Кіріспе

Липтон шай компаниясының негізін қалаушы, сэр Томас Джонстон Липтон, 1-ші барон (10 мамыр 1848 – 2 қазан 1931) – Ольстер шотландтық тегінен шыққан шотланд азаматы. Өзін-өзі жасаған адам, Lipton Tea компаниясының негізін қалаушы, саудагер, меценат және 5 рет қатарынан Америка кубогы жарысында жеңіліске ұшыраған яхтсмен. Ол шай дүкендерінің тізбегі мен Lipton шайының тауарлық маркасына кең ауқымды жарнама жасады. Оның айтуынша, табысқа жетудің құпиясы – ең жақсы тауарды ең төмен бағамен сату, жарнаманың күшін пайдалану және әрқашан оң көзқараспен қарау еді. Ол Америка кубогы яхта жарысы тарихындағы ең жарасымды қарсылас болды.

Ата-аналық және балалық шағы

Липтон 1848 жылдың 10 мамырында Глазгодағы Горбалс ауданында, Король көшесіндегі пәтерде дүниеге келген. Оның ата-анасы, Томас Липтон аға және Фрэнсис Липтон (қызметтес аты Джонстоун), Рослияға жақын орналасқан Шеннок Грин немесе Шенкиллк (Тонитибог) елді мекенінен шыққан. Олар Ольстердегі Фермана графтығының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Монаган графтығындағы Клоунс қаласынан көп алыс емес жерде тұрған. Оның ата-анасы Рослияға жақын Агдадрумзедегі Ирландия шіркеуінің Марк шіркеуінде үйленген. Липтондар Фермана графтығында ұрпақтан-ұрпаққа шағын шаруашылықпен айналысқан, бірақ 1840 жылдардың соңында Томас Липтонның ата-анасы 1845 жылғы Ұлы ашаршылық салдарынан Ирландияны тастауға мәжбүр болды. Жақсырақ өмір іздеп, жас отбасымен бірге Шотландияға көшіп келген Липтондар 1847 жылы Глазгода қоныстанды. Липтонның әкесі 1840 және 1850 жылдары түрлі жұмыстар істеді, оның ішінде жұмысшы және баспагер болып жұмыс атқарды. Липтон кейіннен 1850 жылы Горбалдағы Король көшесіндегі отбасылық үйінде туғанын айтса да, сол кезеңдегі шіркеу тізілімінде мұндай жазба жоқ. Алайда, 1851 жылғы халық санағында отбасы Глазгоның солтүстігінде тұрғаны көрсетілген, ал жас Томас 3 жаста екені айтылған, яғни ол 1848 жылы туған болуы мүмкін. Томастың үш ағасы мен бір қарындасы нәресте шағында қайтыс болды, бірақ ең кішісі Томас тірі қалды. 1897 жылы Виктория патшайымының бриллиант мерейтойында ол Лондонның кедей халқына кешкі ас ұйымдастыру үшін 20 000 фунт стерлинг салды.

Спортшы

Едуард VII патшасы мен Георг V патшасы Липтонмен бірге яхта спортына қызығушылық танытып, оның серігін ұнатты. 1899-1930 жылдар аралығында ол «Shamrock» I-ден «Shamrock» V-ге дейінгі яхталары арқылы Royal Ulster Yacht Club арқылы Америка кубогының американдық иелеріне бес рет сын салды. Оның кубокты жеңуге бағытталған, көп таралған тыраныстары оған «барлық жеңілгендердің ең жақсысы» үшін арнайы жасалған кубок сыйлады, бұл оның шайын АҚШ-та танымал етті. Өзін-өзі дамытқан Липтон британдық жоғары таптың мүшесі емес еді және элиталық Корольдік Яхталар эскадрильясы оны өлімінен аз уақыт бұрын ғана қабылдады. Липтон 1993 жылы Америка кубогының Даңқ залына енгізілді. 1930 жылы бірінші футбол әлем чемпионаты өткізілгенге дейін Томас Липтон Италияға «Сэр Томас Липтон Трофи» мен «Липтон Сайыс Кубогын» сыйға берді. 1914 жылы ол күміс «Сэр Томас Липтон Кубогын» Виннипегтегі досы Кон Райлиге Канада мен АҚШ-тың орталық аймақтарында қайық спортын дамыту мақсатымен сыйлады. Осыдан бері Солтүстік-Батыс Халықаралық Қайықтар қауымдастығының (NWIRA) қайық клубтары әр жыл сайын «Липтон Кубогына» өздерінің есімдерін жазу құрметі үшін қаһарлы күрес жүргізіп келеді. Сондай-ақ, ол 1905-1992 жылдар аралығында Аргентина мен Уругвай ұлттық футбол командалары арасында өткізілген «Копа Липтон» кубогын сыйлады.

Жеке өмір

Липтонды баспасөз кейде «әлемдегі ең сәйкес күйеу бала» деп сипаттады және ол «әйелдерге ұнайтын адам» имиджін қастықпен қалыптастырды. Ол ешқашан әйелмен қарым-қатынаста болған емес, себебі ешқайсысы анасына лайық емес деп сылтау келтірді. Оның орнына ол өзінің ерте дүкеншілерінің бірі Уильям Лавпен отыз жылдық қарым-қатынас құрды. Олар ажырасқанда, оның ішінде 1900 жылы кеме саяхаты кезінде Липтонмен танысқан Критің жетім баласы да бар басқа еркек серіктестер пайда болды. Жақын досы – Морис Талванде, өзін Маун графы деп атаған. Липтон 1892 жылы Мусвелл-Хиллден Лондонның Саутгейт қаласындағы Осидж үйіне көшті. Үйге кірмес бұрын ол үйді толығымен қайта жаңартты, бильярд бөлмесі салды және жолды үйден мүмкіндігінше алысқа жылжытты. Автомобиль пайда болғанға дейін оның жаңадан кеңейтілген тұрақтарында кем дегенде үш жұп жылдам аттар болды, ол олармен мақтанды. Ол күн сайын Сити-роудтағы кеңсесіне дейін көлікпен жеткізілетін, ал жақын маңдағы теміржолды пайдаланбады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Липтон медициналық еріктілер ұйымдарына көмектесті. Ол яхталарын Қызыл Крестке, доктор Элси Инглис басқарған Шотландия әйелдер ауруханалары комитетіне, Сербия көмек қорына және басқа ұйымдарға дәрігерлер мен медбикелерді және медициналық жабдықтарды тасымалдау үшін берді. 1914–1915 жылдардың қысында және 1915 жылдың көктемінде Сербияда бірнеше британдық аурухана тобы серб әскери және азаматтық дәрігерлерімен және медбикелерімен жұмыс істеді. Қасіретті тиф эпидемиясы басталды, мыңдаған азаматтар, сарбаздар және соғыс тұтқындары қайтыс болды; медициналық қызметкерлер алғашқы құрбандардың арасында болды. Эпидемияның шыңында Липтон Сербияға баруға шешім қабылдады, өзінің «Эрин» яхтасымен Сардиния, Мальта, Афина және Салоники арқылы сапарлады. Сербияға келгеннен кейін ол Белград, Крагуевац, Ниш, Врнячка-Баня және басқа да жерлердегі ауруханалар мен медициналық миссияларды аралады. Оның қарапайымдылығы оны халық арасында өте танымал етті. Ол қарапайым жатақтар мен тамақ сұрады, соғыс жағдайында қарапайым адамдар жегендей. Сондай-ақ ол серб офицерлерімен және сарбаздарымен суретке түсіп жүрді. Көптеген ауруханаларды аралап, дәрігерлерге, медбикелерге және сарбаздарға жігер бергеннен басқа, ол дәстүрлі жәрмеңкелерге қатысуға, қарақұмық жинауға және балық аулауға уақыт тапты. Ол Ниш қаласының құрметті азаматы атанды. Автор Герберт У. Ньюби 1949 жылы Саутгейт туралы кітабында былай жазады: «Сэр Томас өмірдегі жетістіктерімен мақтанды, және кез келген басылымда оған қатысты кез келген сілтеме әрқашан мұқият кесіліп, осы мақсат үшін сақталған кітапқа жабыстырылды. Бұл кітаптар оның кітапханасының ең қызықты бөлігін құрады. Ол өте мейірімді адам еді және бейтаныс адамды тез арада жайлы сезіндіретін. Мен оны бірнеше рет кездестірдім және ол ешқандай мақтанғанышпен айналыспады». Липтон 1901 жылдың 8 наурызында Эдуард VII-нің Корольдік Виктория орденінің кавалер-командующийы болып тағайындалды. 1902 жылдың 24 шілдесінде ол Миддлсекс графтығының Саутгейт еншісіндегі Осидж баронеті болды. Липтонның суреті 1924 жылдың 3 қарашасында Time журналының мұқабасында пайда болды.

Фримасондық

Липтон Шотландия еркін зиялыларының «Скотия» ложасында, № 178 (Глазго) қабылдау рәсімінен өтті.

Өлім

Ол 1931 жылғы 2 қазанда Осиджде қайтыс болды және өзінің байлығының басым бөлігін туған қаласы Глазгоға мұра етіп қалдырды, соның ішінде яхталық жүлделері де бар, қазір олар Келвингроув өнер галереясы мен мұражайында қойылған. Сэр Томас Липтон Глазгоның Оңтүстік Некрополінде ата-анасы мен туыстарының қасына жерленді. Оның балалары болған жоқ, сондықтан оның лауазымы ұрпаққа берілмеді және онымен бірге тоқтатылды.

Әдебиет пен танымал мәдениетте

Липтонның «Шамрок III» кемесі мен Америка кубогы флотының 1903 жылы Гороктан келіп шығуы Нил Мунроның «Эрчи теңізді өзгертеді» атты Эрчи Макферсон әңгімесінде сатираланды. Бұл әңгіме 1903 жылғы 1 маусымда «Глазго кешкі жаңалықтары» газетінде жарияланды.