Кіріспе
Hilo халықаралық әуежайы, бұрын генерал Лайман алаңы деп аталған, АҚШ-тың Гавайи штатындағы Hilo қаласында орналасқан аймақтық әуежай. Гавайи көлік департаментінің меншігінде және басқаруында болып, Гавайи аралының жел соғатын (шығыс) жағындағы, Хило, Хамакуа, Каʻū және Пуна аудандарына қызмет көрсетеді. Бұл Гавайи аралындағы екі халықаралық әуежайдың бірі, екіншісі – желден қорғалған (батыс) жағында орналасқан Кона халықаралық әуежайы. Халықаралық әуежай деп аталғанымен, көптеген рейстер Оаху аралындағы Гонолулу халықаралық әуежайы мен Мауи аралындағы Кахулуи әуежайы арасында жүзеге асырылады. Әуежай жерді алып жатыр. Ол Федералдық авиация басқармасының (FAA) 2021–2025 жылдарға арналған Біріктірілген әуежай жүйелерінің ұлттық жоспарына енгізілген және шағын хабтық негізгі коммерциялық қызмет көрсету орталығы ретінде жіктеледі.
Hilo International Airport , formerly General Lyman Field, is a regional airport located in Hilo, Hawaiʻi, United States. Owned and operated by the Hawaii Department of Transportation, the airport serves windward (eastern) Hawaiʻi island including the districts of Hilo, Hāmākua and Kaʻū, and Puna. It is one of two international airports serving Hawaiʻi island, the other being Kona International Airport on the leeward (western) side. Although named an international airport, most flights operate between either Honolulu International Airport on Oahu or Kahului Airport on Maui. The airport encompasses of land. It is included in the Federal Aviation Administration (FAA) National Plan of Integrated Airport Systems for 2021–2025, in which it is categorized as a small hub primary commercial service facility.
Бастапқы дамуы
1927 жылы Гавайи территориясының заң шығарушы органы 257-ші заңды қабылдады, ол Хилодағы қону жолағының құрылысына 25 000 доллар жұмсауға рұқсат берді. Бұл жер Хавай үйлер комиссиясына тиесілі Keaukaha деп аталды. Жақын жердегі түрме лагерінің тұтқындары аймақты бұталар мен тастардан тазартты. Жаңа нысан 1928 жылдың 11 ақпанында АҚШ Сауда министрлігінің авиация хатшысы, майор Кларенс М. Янгпен салтанатты түрде ашылды. Ашылудан кейін он алты ай өткен соң, 1929 жылдың 11 қарашасында Inter Island Airways компаниясы, болашақ Гавайи әуе компаниясы, аралдар арасындағы жоспарланған рейстерді бастады. 32 долларға саяхатшылар аптасына үш рет Хило мен Гонолулу арасындағы сегіз орындық Sikorsky S 38 ұшағына міне алатын болды. Бес жыл өткен соң, 1934 жылы, компанияға АҚШ пошта қызметі үшін әуе поштасын тасымалдау құқығы берілді.
Ертедегі кеңейуі
Хилло әуежайының алғашқы он жылдығында оның жақсартуы минималды болды. 1927 және 1937 жылдар аралығында осы нысанды дамытуға 34 000 доллардан астам қаражат жұмсалды. Бірақ, келесі бес жылда Жұмыс жобалары басқармасы әуежайды жаңартуға 261 613 доллар жұмсады. 1941 жылы Азаматтық әуе шаруашылығы басқармасы қосымша 314 000 доллар бөлді. 1943 жылдың 19 сәуірінде Аймақтық заң шығару органы Хилло әуежайын Гавайи текті алғашқы АҚШ генералы, генерал Альберт Куалии Бриквуд Лайман (1885–1942) құрметіне «Генерал Лайман алаңы» деп атады. Ол Руфус Андерсон Лайманның үш ұлының бірі және АҚШ Әскери академиясына түскен үш ұлдың бірі болды. Соғыс аяқталғаннан кейін генерал Лайман алаңына азаматтық басқару бірден қайта оралмады. Әуежайдың меншігі 1946 жылдың қыркүйегінде аймаққа қайтарылса да, Әуе күштері ғимараттарды жалға алып, Жапонияның капитуляциясынан кейін үш жылдан астам уақыт бойы басқару мұнарасының операциялық бақылауын өз қолында ұстады. Осы уақытта Trans Pacific Airlines, кейіннен Aloha Airlines деп аталған, 1946 жылдың 26 шілдесінде аралдар арасындағы рейстерді бастады. 1952 жылдың 8 сәуірінде аймақ толық бақылауға алды, бұл кезекті кеңейтуге мүмкіндік берді.
Шетелдегі өсім
1950 жылдардың соңында аумақтық басшылар туризмнің өркендеуін күтіп, үлкен реактивті ұшақтарды қабылдай алатын екінші ұшу-қону жолағын салу жоспарларын жасады. Гавайи Әуе шаруашылығы комиссиясы генерал Лайман әуежайын халықаралық рейстер үшін кеңейтуді ұсынды. 1958 жылдың сәуір айында, АҚШ-тың батыс жағалауына тікелей рейстерді қамтамасыз ету үшін әуежайдың шығыс жағындағы жер учаскесі сатып алынды. 1967 жылдың сәуір айында штат жаңа такси жолдарын және тұрақ алаңдарын аяқтады, бұл әуежайға халықаралық рейстерді қабылдауға мүмкіндік берді. 1967 жылдың 1 қазанында United Airlines Douglas DC-8 және Pan American World Airways Boeing 707 ұшақтары Сан-Франциско (SFO) және Лос-Анджелес (LAX) қалаларынан тікелей рейстерді бастады. 1968 жылдың қараша айында генерал Лайман әуежайында халықаралық терминал құрылысы басталды. 775 000 долларға бағаланған бұл нысан, жаңа терминалдық кешен салынғанша, шетелден келетін жолаушылар санының артуын қамтамасыз етуге арналған. Ол 1969 жылдың 4 шілдесінде пайдалануға берілді. Әуе компаниялары жаңа терминал салынғанша күтпеді; 1971 жылдың 6 ақпанында алғашқы үлкен ұшақ қонды: Braniff International Airways-дің 747 ұшағы. Жаңа терминалдың іргетасы 1974 жылдың шілдесінде қаланды. Терминал құрылысы екі кезеңде жүзеге асырылды. Бірінші кезең 1975 жылы аяқталды және екінші кезеңге жұмыс бірден басталды. 1976 жылдың 30 сәуірінде билік өкілдері жаңа, әлдеқайда заманауи нысанды пайдалануға берді. Әуежайды және ұзартылған ұшу-қону жолағын жақсырақ қамтамасыз ету үшін FAA 1979 жылдың 2 қарашасында жаңа, биік әуе қозғалысын басқару мұнарасын ашты. 1969 жылы United Airlines Лос-Анджелес (LAX) және Сан-Франциско (SFO) қалаларынан күнделікті тікелей рейстерді жүргізді. Douglas DC-8 ұшақтары, соның ішінде Super DC-8 61 ұшақтарымен тікелей рейстер Чикаго О’Хара әуежайынан (ORD) және Бостоннан (BOS) LAX арқылы Хилоға күнделікті орындалды. Pan American (Pan Am) Лос-Анджелес (LAX) қаласынан күнделікті тікелей Boeing 707 рейсін ұшырды, сондай-ақ Сан-Францискодан (SFO) аптасына үш күн және Сиэтлден (SEA) аптасына екі күн тікелей Boeing 707 рейсі орындалды, соңғы рейс Портлендтен (PDX) басталды. Сондай-ақ 1969 жылы Braniff Boeing 707-320 ұшақтарымен апталық тікелей рейстерді Далас Лав Филд (DAL), Хьюстон Хоби әуежайы (HOU) және Сент-Луис (STL) қалаларынан жүзеге асырды, сонымен қатар Хилоға Атлантадан (ATL), Майамиден (MIA) және Нью-Орлеаннан (MSY) аптасына бір рет тікелей 707 рейсін ұсынды. 1971 жылы Continental Boeing 707-320C ұшақтарымен Лос-Анджелестен (LAX) тікелей рейстерді ұшырды, Денверден (DEN), Канзас-Ситиден (MCI), Портлендтен (PDX) және Сиэтлден (SEA) тікелей рейстер орындалды, PDX және SEA-дан ұшулар Гонолулуда тоқтады. 1971 жылы Хило арқылы ұшып өткен халықаралық жолаушылар саны 313 428 адамды құрады және онжылдықтың көп бөлігінде 250 000 мен 300 000 аралығында болды. 1975 жылы Official Airline Guide (OAG) мәліметтері бойынша, Northwest, United және Western әуе компаниялары Хилоға қызмет көрсетуді жалғастырды. Бұл кезде Northwest Портлендтен (PDX) аптасына бір рет Boeing 747 тікелей рейсін ұшырды, бұл рейс Сиэтлден (SEA) басталды, United Airlines Лос-Анджелестен (LAX) күнделікті Boeing 747 рейсін, сондай-ақ Сан-Францискодан (SFO) аптасына бес күн Douglas DC-8 тікелей рейсін ұшырды, ал Western Лос-Анджелестен (LAX) аптасына екі рет Boeing 720B тікелей рейсін ұшырды. Бір жылдан кейін, 1976 жылы Continental тағы да күнделікті McDonnell Douglas DC-10 рейсімен Денверден (DEN) және Лос-Анджелестен (LAX) Хилоға қызмет көрсетті, бұл рейстер Гонолулуда тоқтады, ал осы уақытта United Нью-Йорк Ньюарк әуежайынан (EWR) Кливлендтен (CLE) Сан-Францискоға (SFO) және Хилоға (ITO) бағытталған Douglas DC-8 рейсін аптасына төрт күн орындады, сонымен қатар Лос-Анджелестен (LAX) күнделікті тікелей Boeing 747 рейсін ұсынды. Алайда 1979 жылдан бастап, халықаралық жолаушылар ағыны бірте-бірте төмендеді, бұл бірден-бір тасымалдаушыларды Хилоға қызмет көрсетуді тоқтатуға мәжбүр етті. OAG 1979 жылы АҚШ материгінен Хилоға тікелей рейстерді орындаған екі әуе тасымалдаушыны тізімдеді: United Лос-Анджелестен (LAX) және Сан-Францискодан (SFO) күнделікті McDonnell Douglas DC-10 рейсін, күніне бір тікелей рейсті ұсынды, ал Western LAX-тен аптасына бір рет тікелей DC-10 рейсін ұсынды. 1985 жылдың басында United Хилодан күніне бір рет ғана ұшып шықты: Лос-Анджелеске (LAX) тікелей рейсті Super DC-8 ұшағымен орындады. 1980 жылдардың ортасына қарай халықаралық әуе қатынасы соншалықты төмендеді, сондықтан жалғыз қалған халықаралық әуе компаниясы United Airlines 1986 жылдың 1 желтоқсанында жоспарлы рейстерін тоқтатты. Хилоға саяхаттайтын халықаралық жолаушылар саны алдыңғы сегіз жылдың әрқайсысында төмендеді. 1986 жылдың алғашқы он бір айында United Airlines Хилода тек 20 914 жолаушыға қызмет көрсетті. Хило Солтүстік Америкаға тікелей рейстерсіз шамамен екі онжылдыққа қалды. Осы уақытта штаттың басқа да ірі әуежайлары халықаралық рейстерді қосты. United Airlines 1983 жылдың 5 қаңтарында Кахулуи әуежайына қызмет көрсетуді бастады, содан кейін 1983 жылдың 7 қыркүйегінде Кона халықаралық әуежайына және 1984 жылдың тамыз айында Лихуэ әуежайына қызмет көрсетуді бастады. Хило басқа халықаралық әуе тасымалдаушыны тартуға күресті. Осы арада, 1983 жылдың жазында Хило мен Гонолулу арасындағы қалааралық бағытта үш әуе компаниясы қызмет көрсетті, олардың ішінде Aloha Airlines Boeing 737-200 ұшақтарымен, Hawaiian Airlines McDonnell Douglas DC-9-50 ұшақтарымен және de Havilland Canada DHC-7 Dash 7 ұшақтарымен, сондай-ақ Mid Pacific Air NAMC YS-11 ұшақтарымен, OAG мәліметтері бойынша Хилодан Гонолулуға күніне жиынтығында он жеті тікелей рейсті орындады. Mid Pacific Air кейін Гонолулуға тікелей рейстерінде Fokker F28 Fellowship ұшақтарын пайдалана бастады. 1989 жылдың мамырында штат заңнамалық жиналысы генерал Лайман әуежайын "Хило халықаралық әуежайы" деп атады. Бұл шешімнің себептері әуежайдың имиджін жаңартпақ болуы және "әуежайлардың географиялық орналасқан жері бойынша аталуымен үйлесімді болуы" болды. Соңғы сәттілік 2006 жылдың 28 сәуірінде ATA Airlines Хило мен Калифорниядағы Окленд халықаралық әуежайы арасында күнделікті тікелей рейстерді қайта жаңартқанда келді. ATA Airlines-тің Хилоға тікелей халықаралық рейстерді шамамен екі онжылдық үзілістен кейін қайта бастауы зор қызығушылық тудырды және компанияның тамыз айындағы ең жоғары саяхат маусымында Хилоға Boeing 757-200 ұшағын ауыстыруына себеп болды. Бірақ екі жылға жетпей, 2008 жылдың 2 сәуірінде ATA Airlines FedEx компаниясымен жасасқан келісімнің күшін жоюы және отын бағасының күрт өсуіне байланысты қызметін тоқтатты. ATA U.S. тасымалдаушысы Southwest Airlines-ке сатылды, ол сол кезде халықаралық бағыттарда қызмет көрсетпеді. Southwest Гавайиге Калифорниядан рейстер ұйымдастыру ниетін білдірді. ATA Airlines-тің құлауы Хилоны тағы да халықаралық рейстерсіз қалдырды. ATA-ның банкроттығынан кейін Hawaii Tribune Herald анонимді үлкен американдық әуе компаниясы Хилоға рейстер ұйымдастыруды қарастырып жатқанын хабарлады. Жаңа материктік рейстер туралы 2010 жылдың 15 желтоқсанында Continental Airlines Хилоға Сан-Франциско және Лос-Анджелес қалаларынан 2011 жылдың маусымында рейстер ұйымдастыратынын жариялады. Бұл рейстер екі тасымалдаушы біріккеннен кейін 2011 жылы United Airlines-тің рейстерімен орындалды. Лос-Анджелес қаласына және кері бағыттағы күнделікті рейстер 2011 жылдың 9 маусымында, ал Сан-Франциско қаласына және кері бағыттағы сенбі күнгі рейстер 2011 жылдың 11 маусымында басталды. 2013 жылы United Сан-Францискоға рейстерді тоқтатты. Лос-Анджелес қаласына қызмет көрсету аптасына бес рейске дейін азайтылды. Алайда United 2023 жылы Лос-Анджелес қаласына қызмет көрсетуді тоқтатты.
Ұшу-қону жолақтары
Хило халықаралық әуежайының екі ұшу-қону жолағы бар. 3/21 ұшу-қону жолағы жалпы авиациялық операцияларға, соның ішінде кішкентай жолаушылар ұшақтарының ұшып-қонуына арналған, бірақ қажет болған жағдайда Boeing 737 және Airbus A320 сияқты кішкентай және орташа өлшемді ұшақтарды да қабылдай алады. 2022 жылдың наурыз айында осы әуежайда 35 ұшақ тіркелген: 10 бір қозғалтқышты, 3 көп қозғалтқышты, 12 тікұшақ, 1 жолғанатқыш және 9 әскери.
Терминал аумағы
Жолаушылар терминалы кешені, оның ішінде қалалық желілерге арналған құрылғылар, Хило халықаралық әуежайының оңтүстік жиегінде орналасқан және Кекуанаоа даңғылындағы Гавай белдеу жолынан кіретін жол арқылы қызмет көрсетеді. Әуе жүк операциялары 8-26 ұшу-қону жолағының оңтүстік жиегінде орналасқан жаңа жүк терминалында жүзеге асырылады. Гавай әуе жүгі, Оңтүстік-Батыс жүгі және Алоха әуе жүгі – мұнда қызмет көрсететін негізгі жүк операцияларының үшi. Басқа жүк операцияларына FedEx, Kamaka Air және ʻOHANA By Hawaiian Cargo кіреді. Осы әуежай аймағын қамтамасыз ететін Солтүстік-Батыс аймағы, уақытша әскери ұшақтарға тұрақ береді және жалпы авиациялық объектілердің орны болып табылады. Басқа жалпы авиациялық нысандар оңтүстікке қарай, Азаматтық әуе патрулі ауданына жақын орналасқан.
Әуе тасымалдаушысының жолаушылар терминалы
Негізгі жолаушылар терминалы үш бір-бірімен байланысты ғимараттан тұрады, жалпы ауданы шамамен. Орталық ғимараттың ауданы шамамен ал, батыс және шығыс қанаттардың әрқайсысы сәл көбірек ауданды алып жатыр. Hawaiian Airlines Хило қаласындағы 6-шы қақпаның астында Премьер лаунжын (Premier Lounge) пайдаланады. Жолаушылар терминалының алдындағы аэродромдық алаңында он әуе кемесін тұрақтататын орын бар, олардың әрқайсысы Boeing 747 ұшағын қабылдай алады. Осы орындардың тек сегізі ғана қолданысқа жарамды; екеуі он бір тікұшақтың тұрақтап тұруына арналған, ал жолаушыларды көтеруге арналған көпірлердің саны жеті ғана.
Пайдаланудың төмендігі
Гавайиге екінші қақпа ретінде жобаланғанымен, көптеген жылдар бойы (2011 жылдың маусымына дейін) Хило Гавайидің Солтүстік Америкаға тікелей рейсі жоқ жалғыз ірі әуежайы болып келді. Бүгінде Хило халықаралық әуежайы штаттың бес ірі әуежайының арасында жолаушылар саны бойынша ең кішісі болып табылады. Кона әуежайы мен Лихуэ әуежайы Хилодан әдетте екі есе көп жолаушыға қызмет көрсетеді, ал Мауидің Кахулуи әуежайы әдетте төрт есе көп саяхатшыны қабылдайды. Сонымен қатар, басқа әуежайлар соңғы онжылдықтарда айтарлықтай өссе де, Хило халықаралық әуежайында ұзақ мерзімді әуе трафигінің өсуі шамалы болды. Мысалы, 1973 жылы Хило халықаралық әуежайы арқылы өткен жолаушылардың жалпы саны 1 357 818 адамды құрады. 2008 жылы бұл көрсеткіш 1 352 808-ге төмендеді. Хилодағы жалпы трафик 1997 жылы 1 669 314 адаммен шарықтау шығына жетті. 2007 жылы әуежай арқылы 1 667 163 жолаушы өтті, бұл сан дерлік бірдей. 2008 жылы Мауи мен Кауаидегі келушілерге арналған тұру орындарының саны сәйкесінше 19 055 және 9 203 болды. Шындығында, 1970 жылдардан бері штаттағы басқа аймақтардағы қонақүйлер саны тұрақты түрде өсіп келе жатқанда, шығыс Гавайи аралында бірнеше қонақүй жабылды немесе пәтерлерге немесе кондоминиумдарға айналдырылды.
Шу
Хило халықаралық әуежайының тұрғын үйлерге жақын орналасуы шуды азайту мәселесін әуежайдың дамуы мен жұмысында үнемі тудырып отыр. Әуежай қызметінің жақын маңдағы тұрғын үйлерге тигізетін әсерін күшейтетін фактор – Хило климатының табиғи желдетуді пайдалану үшін бір қабырғалы, ашық құрылысқа ыңғайлы болуы. Хилло қаласының орталығы, Банян драйвтағы қонақ үйлер мен пәтерлер, сондай-ақ Кеаукахадан әуежай шуына қатысты шағымдар түсті. Осыған жауап ретінде Гавайи штатының Көлік департаменті әуежай шуын азайтуға бағытталған шаралар қабылдады. Ұшақтардың 95%-дан астамы 8-26 жолымен қозғалады, себебі 3-21 жолының бағыты тұрғын және коммерциялық аудандар үстінен тікелей ұшуды қажет етеді. Түнгі және таңертеңгі рейстер шығысқа қарай бағытталса, онда көбінесе бос жатқан жерлер шуды жұмсартуға көмектеседі. Күндізгі рейстер батыстан шығысқа қарай жүзеге асырылады. Бұл ұшақтардың қала орталығына жақындауына себеп болғанымен, ұшқыштар ұшақтарды Хилло темір зауытының ғимаратынан өтетінге дейін мүмкіндігінше ұзақ уақыт Хилло шығанағының үстінде ұстауға тырысады. Сонымен қатар, ұшақтардың қонуы көтерілуге қарағанда тыныш. Барлық ұшақтар тұрғын және коммерциялық аудандардың үстінен ұшудан, мүмкіндігі шектес, аулақтап өтуге міндетті. Бұдан өзге, АҚШ әскері өз оқуларының бір бөлігін Кона халықаралық әуежайына көшірді. Дегенмен, әскерилер кейде C-17 Globemaster және F-22 Raptor ұшақтарын пайдаланып оқу жаттығуларын жүргізеді. Тағы бір ұсынылған шуды азайту шаралары – әуежайдың солтүстік жағына тосқауыл қою және 8-26 жолын шығысқа қарай 564 метрге (1850 фут) ұзарту, сондай-ақ жолдың батыс ұшын сол мөлшерде ығыстыру, осылайша жолдың ұзындығын сақтау. Бірақ қоғамның наразылығынан кейін тосқауыл салу жобасынан бас тартылды. Гавайи штатының Көлік департаменті 8-26 жолын шығысқа қарай 1850 футқа көшіруді жалғастыра ма, жоқ па, әлі белгісіз, әсіресе 2009 жылы Aloha Airlines компаниясының банкротқа ұшырауы ескерілсе, оның ескі Boeing 737-200 паркі Hawaiian Airlines-тің салыстырмалы түрде жаңа Boeing 717-200 ұшақтарынан әлдеқайда шулы болды. Алайда, бұл Boeing 737 ұшақтары Trans Executive Airlines компаниясымен әлі де пайдаланылуда, ол Гонолулуға түнгі рейстерін жалғастыруда. Southwest және United авиакомпаниялары Boeing 737-800 ұшақтарын пайдаланады, ол ұшып-қону кезінде қатты шу шығарады.
Апаттар мен оқиғалар
1967 жылғы 6 қаңтарда "Channel Air Lift" компаниясының "Curtiss C 46 Commando" ұшағы генерал Лайман алаңында апатқа ұшырады. Ұшу кезінде жүк орын ауысуы ұшақтың жылдамдығын жоғалтуына және әуежайға қайтуға тырысқанда құлауына себеп болды. Барлық үш адам қаза тапты. 1988 жылғы 28 сәуірде "Алоха" әуе компаниясының "Boeing 737 200" ұшағы, 243 рейсімен "Генерал Лайман" әуежайынан (сол кезде "Хило" халықаралық әуежайы деп аталған) 89 жолаушы мен 5 экипаж мүшесін алып, "Даниель К. Инуэй" халықаралық әуежайына (Гонолулу халықаралық әуежайы) ұшу кезінде ұшақтың фюзеляжінің шатыры мен қабырғаларының 5 метрлік бөлігі жыртылып, тез қысым төмендеді. Бір бортсервиант ұшақтан сыртқа шығып, қаза тапты. Көптеген жолаушылар өмірге қауіпті жарақаттар алды, оның ішінде ауыр бас жарақаттары да болды. Ұшақ төтенше жағдай жариялап, Мауи аралындағы Кахулуи әуежайына қонды. Оқиғаны тергеу барысында апаттың металл шаршауынан болғаны анықталды. Бұл оқиға АҚШ-тың көптеген ірі әуе компанияларын ең көне ұшақ үлгілерін және көптеген ұшулар жасаған ұшақтарды қайта қарауға итермеледі. Көптеген ескі ұшақтар осы тексерулерден кейін пайдаланудан шығарылды немесе жаңартылды. 2011 жылғы 7 қазанда Калифорния штатының Монтерей қаласынан келген 65 жастағы ұшқыш басқаратын "Cessna 310" ұшағы шамамен сағат 12:30-да шұғыл қонуды жариялады. Ұшақта отын жеткіліксіз болғандықтан, ол Үлкен аралдан 13 шақырым қашықтықта суға қонды.