Monument under the provisions of the Antiquities Act on December 1, 1978, pending final passage of an Alaskan lands bill. No visitor facilities or full time local management structure resulted from the monument's proclamation. A single ranger was assigned to Seward as a local liaison.

Ұлттық парк

1980 жылы 2 желтоқсанда Джимми Картер ANILCA заңына қол қойып, Кеней фьордтарын ұлттық паркке айналдырды. Парктің алғашқы жақсартулары Exit Glacier-ге қолжетімділікті жақсартуға бағытталды. 1982 жылы парктің басқару жоспары аяқталды, онда Exit Glacier "жақын аймақ" деп, фьордтар "алыс аймақ" деп, ал мұздық – жабайы табиғат аймағы деп белгіленді. Бастапқыда парк тұрақты және маусымдық рейнджерлер мен техникалық мамандардың шағын тобымен басқарылды, олар қоғамдық байланысқа ерекше мән берді. ANILCA шарттарына сәйкес, парктің құрамына "жергілікті халық таңдаған жерлер" кірді, бұл жерлер федералдық меншіктен шығарылып, Алясканың жергілікті корпорацияларына берілді. Көбінесе олар жағалауда орналасқан. 1990 жылдары Парқ қызметі осы жерлердің көп бөлігін қайта сатып алды, бірақ шаруашылыққа қажетті құқықтарды сақтап қалды. Бұл парктің бастапқы мақсатын өзгертті, бұрын мойындалмаған шаруашылыққа қажетті талаптарды қамтыды.

Іс-шаралар

Севард – Celebrity Cruises, Holland America Line, Royal Caribbean International және тағы да басқа круиздік кемелердің бастапқы және соңғы аялдамасы болып табылады. 2013 жылы Севард арқылы 68 000 жолаушы тасымалданады деп күтілуде. Севардтан басталатын круиздік турлар Қайта тірілу шығанағы арқылы парке кіруге мүмкіндік береді. Әртүрлі компаниялар экскурсия ұсынады, олардың көпшілігі Ұлттық парктің рейнджерлерімен жүргізіледі. Бұл турлар құрлықтағы және теңіздегі жануарлар әлемін, әсіресе Стеллер теңіз арыстандарын, тупиктерді, Далл дельфиндерін, америкалық қара аюды, қар аяқ қояндарын, тау ешкілерін, горбатый және касатка киттерін, сондай-ақ фьордтар мен сулы мұздықтар сияқты табиғи көріністерді тамашалауға мүмкіндік береді. Севард круиздік кемелер үшін маңызды бағыт. Севардтан шығатын автобус турлары Шығыс мұздыққа, ал қайық турлары парктің басқа бөліктеріне саяхат жасайды. Парк жағалау аймақтарында және Хардинг мұз алабының шетінде қоғамдық қолданысқа арналған кабиналар мен паналарын ұстап тұрады. Олардың кейбіреулері жергілікті корпорациялардың жерлерінде орналасқан, ал пайдалану төлемдерінің бір бөлігі жергілікті қауымдастыққа беріледі. Парк Аляска теңіз жануарлары орталығымен ынтымақтастық байланыс орнатып, ақпараттық қызметтермен алмасады.

География

Кенэй түбегінің оңтүстік-шығыс жағында, Анкориджден оңтүстікке қарай 130 миль (209 км) жерде орналасқан. Ең жақын үлкен қала – Севард, парктің шығысында, Қайып болған тіріліс шығанағында (Resurrection Bay) орналасқан. Парк аймақтың терең тілімделген мұздық жағалауын және ішкі мұздықтарын қамтиды. Ең маңызды фьордтарға Айалик шығанағы, Харрис шығанағы, МакКарти фьорды және Нука шығанағы жатады. Ішкі аймақтың көп бөлігі Хардинг мұз алабымен жабылған. Парктің ең биік нүктесі – Кенэй тауларындағы 6450 фут (1966 м) биіктіктегі аты жоқ шың. Парк батысында Кенэй ұлттық жануарлар қорығымен, ал оңтүстігінде Качемак шығанағы мемлекеттік паркімен шектеседі. Паркқа Анкориджден оңтүстікке қарай 130 миль (209 км) жердегі Севард тас жолының оңтүстік соңында орналасқан Севард қаласынан жетуге болады. Аляскадағы үш ұлттық парктің бірі – оған Exit Glacier Nature Center арқылы автомобильмен жетуге болады. Табиғат орталығынан басталатын жолдар желісі мұздыққа және 12 км Хардинг мұздық жолына қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Геология

Парктің ландшафты тектоникалық плиталардың әрекетімен қалыптасқан, Тынық мұхиты плитасы Солтүстік Америка плитасының астына еніп жатыр. Бұл процесс Кеней тауларының биіктігін төмендетіп, мұздықтарды теңізге қарай баяу созып, сонымен бірге теңіз деңгейінің көтерілуіне алып келді. Фьордтардың түбі қазіргі теңіз деңгейінен төменде болуы мүмкін. Солтүстік Тынық мұхиты плитасының қозғалысы жағалауға әртүрлі тектоникалық аймақтарды қосып, жағалау аймағын басқа жерлерде пайда болған тау жыныстарымен және жергілікті магмалық жыныстармен аралас қоспаға айналдырды. Басым тау жыныстарының түрлеріне сланец (шифер) және граувакке (сұр шашақ), сондай-ақ жасыл тас, туф және кремнезем жатады. Кеней фьордтары кеңінен мұздықпен жабылған, парктің 51% мұзбен қапталған. Хардинг мұз алабына жылына 18 метрдей қар жауады. Осы мұздықтан отыздан астам мұздық бастау алады, ол шамамен 23 000 жыл бұрын пайда болған. Мұздықтардың көлемі азайды, 16 жылдық зерттеу кезеңінде 3% төмендеді. Парктің ең ірі мұздығы – Bear Glacier. Exit Glacier – ең қолжетімді мұздық және парктің автомобиль жолы арқылы қолжетімді жалғыз бөлігі.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Кеней фьордтары ұлттық паркі субарктикалық климатқа (Dfc) ие, жаздары салқын, жыл бойы жауын-шашын жауады. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі мәліметтері бойынша, Exit Glacier Visitor Center-дегі 463 фут (141 м) биіктіктегі өсімдіктердің төзімділік аймағы 4b, ал орташа жылдық ең төменгі температурасы 20.3 °F (29.1 °C) құрайды.

Жануарлар дүниесі және экология

Кеней фьордтары ұлттық паркі мұздық ландшафтымен ерекшеленеді. Парктегі мұздықтар жиырмасыншы ғасырда шегініп, өсімдіктер мен жануарлардың қоныстануына жаңа жерлер ашты. Паркте маңызды теңіз ортасы да бар. Парктегі ірі құрлық сүтқоректілеріне орман қасқыры, көкбауыр, канадалық сүлгі, қоңыр аю, қара аю, қаз және тау ешкісі жатады. Кішкентай сүтқоректілеріне койот, бобр және өзен саңырауқұлағы кіреді. Теңіз сүтқоректілері: теңіз саңырауқұлағы, порт тюлені және Стеллер теңіз арыстаны. Парк суларында орка, плавник, горбаты кит, мик кит, Далл дельфині және Тынық мұхитының ақбетті дельфині сияқты киттер кездеседі. Бұл паркте аққалпақ бүркіт, бейіттің саяхатшы соколының кіші түрі, қара құйрықты сойқа және Стеллердің жаңқасы сияқты құстар ұялайды. Теңіз құстарына құс тұқымдас және мүйізді балық, қарапайым және қалың құс тұқымдас балық, сондай-ақ марморлы балық жатады. Кеней фьордтарындағы өсімдік қауымдастығы мұздықтардың шегінуімен қалыптасқан. Бұрынғы мұздықтардың төсегінде пайда болған жаңа жерлер бастапқыда топырақсыз, тасты болып келеді. Жақында мұздықтан азат болған жерлерде алғашқы өсімдіктер – лишайлар мен еңкейіп өсетін мохтар, сондай-ақ жәндік оттауы мен сары дриас сияқты төзімді өсімдіктер өседі. Осы ізашарлардың артынан басқа өсімдіктер де келеді. Атап айтқанда, Sitka alder азотты бекітіп, өзін-өзі қамтамасыз етеді және топырақты байытады. Бұл кезеңде сабан да пайда болады. Содан кейін қара шөптесін, одан кейін Sitka емені өседі. Жасы жеткен орман Sitka емені мен таулық гемологынан, шайтан клубының, Аляска көкжиегінің, шыршаның, банеберридің, арбуздың және құйрықты орманның астындағы өсімдіктермен құралады. Парктің нунатактарында, Хардинг мұз алабындағы ашық тау жыныстарынан ұқсас үрдіс байқалады. Парктің орманды бөліктеріне қылқан жапырақты ағаштар басым, ал жапырақты ормандар жақында мұздықтар бос қалдырған жерлермен шектеледі. Биіктіктегі қатал жағдайлар ағаштардың өсуін шектеп, альпілік экожүйені қалыптастырады. Кеней фьордтарындағы ағаштардың шекарасы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Альпілік аймақтарда бұталар, алдер, шайтан клубы, елеулі, әйел папоротнигі, сиыр папоротнигі және басқа да өсімдіктер өседі. Жақсы топырақты жерлерде Nootka lupine, fireweed және басқа да көп жылдық өсімдіктер сияқты шөптесін өсімдіктер өсе алады. Биік альпілік аймақтарда 0 метрден төмен биіктіктегі жәндіктердің кішкентай тобы өседі. Бұл аймақтағы жәндіктерге можжеверия, партриджфут, қара қарақұмық және Алеут таулық шөбі жатады, олардың барлығы жаяу жүргіншілердің зақымдауына осал. Мұнайды тазалау қиын болды, себебі ол кеппейтін, ыстық эмульсияға айналды, сондықтан оны судан шығару мүмкін болмады және қазу қажет болды. Бірінші маусымдық жұмыс қыркүйекте тоқтатылды. Жұмыс келесі жылы қайта басталды және 1991 жылы жалғасты. Сол жылы Exxon федералды және Аляска үкіметтерімен келісімге келді, қалпына келтіру қорына шамамен 870 миллион доллар төледі, оның бір бөлігі Кеней фьордтарына бөлінді. Мұнай археологиялық ескерткіштерге де зиян келтірді. Тазалау жұмыстары кезінде МакАртур асуының жанында жағажай табылды. Бұл орын жергілікті халықтың парктің кейбір бөліктерін ұзақ жылдар бойы пайдаланғанын көрсетті, бұл бұрынғы сенімдерге қайшы келді. Бұл орынды бұзбастан тазалау өте қиын болды.

Kenai Fjords National Park is dominated by a glaciated landscape. The park's glaciers have retreated through the twentieth century, exposing new lands to colonization by plant and animal life. The park also features a significant marine environment. Large terrestrial mammal species in the park include timber wolf, porcupine, Canadian lynx, brown bear, black bears, moose and mountain goat. Smaller mammals include coyote, beaver and river otter. Marine mammals include sea otter, harbor seal and Steller sea lion. Cetaceans seen in park waters include orca, fin whale, humpback whale, minke whales, Dall's porpoise and Pacific white sided dolphin. Birds that nest in this park include bald eagle, the Peale's subspecies of peregrine falcon, black billed magpie, and Steller's jay. Marine birds include tufted and horned puffin, common and thick billed murre, and marbled murrelets. The plant communities at Kenai Fjords are shaped by glacial retreat. New lands exposed in former glacier beds are at first stony, lacking in soil. The first plants to appear in recently glaciated areas are lichens and mosses, with a few hardy plants such as dwarf fireweed and yellow dryas. These pioneers are followed by other plants as the moss and lichen break rock down into soil. In particular, Sitka alder is capable of fixing nitrogen, supporting itself and enriching the soil. Willows also appear at this stage. Willows and alders are followed by black cottonwoods, then Sitka spruce. The mature forest features Sitka spruce and mountain hemlocks, with an understory of devil's club, Alaska blueberry, elderberry, baneberry, watermelon berry and lady fern in the coniferous forest understory. A similar succession pattern is seen at the park's nunataks, exposed rock outcroppings in the Harding Icefield. Forested portions of the park are dominated by conifers, with deciduous forests confined to areas recently vacated by glaciers. Harsh conditions at higher altitudes limit tree growth above the tree line, creating an alpine ecosystem. The tree line at Kenai Fjords is between above sea level. The alpine regions support shrubby grown to alders, devil's club, elderberry, lady fern, cow parsnip and other plants. Herbaceous plants can grow in areas with better soils, supporting grasses, Nootka lupine, fireweed and other perennial plants. Higher alpine regions support a dwarf shrub community less than 1 feet (0 m) high, at a very slow rate of growth. Dwarf plants in this region include bog blueberry, partridgefoot, black crowberry and Aleutian mountainheath, all of which are vulnerable to damage from foot traffic. Cleanup was difficult, as the oil became a tarry emulsion that could not be skimmed, and had to be dredged. The first season's work stopped in September. Work resumed the next year and continued in 1991. That year Exxon settled with the federal and Alaskan governments, paying about $870 million into a restoration fund, some of which was earmarked for Kenai Fjords. Archeological sites were also affected by the oil. A beach site near MacArthur Pass was discovered during cleanup operations. The site showed that contrary to earlier beliefs, portions of the park had been used over a long term by native peoples. The site proved to be particularly challenging to clean up without disturbing the area.