Алясканың көкөні – Клейк көлі ұлттық паркі мен қорығы

Кіріспе

Көл Кларк ұлттық паркі және қорығы – Алясканың оңтүстік-батысында, Анкоридж қаласының оңтүстік-батысына қарай 100 миль (161 км) жерде орналасқан американдық ұлттық парк. Парк алғаш рет 1978 жылы ұлттық ескерткіш деп жарияланды, ал 1980 жылы Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау заңымен ұлттық парк және қорық ретінде құрылды. Парк құрамында Бристоль шығанағының шаманы балық аулауы үшін өте маңызды көптеген өзендер мен көлдер бар, соның ішінде оның атымен аталатын Кларк көлі де бар. Паркте және қорықта жыл бойы әртүрлі демалыс шараларымен айналысуға болады. Парк Кук шығанағының жағалауындағы жаңбырлы ормандарды, альпілік тундраны, мұздықтарды, мұздық көлдерді, шаманы балыққа толы өзендерді және Редаут тауы мен Илиамна тауы сияқты екі жанартауды қорғайды. Редаут тауы 1989 және 2009 жылдары атқылаған. Парктегі экожүйелердің алуан түрлілігінің арқасында Алясканың барлық маңызды жануарларын – құрлықтағы және теңіздегі жануарларды паркте және оның айналасында кездестіруге болады. Шаманы балық, әсіресе, қияр шаманы, экожүйе мен жергілікті экономикада маңызды рөл атқарады. Киджик өзенінде және Күміс шаманы ағысында шаманы шашыраған кезде көптеген қоңыр аюлар олармен қоректену үшін келеді. Аюларды бақылау паркте кең таралған әрекет. Паркке автомобильмен баруға жол жоқ, оған тек қайықпен немесе ұшақпен, көбінесе гидроұшақтармен жетуге болады. Парк пен қорықтағы ең ірі елді мекен – Кларк көлінің жанындағы Порт Алсворт. Парктің жанында тағы бес елді мекен орналасқан, олардың көп бөлігі денайна тайпасының өкілдерімен қоныстанған. Парк құрылғанға дейін аймақта шашыраңқы шатырлар орналасқан, ең танымал шатыр Ричард Проеннекеге тиесілі болған, оның Твин Лейкстегі жалғыз өмірін бейнелейтін фильмдері 2003 жылы «Жабайыда жалғыз» фильміне негіз болды. Кларк көлі 1978 жылдың 1 желтоқсанында президент Джимми Картердің Көнеліктер заңы арқылы ұлттық ескерткіш деп жарияланды. 1980 жылы Конгресс Кларк көлінің мәртебесін ұлттық парк және қорық деп өзгертіп, оның үштен екі бөлігін жабайы табиғат аймағы деп белгіледі. Ұлттық қорық аумағында спорттық және тіршілік үшін аң аулауға рұқсат берілсе, ұлттық парк ішінде жергілікті тұрғындардың тіршілік үшін ғана аң аулауына рұқсат етіледі.

National park in southwest Alaska, United States

Lake Clark National Park and Preserve is an American national park in southwest Alaska, about 100 mile (161 km) southwest of Anchorage. The park was first proclaimed a national monument in 1978, then established as a national park and preserve in 1980 by the Alaska National Interest Lands Conservation Act. The park includes many streams and lakes vital to the Bristol Bay salmon fishery, including its namesake Lake Clark. A wide variety of recreational activities may be pursued in the park and preserve year round. The park protects rainforests along the coastline of Cook Inlet, alpine tundra, glaciers, glacial lakes, major salmon bearing rivers, and two volcanoes, Mount Redoubt and Mount Iliamna. Mount Redoubt is active, erupting in 1989 and 2009. The wide variety of ecosystems in the park mean that virtually all major Alaskan animals, terrestrial and marine, may be seen in and around the park. Salmon, particularly sockeye salmon, play a major role in the ecosystem and the local economy. Large populations of brown bears are attracted to feed on the spawning salmon in the Kijik River and at Silver Salmon Creek. Bear watching is a common activity in the park. No roads lead to the park, which can only be reached by boat or small aircraft, typically floatplanes. The major settled area in the park and preserve is Port Alsworth on Lake Clark. Five other settlements are near the park, populated mainly by Dena'ina natives. Prior to the park's establishment, isolated cabins were scattered around the region, the most well known belonging to Richard Proenneke, whose films documenting his solitary life at Twin Lakes were made into Alone in the Wilderness in 2003. Lake Clark was proclaimed a national monument by President Jimmy Carter using the Antiquities Act on December 1, 1978. Lake Clark's status was changed to national park and preserve in 1980 by Congress, and about two thirds was designated wilderness. While both sport and subsistence hunting are permitted in the national preserve lands, only subsistence hunting by local residents is permitted within the national park.

Геология

Парк төрт негізгі физиографиялық аймаққа ие. Чигмит тауларының көтерілген граниті Аляска тау жотасын Алеут тау жотасымен байланыстырады. Бұл таулардың үстінде және негізгі жотадан шығысқа қарай екі стратовулкан орналасқан: биіктігі 10197 фут (3108 м) Редаут және 10016 фут (3053 м) Илиамна. Мұздықтар тауларды өзгертіп, цирктер мен U пішіндес аңғарларды ойып жасаған, олар шығыста тік жағалауда терең шығанақтарда немесе аллювийлік жазықтарда тікелей аяқталады. Батыста мұздықтар жеткілікті тереңдікке жетіп, өзен бойындағы соңғы мореналармен бөгеліп көлдер қалыптастырған. Паркке жатқан түрлі-түрлі тау жыныстары бар. Чигмит тауларының ядросы – Тынық мұхиты және Солтүстік Америка плиталарының соқтығысуынан жоғары итерілген граниттік плутон. Жағалау аймақтарындағы тау жыныстары шөгінді шығу тегінде және олардың құрамында көптеген қазбалар кездеседі. Вулкандық жыныстар бұл жердің табиғи жыныстарының арасынан шығып келеді.

Жанартаулар

Редут – парктің белсенді жанартауы. Биіктігі 10197 фут (3108 м), диаметрі шамамен және көлемі 30-35 текше километрге жуық, бұл стратовулкан Чигмит батолиті арқылы көтеріледі. Оның кең шыңдық кратері бар. Дрифт мұздығы осы жерден басталып, шетінің саңылауынан ағып өтеді. Редуттың соңғы белсенді кезеңі 1989 жылдың 14 желтоқсанында күл шығарулармен басталды. Күл бұлттары әуе трафигіне әсер етіп, KLM рейсі 867 25000 фут (7620 м) биіктіктен өтіп бара жатқанда барлық төрт қозғалтқышының тоқтауына себеп болды. 747 ұшағы Анкориджге қауіпсіз қайта оралды. Осы оқиғада тағы төрт ұшақ зақымдалып, биіктіктегі жанартау күлінің қауіптілігіне назар аудартылды. Редут 1990 жылдан кейін 2009 жылдың наурыз және сәуір айларына дейін тыныш болды, содан кейін пирокластикалық ағындармен жарылып, мұзды ерітіп, Дрифт өзенінде лахарлар құрды. Тау уақыт-уақыт сейсмикалық белсенділікті сезінеді, бұл дабыл деңгейін көтеріп, жер сілкінісінің күштілігін ұзартуда. Онда белсенді фумаролалар бар, олар кейде көрінетін бу тұмандары шығарады.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Кларк көлі ұлттық паркі мен қорығында субарктикалық климат (Dfc) басым, жаздары салқын және жыл бойы жауын-шашын жауады. Dfc климаты ең суық айының орташа температурасы 0 °C (32 °F) төмен, 1–3 айдың орташа температурасы 10 °C (50 °F) жоғары, барлық айлардың орташа температурасы 22 °C (71.6 °F) төмен болуымен, ал маусымдар арасындағы жауын-шашын мөлшерінде айтарлықтай айырмашылық жоқ. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі мәліметтері бойынша, Дик Проэннеке кабинасы орналасқан Егіз көлдеріндегі (1988 фут / 606 м биіктікте) өсімдіктердің қыстың суығына төзімділік аймағы 2b, ал орташа жылдық ең төменгі температура 43.0 °F (6.1 °C) құрайды.

Іс-шаралар

Парк пен қорық түрлі мүмкіндіктер ұсынады, оның ішінде каякинг, рафтинг, балық аулау, құстарды бақылау, жаяу серуен және кемпинг. Алясканың ірі жануарларының көпшілігі, әсіресе қоңыр аюлар, паркте кездеседі және оларды көруге болады. Балық аулау паркте де, қорықта да рұқсат етілген, ал қорықта спорттық аң аулауға рұқсат бар. Қыста мұз балық аулауға да болады. Парктің оңтүстік-батыс бөлігінің төменгі жағын бореалдық орман басып алған, онда көбінесе ақ және қара шырша өседі. Ақ шыршалар шырша қабық қоңызының зиянына ұшыраған, ал шырша инесінің қызыл тотығы соншалықты күшті болды, Кларк көлінің беті споралардан қызғылт сары түске боялды. Солтүстікке және батысқа қарай тундра аймақтары жатыр.

Кук шығанағының жағасындағы тұзды батпақтар парктегі ең өнімді экожүйелердің бірі болып табылады. Олар парктің аумағының 1% - дан азын құрайды, бірақ жаздың басында қоңыр және қара аюлар үшін маңызды тамақ көзі болып табылады. Кларк көлінің жағалауы Катмай ұлттық паркінің жағалауымен бірге әлемдегі аюларды бақылауға ең қолайлы орындардың бірі саналады. Балық шабуылдаған кезде аюлардың көпшілігі Чинитна шығанағында немесе Күміс Ласос ағынында шоғырланады. Кейбір адамдар Чинитна шығанағын Аляскадағы аюларды көруге арналған ең жақсы орындардың бірі деп санайды. Чинитна шығанағының солтүстігіндегі Тукседни шығанағы да аюларды тамашалауға тамаша мүмкіндік береді; бір уақытта 20-ға дейін қоңыр аюлар моллюскалар мен шөптермен қоректенгенін көруге болады. Бұл шығанаққа келушілердің саны аз болғандықтан, аюларды тыныш күйде бақылау оңай. Парктің ішкі аймақтарында да аюларды көруге болады. Ай Ай көлі маусым, шілде және тамыз айларында аюларды бақылауға өте қолайлы. Гризли және қара аюлардың екеуі де кездеседі, бірақ гризли аюлары көбірек таралған және жиірек көрінеді, себебі қара аюлар ұялдауға бейім және олардың ірі туыстарымен оңай ығысады. Парктің екінші жағында Квичак өзені – соққан ласос үшін әлемдегі ең өнімді су алабы, оның ұрпақтары АҚШ-тағы түрдің аулауының 33% -ын және әлемдік өндірістің 16% -ын құрайды. Ласостардың көптігі соншалық, Кларк көліндегі бір қасқыр үйірі әлемдегі жалғыз ласосқа тәуелді үйір деп танылған. Карибулардың саны соңғы кезде белгісіз себептерге байланысты 200 000-нан 30 000-ға дейін азайды. Парктегі ауа райы өте өзгермелі. Тынық мұхитының теңіз ауасы парктегі континенттік ауа массасының құрғақ ауасымен кездеседі. Жазғы орташа температура шамамен, ең жоғары температурасы және қыстың ең төменгі температурасы кез келген уақытта болуы мүмкін.

Тарих

Кларк көлі аймағында белгілі ең ерте адам іздері Бристоль шығанағында табылды. Палеоарктикалық дәстүрдегі адамдар осыдан 10 000 жыл бұрын және 7500 жыл бұрын өмір сүрген. Олардан кейін 6000 жылдан 4000 жылға дейін солтүстік Архаика дәстүрінің өкілдері болды. Осы дәстүрге қатысты паркте екі орны анықталған. Шамамен 5000 жылдан 3000 жылға дейін Арктикалық кішкентай құралдар дәстүрі жалғасты. 2200 жылдан 1000 жылға дейін Нортон дәстүрі кеңінен таралды, оның орталығы Бристоль шығанағы болды. 2000 жыл шамасында Туле дәстүрі қалыптасып, тарихи кезеңге дейін созылды. Қазіргі уақытта аймақта солтүстік Атабаскан Денэиналары тұрады. Киджик ауылы – парктегі маңызды археологиялық орын, ол 20 ғасырдың басына дейін Денэиналармен мекенделген. 1778 жылы британдық капитан Джеймс Кук Кук шығанағын зерттеді. Келесі онжылдықтарда орыс саудагерлері аймақта бекінді. 19 ғасырдағы ең ірі елді мекен – Киджик болды, онда жүздеген адам тұрды. 1890 жылдарға қарай америкалық саудагерлер келді, олар импортталған аурулар салдарынан қысқарған жергілікті халықпен кездесті. 1930 жылы Кларк көліне алғашқы гидроұшақ қонды. 1942 жылы Кларк көліне алғашқы әуе такси қызметі ұсынылды, оны Леон "Бейб" Алсворт ағасы Порт Алсвортқа қатынайтын етіп ұйымдастырды. Порт Алсворттан басқа, парке жақын, бірақ оның ішінде емес бес елді мекен бар: Лайм ауылы, Нондальтон, Илиамна, Ньюхэлен және Педро шығанағы. Жергілікті тұрғындардың көп бөлігі Денэиналар. 20 ғасырда болашақ саябақ аймағында жалғыздыққа төзімді адамдар сирек кездесті. Олардың бірі – 1949 жылы Аляскаға келген бұрынғы Айова тұрғыны Ричард Проэннеке еді. Проэннеке 1968 жылдан 1999 жылға дейін Твин Лейкс көлінде өзі салған үйінде өмір сүрді, аң аулау арқылы және спорт аңшылары қалдырған жануарлардың етін пайдаланып күн көріп өтті. 1973 жылы оның күнделіктері негізінде жазылған «Бір адамның шөл даласы: Аляска саяхаты» атты кітабы жарық көрді. Проэннеке көлдегі өмірінен түсірген фильмдері «Жалғыздық даласында» атты деректі фильмге енгізілді. Ол қайтыс болғаннан кейін шығарылды және АҚШ-тағы қоғамдық теледидарда танымал болды. Проэннеке үйі қазір саябақ қызметіне тиесілі және Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген. Кларк көлі 1978 жылдың 1 желтоқсанында президент Джимми Картердің Антикварлар заңына сәйкес ұлттық ескерткіш деп жарияланды. 1980 жылы Конгресс Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заңын (ANILCA) қабылдады, ол аймақты ұлттық саябақ және қорық ретінде бекітті. Кен орнының парктегі шаңмен ластануы және соккей ласосы популяциясына тигізуі мүмкін әсеріне қатысты алаңдаушылықтар бар. Jay S. Hammond Wilderness паркінің көп бөлігін қамтиды, қорғалатын жерлер мен Кук шығанағының жағалауын қоспағанда. Аймаққа үш табиғи және көркем өзен кіреді: Чиликадротна, Мулчатна және Тликакила өзендері. 2018 жылы бұл аймақ Алясканың бұрынғы губернаторының құрметіне қайта аталды. 2021 жылдың қыркүйек айында археологтар судың 2 футы астынан 54 дюймдік иілген аңшылық садақты тапқандарын хабарлады. Наурыз айында жүргізілген радиокөміртектік талдау нәтижесінде садақтың жасы шамамен 460 жыл екені және оның шығу тегі 1506 жылдан 1660 жылға дейін екені анықталды. Садақтың Юпик немесе Алютик стилінде жасалғаны байқалады, бірақ зерттеушілер оны Денэина жерінде тапты.

The earliest human presence known in the area of Lake Clark was at Bristol Bay. People of the Paleo Arctic tradition lived there between 10,000 years before the present and 7500 BP. These people were followed by the northern Archaic tradition between 6,000 BP and 4,000 BP. Two sites from this tradition have been documented in the park. The Arctic small tool tradition followed from about 5,000 BP to 3,000 BP. The Norton tradition came between 2,200 BP and 1,000 BP, concentrated around Bristol Bay. The Thule tradition was established around 2,000 BP and lasted until historic times. The northern Athabaskan Dena'ina presently live in the area. Kijik village is the primary archaeological site in the park, inhabited by Dena'ina until the early 20th century. The Cook Inlet was surveyed by British Captain James Cook in 1778. In succeeding decades Russian traders established themselves in the region. The major settlement during the 19th century was at Kijik, with a population in the low hundreds. By the 1890s American traders had arrived in the area, meeting a native population that had been greatly reduced by imported diseases. In 1930 the first floatplane landed on Lake Clark. In 1942 the first air taxi service was provided to Lake Clark, run by Leon "Babe" Alsworth Sr. to Port Alsworth. Apart from Port Alsworth, there are five other communities near but not within the park: Lime Village, Nondalton, Iliamna, Newhalen and Pedro Bay. Most local residents are Dena'ina. During the 20th century the future park area was lightly populated by people with a high tolerance for solitude. One such person was Richard Proenneke, a former Iowan who came to Alaska in 1949. Proenneke lived at Twin Lakes from 1968 to 1999 in a cabin he built himself, feeding himself through subsistence hunting and by salvaging meat from animals left by sport hunters. In 1973 a friend published the book One Man's Wilderness: An Alaskan Odyssey based on his journals. Some of the movie footage shot by Proenneke of his life at the lake was compiled into the documentary, Alone in the Wilderness. Produced posthumously, it has become popular on public television in the United States. Proenneke's cabin is now owned by the park service and listed on the National Register of Historic Places. Lake Clark was proclaimed a national monument on December 1, 1978, by President Jimmy Carter, using his authority under the Antiquities Act. In 1980, Congress passed the Alaska National Interest Lands Conservation Act (ANILCA), which established the unit as a national park and preserve. Concerns about the mine's relationship to the park center on dust contamination and on the mine's possible effect on the sockeye salmon population. The Jay S. Hammond Wilderness covers much of the park's area, excluding preserve lands and the Cook Inlet coast. The area includes three Wild and Scenic Rivers: the Chilikadrotna River, the Mulchatna River and the Tlikakila River. It was renamed after the former Alaska governor in 2018. In September 2021, archaeologists announced the discovery of a 54 inch long strip of curved hunting bow under 2 feet of water. According to radiocarbon dating analyses conducted in March, the bow was probably 460 years old, and its origin ranged from 1506 to 1660. The bow has a Yup'ik or Alutiq style features, although researchers have uncovered it in Dena'ina land.