Кіріспе

Үйсіз адамдарға уақытша тұруға жағдай жасайтын қызмет агенттігі.

Үйсіздерге арналған пана – бұл үйсіз адамдар мен отбасыларға уақытша тұруға жағдай жасайтын қызмет агенттігінің бір түрі. Паналар тұрғындарға ауа райының қолайсыздығынан қауіпсіздік пен қорғауды қамтамасыз ету үшін, сонымен бірге қоғамға зиянды әсерін азайту үшін құрылған. Олар төтенше жағдайларға арналған түрлі паналардан ерекшеленеді, мысалы, табиғи апаттардан немесе зорлық-зомбылықтан қашқан адамдарға арналған паналар. Ауа райының өте қолайсыз жағдайлары апатты жағдайларды басқару сияқты мәселелер тудырады және олар әдетте жаман ауа райы кезінде қысқа мерзімге жұмыс істейтін жылыту орталықтары арқылы шешіледі.

Денсаулық сақтау мәселелері

Жыл сайын жүздеген үйсіз адам аурулар, емделмеген медициналық жағдайлар, тамақтандырудың жетіспеуі, аштық және суық немесе ыстық ауа-райының әсерінен көз жұмады. 1998 жылы Сан-Францискода қалыпты қыс болғанына қарамастан, үйсіз адамдардың өлу ықтималдығы жалпы халықтан 58%-ға артық болды. 2005 жылы "Катрина" даулынан кейін Нью-Орлеанда шамамен 10 000 үйсіз адамның қайда екені белгісіз болды. Үйсіздерге арналған баспаналарда тұратындар да төсек жарғақтарына ұшырауы мүмкін. Кейбір тұрғындар баспаналарда тарақандарға толы орындарда ұйықтағанын айтады. Зерттеушілер үйсіз адамдардың тыныс алу жолдарының ауруларына, мысалы, туберкулезге, шеткі қан тамырлары ауруларына, тері ауруларына және жұқпалы ауруларға, соның ішінде жыныстық жолмен берілетін ауруларға бейім екенін анықтады. Мұндай жоғары көрсеткіштер қоршаған ортаның ластануымен және көшедегі өмірмен байланысты басқа да қауіп-қатерлермен байланысты, оларға жарақаттар, дұрыс тамақтанудың болмауы, жеке гигиена құралдарына қол жеткізе алмау, тығыздық және денсаулықтың нашарлауы жатады, бұл жұқпалы ауруларға шалдығу қаупін арттырады. Дене денсаулығының проблемаларынан басқа, үйсіз адамдар алкоголь және есірткіге тәуелділіктен туындайтын психикалық денсаулық мәселелеріне де ұшырауы мүмкін, себебі олар қоғамның қамқорлығы мен көңілінің жетіспеушілігіне тап болады. Бұл мәселелер де халық денсаулығымен байланысты. Тиісті тұрғын үйсіз болғандықтан, бұл жұқпалы аурулар қоғамдағы басқа адамдарға да оңай жұғады. Вашингтон қаласындағы статистика көрсеткендей, үйсіздердің 63%-ы тұрақты түрде жуыну мүмкіндігінен айырылған. Осы қаладағы тағы шамамен 58%-ы жеткілікті ұйықтауға шамасы жетпейді. Баспаналардағы душ пен дәретхана сияқты аймақтарға кіру көбінесе шектеулі уақыт ішінде ғана мүмкін болады. Үйсіз адамдар өздерінің мүліктерін сақтау үшін орын табуда да қиындықтарға кезеседі. АҚШ-та үйсіз адамдар "өмір сапасын" бұзу немесе қоғамдық маскүнемдік үшін тұтқындалып, түрмеге қамалуы мүмкін. Гавайиде үйсіз адамдарға көшеде отыруға немесе жатуға тыйым салынған. 2020 жылы COVID-19 пандемиясына байланысты үйсіздерге арналған баспаналарға "барлық қоғамдық қатысу" тәсілін қолдану және пандемияға қатысты жеткілікті ақпарат беру ұсынылды.

ЛГБТ+ қауымдастығы

ЛГБТ-қоғамның басқа топтарға қарағанда зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі жоғары. Бұл олардың қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Бала кезінде зорлық-зомбылық көрген жас ерлер үйсіз қалу мүмкіндігіне ие, ал егер олар 24 жасқа дейін тұрақты жағдайда өмір сүрмесе, созылмалы үйсіздікке ұшырау қаупі бар. Кедейлік ерлердің денсаулығына айтарлықтай әсер етеді, нәтижесінде дені сау емес өмір салтына алып келеді. Олардың қатарында өзіне сенімсіздік, әлсіреу, психикалық шаршаңқылық және нашар физикалық денсаулық сияқты мәселелер бар. Әйелдердің кедейлік деңгейі жоғары болғанымен, ерлер де осы теріс әсерлерді сезінеді.

Әйелдер

Әйелдер үйсіз қалғандықтан және кедейлікке түсу қаупінде, себебі олар көбінесе бала тәрбиесіне жауапты болады және отбасы мүшелерінен немесе жақын серіктестерінен зорлық көруге осал. Балалы және баласыз үйсіз әйелдердің денсаулығына қатысты аурулары ерлерге қарағанда жиі кездеседі. Олар сондай-ақ жоғары сезімталдыққа ие және үлкен стресс деңгейін бастан өткереді. Отбасылық зорлық-зомбылықтан паналау іздеген әйелдер әрдайым баспанада орын таба алмайды. Кейбір әйелдер баспана қызметкерлерінің баспана ішінде жыныстық қатынасқа барудың алдын тоқтату үшін әйелдерді кері қайтаратынына байланысты баспанадан қабылданбады. Бала тудыру жасындағы үйсіз әйелдер етеккір кезеңіне байланысты ерекше гигиеналық мәселелерге де тап болады. Үйсіздерге көмектесетін орталықтар тампон мен гигиеналық төсемдердің "баспаналардағы ең қажетті заттардың бірі" екенін атап көрсетті, себебі олардың құны жоғары және жиі қайырымдылыққа берілмейді.

Діни баспаналар

Висконсин штатының Милуоки қаласындағы Құтқару миссиясы дін арқылы баспанасыз адамдарға көмектесудің бір мысалы. Құтқару миссиясында тегін тамақ алу үшін, тұрғындар ең алдымен христиан дұғасына қатысуы тиіс. Құтқару армиясы – әлеуметтік қолдау көрсету ұйымы, сонымен қатар діни ұйым ретінде де жұмыс істейді.

Көлік құралдары баспана ретінде

2000-жылдардың соңында Санта-Барбарада және Калифорнияның басқа да аймақтарында жаңадан баспанасыз қалған адамдар тобы жергілікті коммерциялық емес ұйымның үйлестірілген қолдауымен тұрақтарда көліктерінде тұруға көшті. Бұл адамдар мен отбасылар көбінесе жалдауға немесе ипотекаға төлейтін қаражаты болмады, бірақ жұмысы, көлігі, сақтандыруы және басқа да қолдау құрылымдары сақталды. Дегенмен, түрлі муниципалитеттердегі осы заңдардың көпшілігі кейіннен жоғары соттарда конституцияға қайшы деп танылды. Кейбір қалалар көлікте ұйықтауға байланысты өздерінің тыйымдарын кері қайтарып алды.

Қоғамдастық ұстанымдар

Қоғамның баспанасыздыққа қатысты көзқарасы кең ауқымды, бірақ бір зерттеуде егде жастағы адамдар, ерлер, үй иелері және табысы жоғары адамдар баспанасыздыққа арналған орталықтар идеясына көбінесе қарсылық білдіргені анықталды. Калгари аудандары баспанаға деген қажеттілікті мойындайды, бірақ көптегені өз үйлеріне жақын жерде баспана ашуға құлықсыз. Портленд, Орегон сияқты ауа райының жағдайы қиын болатын аймақтарда қолдау білдірушілердің кең желісі бар. Олар "Жолдастардың мейрамханасы" деп аталатын бейресми мейрамхананы басқарады, ол баспанада тұратындарға да, баспанасыз қалғандарға да көмек көрсетеді. Ал, Санта-Барбара, Калифорния сияқты жерлерде мұндай мәселелер жиі қарсыластыққа толы пікірталас тудырады. Кейде даулар қалалық тротуарларда тілек айтушыларды ынталандырмау үшін орындықтарды жылжыту сияқты шараларға дейін жетеді. 2011 жылғы бір жағдайда, мақұлданған сегіз пәтерлік қолдау көрсету тұрғын үй жобасы, шара жаңа ғана бекітілгеніне қарамастан, 35-ке жуық адамның пікірін тыңдау үшін келесі аптадағы қалалық кеңестің күн тәртібіне қайта енгізілді. Баспаналардағы баспанасыз адамдар арасында аурулардың таралуына қатысты алаңдаушылықтар болған, бірақ денсаулық сақтау мамандары мұндай алаңдаушылықтардың көбінесе артық айтылғанын мәлімдейді. Сонымен қатар, 2014 жылы Францияның Марсель қаласында жүргізілген зерттеуде баспаналардағы тыныс алу жолдары ауруларының көрсеткіштері жалпы халықтан ерекшеленбегені анықталды. Айтқандай, тұмаудың ең көп таралған айларында баспана тұрғындарының тұмауға тесті нәтижесі теріс шықты, ал зерттеушілер олардың вирустан таза болуының себебі басқалардан оқшауланғандықтары болуы мүмкін деп болжайды. Баспаналарды басқаратын қайырымдылық ұйымдарына берілген қаржының қаншасы баспанасыз адамдарға және қажетті қызметтерге жететіні туралы сұрақтар туындайды. Көп жағдайларда, әкімшілік шығындар жоғары болады, бұл баспанасыз клиенттерге қаражатты бөлуді қиындатады.

Үйсіздер үйіндегі ішкі проблемалар

Бостонның FOX 25 телеарнасының 2011 жылғы тергеу есебіне сәйкес, баспана қызметкерлері арасында сыбайлас жемқорлық пен ұрлық фактілері бар. Бұл туралы Бостон қаласындағы қоғамдық баспаналардың бірқатар қызметкерлері баспананың асханасынан жеке пайдалану және тамақтандыру мақсатында ұзақ уақыт бойы көп мөлшерде азық-түлік ұрлағандығы анықталды. Тұрғындар жеке заттарының, мысалы, іш киімдерінің, басқа тұрғындармен ұрланғаны туралы хабарлаған. Баспанаға тым көп адам кірген жағдайда, қауіпті тығыздыққа ұшырауы мүмкін. Кейде баспаналар өрт сөндіру жүйелерін тексеру немесе шығу жолдарын анық белгілеу сияқты мемлекеттік стандарттарға сай келмейді. Баспана қызметкерлері өздеріне қызмет көрсететін адамдар тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі бар. Нью-Йорк қаласында үйсіз адамдарға көмектесуге тырысатын қызметкерлердің проблемаларын шешу үшін, Ұлттық қауіпсіздік департаменті кейбір баспаналарда қауіпсіздікті күшейтіп, 2015 жылы баспаналардың қауіпсіздігін бағалау жүргізді. Көптеген баспана қызметкерлері жоғары қылмыстық белсенділік аймақтарында немесе психикалық аурулары бар адамдармен жұмыс істеудің қауіпті екенін білсе де, олар үйсіздерге арналған баспаналарда жұмыс істеуді жалғастырады, себебі олар өздерін полиция немесе өрт сөндірушілер сияқты қоғамдық қызмет атқарып жатқандай сезінеді. Кәсіпкерлер жылдар бойы жаяу жүргіншілерді дүкендерінің алдында үйсіз адамдардың ақша сұрап тоқтатуын жиі байқап келеді. Мұндай жағдайлардың нәтижесінде "агрессивті тікелей сұрау" жасауға тыйым салатын жергілікті заңдар қабылданды. Тағы бір мәселе – үйсіздер баспанасын қай жерде салу керектігін және баспана орналасқан аумақты қалай аймақтарға бөлу керектігін анықтау қиындығы. Аудан тұрғындары мен мектептер үйсіздер баспаналарының қоршаған ортаға жағымсыз элементтерді әкелетінін айтады. Сонымен қатар, көптеген баспаналар жай ғана тұруға орын болып кеткен, олар үйсіздерге жұмыс табуға немесе білім алуға көмектеспейді, өздерін асырауға мүмкіндік бермейді. Үйсіздерге арналған баспаналар ұзақ мерзімді шешім емес, тек уақытша көмек көрсетеді. Есірткі мен алкоголь де үйсіздер баспаналарының маңында жиі кездеседі. Көптеген баспаналарда заңсыз есірткі мен алкогольді пайдалануға тыйым салынған, бірақ көптеген жерлерде оның орындалуы тұрақсыз. Сонымен қатар, баспаналарды жіктеу жүйесі әлі енгізілмеген. Психикалық аурулары бар адамдарды қалған тұрғындардан бөліп ұстауға арналған механизмдер мен мүмкіндіктер жоқ. Ванкувер, Вашингтон қаласында, үйсіздерге көмектесу орталығы ашылғаннан кейін көп ұзамай, 2019 жылы орталыққа жақын тұрғындар мен кәсіпкерлер қылмыс деңгейінің жоғарылағанын байқады. Қылмыс сарапшысы жүргізген зерттеуде бес ауданның жиынтығындағы қылмыстың жалпы саны өспегенімен, оның таралуында айтарлықтай өзгеріс байқалды. Үйсіздерге қызмет көрсету орталығы құрылғаннан кейін көп ұзамай, орталықтың айналасында жергілікті қылмыстың ошағы пайда болды. Орталыққа жақын орналасқан бір кәсіпорын сатудың 40-60% төмендегенін және олардың ісі алдында шатырлар тігілуі сияқты мәселелер туындағанын хабарлады. Басқалары сағат 17:00-де жабылған навигациялық орталыққа жақын тұрғын үй көшелерінде кездесетін босқындық туралы хабарлады.

Австралия

Австралияда үкіметтік қаржыландыру талаптарына байланысты, үйсіздерге көмек көрсететін көптеген орталықтар күндізгі және түнгі баспаналардың қызметін бірге атқарады. Баспаналар адамдардың мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған, жан-жақты қолдау көрсететін қызметтерді дамытады, онда тұрғындарға жекелеген жағдайды басқару және өзіне өзі көмектесуге қолдау көрсетіледі. Австралиядағы осындай қызметтерді ұсынатын ұйымдардың бірі – Najidah. Австралиядағы жастарға арналған баспаналар дағдарыстық жағдайда тұруға орынмен қатар, жастардың тәуелсіз өмір сүруіне көмектесу үшін жекелеген жағдайды басқару қызметін де ұсынады. Жастар баспаналары – үйсіздерге көмек көрсететін салыстырмалы түрде жаңа нысан. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі алғашқы баспаналардың қатарында 1970 жылдардың ортасында құрылған Қамқоршылар үйі, Жастар баспанасы және Талдамунде жастар қызметтері бар.

Канада

2014 жылы Канадада 150 000-300 000 тұрғын үйсіз қалған адамның бар екені хабарланды. Канада баспанасыздықтың өсуіне жауап ретінде жеке тұлғаларға арналған баспана орындарының санын арттырды. Канадада жүргізілген зерттеуде, баспанаға келген және көмек орталықтарына барган адамдар өздерінің жеке басының мәнін жоғалтқаны анықталды. Терапиялық әңгімелесу терапиясы Калгариде үйсіздер үйінің шағын тобымен сыналып, олардың психикалық денсаулығын жақсартуда сәтті нәтиже берді. Канададағы жалпыұлттық еріктілер тобы, Invis Mortgage Intelligence демеушілігімен жұмыс істейтін "Түндегі періштелер", үйсіз адамдарға, баспанадағыларға және көшеде жүргендерге суық ауа-райына арналған киімдер мен басқа да қажетті заттарды сыйға тартады. 2015 жылы Clean the World Монреальде үйсіздер үйлеріне сабын жеткізу мақсатында Канадалық операциялық орталық ашты. Clean the World сабын мен шампунь сияқты гигиеналық құралдарды таратумен және қайта өңдеумен айналысады. Шамамен 1 миллионнан 1,5 миллионға дейін үйсіз балалар бар, олардың көпшілігі нашарлық, отбасылық дағдарыстар немесе зорлық-зомбылық салдарынан отбасын тастап кеткен. Қытайдағы баспанасыздықтың негізгі себептері табиғи апаттар, көші-қон және кемсітушілік болып табылады. Қытайда табиғи апаттардың салдарынан көптеген адамдар үйсіз қалуы жиі кездеседі. Басқа елдерден өзгеше, Қытайда үйсіз балалардың саны өте көп. Қытайда үйсіз қалғандардың шамамен бір миллионы балалар құрайды. Олардың жартысына жуығы зорлық-зомбылыққа немесе кедейлікке ұшыраған үйден қашқан балалар. COVID-19 пандемиясы кезінде үйсіз адамдардың саны артып, бұл Қытайдың "нөлдік COVID" саясатының бір салдары болды. Қытайдағы қатаң карантин саясаты адамдардың тұрғын жайларына қайтуына немесе олардан кетуіне шектеу қойды. Көптеген маңызды жұмысшылар, мысалы, жеткізушілер, вирусты тарату қаупі жоғары болғандықтан, пәтерлеріне немесе үйлеріне қайта алмай, "үйсіз" болуға мәжбүр болды. Пандемия кезінде Шанхайда 20 000-ға жуық жеткізуші баспанасыз және қауіпсіздіксіз жағдайда қалды. 2014 жылы Хэнань провинциясындағы үкіметтің қолдауымен ашылған, 20 үйсіз адамды қабылдайтын баспана балаларды ағаштарға байлап, ұйықтауға лайық емес жағдай жасағаны үшін сынға ілікті.

Үндістан

Үндістанда баспанасыздық – "халық санағына алынған үйдің" ішінде тұрмау деп анықталады, ол үйдің шатыры болуы міндетті. Үндістанда балаларды тастап кету салдарынан жастар үйсіз қалуы мүмкін. Жаму және Кашмирдегі баспаналарда тұратын жастар эмоционалды және физикалық зорлық-зомбылыққа, сондай-ақ эмоционалды және физикалық бейжайлыққа ұшырағанын жиі айтады.

Үндістанның баспанасыз тұрғындары туралы статистика

2011 жылғы халық санауы бойынша Үндістанда 1,77 миллион баспанасыз адам болған, бұл елдің жалпы халқының 0,15 пайызын құрайды. Үндістанда баспанасыз жеке адамдар мен отбасылардың саны ең көп қалалар – Үлкен Мумбай, Дели, Калькутта, Ченнай және Бангалор.

Иран

Тегеран қалалық әкімдігінің 2-ауданында үш баспана және бір әйелдер баспанасы бар, жалпы 4000 орынға арналған. Қазвин, Санандж және Захедан қалаларында екі активті баспана бар. Исфахан қаласында 5000 төсек-орынға арналған баспана бар. Олар көбінесе қайырымдылық қаражатымен немесе әлеуметтік ұйымдардың қаржысымен басқарылады. Баспанасыз адамдар оларды бір-екі күнге пайдалана алады. Әлеуметтік жұмыскерлер баспаналарда жұмыс істей алады. Баспанасыз трансгендер адамдарға кіруге рұқсат жоқ.

Жапония

2003 жылы Жапонияда баспанасыз қалғандардың саны шамамен 25 296 адамды құрады. 1990 жылдары "көпіршік экономикасы" құлағаннан бері баспанасыз адамдардың саны "нашарлап барады". 2007 жылы Токиода көптеген баспанасыз адамдар қалалық саябақтардағы уақытша тұрақтарынан шығарылды. 2011 жылы болған жер сілкінісі мен цунами көптеген адамдарды баспанасыз қалдырып, уақытша паналау орындарында қалдырды.

Ұлыбритания

"Көшеде ұйықтау" немесе "баспанасыз ұйықтау" – Ұлыбританияда жайлаусыз ұйықтауды білдіретін термин. Сонымен қатар, "барлық баспанасыз адамдарға тұрғын үй беріле бермейді".

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та "баспана қозғалысы" 1970 жылдары жұмыссыздық деңгейінің жоғарылауы, тұрғын үй бағаларының өсуі және ауыр психикалық аурулары бар адамдардың мекемелерден босатылуы кезінде айтарлықтай күшейді. 1980 жылдардың соңына қарай баспаналардағы орын саны екі еседен асты, ал 2000 жылға қарай тағы да екі есеге өсті. Сонымен қатар, кейбір штаттарда азаматтар медициналық сақтандыруға тіркелу үшін түрмелерді пайдаланған. Баспанасыз адамдарға арналған баспаналар әртүрлі тұрғындарға түрлі қызметтер ұсынуы керек. Мысалы, Техас штатының Сан-Бенито қаласындағы Ла-Посада-Провиденсия сияқты баспаналар, көбінесе Мексика, Орталық және Оңтүстік Америкадан келген пана іздеушілерді де қабылдауы мүмкін. Баспаналар, баспананы пайдалануға шамасы келмейтін немесе пайдаланбауды қалайтын адамдарға да көмек көрсетеді. Көптеген баспаналар тұрғындарынан таңертең шығып, күні бойы басқа жерде болуын, ал кешке тамақтанып, түнеу үшін оралуын күтеді. Қыраулы ауа-райы болған кезде баспаналар әдеттегі жұмыс уақытынан тыс та қызмет көрсетуі мүмкін. АҚШ-тағы Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің (HUD) соңғы зерттеулеріне сәйкес, шамамен 5 миллион америкалық баспанасыз адамдарға арналған баспананы пайдалануға құқылы. Кедейлік деңгейінің артуымен, әсіресе АҚШ-та баспаналардың санының да артатыны болжанып отыр. АҚШ-тың 24 қаласында жүргізілген сауалнама бойынша, баспанада орташа тұру мерзімі жылына шамамен жеті айды құрады. АҚШ қалаларында, әсіресе Сиэтл мен Сан-Францискода баспанасыз адамдардың лагерьлері кеңінен таралған. Мұндай шаралар, көбінесе жаңадан келген бай тұрғындардың шағымдары мен жергілікті әкімдер мен заң шығарушылардың баспанасыз адамдарға қарсы саяси әрекеттерінің салдары болуы мүмкін.

Операциялар және АҚШ қоғамындағы рөлі

АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті (HUD) қаржыландыратын баспаналарда тұрғындар міндетті түрде жеке куәлік таныстыруы керек.

АҚШ кітапханалары

Үйсіздерге арналған паналар көбінесе үйсіздерге қолдау көрсету және олардың жағдайын жақсарту үшін басқа ұйымдармен, соның ішінде кітапханалармен бірлесіп жұмыс істейді. Олар жиі үйсіздер коалициясымен бірге коалиция мүшелеріне, пананы жергілікті мекенжай ретінде пайдалана алатындай, уақытша кітапхана карточкасын алуға көмектеседі. Мұның мақсаты – жаңа оқырмандарға кітапхана ұсынатын компьютерлік қызметтер, кітаптар, бағдарламалар және тағы да басқа мүмкіндіктерді пайдалануға жағдай жасау.

АҚШ-тағы мемлекеттік көмек бағдарламалары

HUD-тың бағалауынша, баспанасыз отбасын бір жыл бойы баспанада ұстауға 60 000 доллар жұмсалады. Осы себепті, HUD отбасыларға көмектесу үшін түрлі бағдарламалар ұсынады, оның ішінде жылдам қайта орналастыру және тұрақты тұрғын үйге арналған купондар бар.