Кіріспе

Адамдарға қарсы дыбыс толқындарын пайдаланатын қару. Соник және ультрадыбыстық қарулар (USW) – қарсыласты жарақаттау немесе оны әрекеттен тоқтату үшін дыбысты қолданатын түрлі қарулар. Кейбір соник қарулар дыбыс немесе ультрадыбыс шоғын жасайды, ал басқалары дыбыс өрісін құрайды. 2023 жылға дейін әскери және полиция күштері соник қаруларын шектеулі түрде қолданып келеді.

Пайдалану және қолдану

Өте күшті дыбыс толқындары нысананың құлақ барабанын зақымдап немесе жойып, қатты ауырсынуға немесе бағдарының шатыруына себеп болуы мүмкін. Бұл көбінесе адамды қабілетсіз етуге жеткілікті. Одан аз күшті дыбыс толқындары адамда лоқсып, немесе қолайсыздық сезіміне шақыруы мүмкін. 1990 жылдары Ковентридегі зертханасындағы "көріністерді" түсіндіруге тырысқан паранормальдық зерттеуші Вик Танди, көзге шарықтың дірілдеуіне және осыған байланысты көрудің бұрмалануына себеп болатын жиілікті шығаратын құрылғының болу мүмкіндігін айтқан. Бұл "көрініс" алаңдаушылық сезімімен және сұрғылт бейнелердің көрінуімен сипатталған. Танди тапқан жаңа орнатылған желдеткіш құрылғысы 18.9 Гц, 0.3 Гц және 9 Гц жиіліктің инфрадыбысын шығарғаны анықталды. Ұзақ қашықтықтағы акустикалық құрылғы (LRAD) адам есту шегіндегі жиіліктерде (20 Гц – 20 кГц) 30 градус бұрышта дыбыс шығарады. 2005 жылы Seabourn Spirit лайнерінің экипажы LRAD құрылғысын кемеге шабуыл жасаған қарақшыларды тоқтату үшін қолданды. Көбінесе бұл құрылғы және оған ұқсас құрылғылар митингілерді тарату және тәртіпсіздіктерді басу үшін қолданылады. Осыған ұқсас жүйе "магниттік акустикалық құрылғы" деп аталады. Ұлыбританияда Mosquito дыбыстық құрылғылары жасөспірімдерді белгілі бір аудандардағы дүкендер маңында тоқтау үшін қолданылады. Құрылғы шамамен 19–20 кГц жиіліктің ультрадыбысын шығарады, ол жасөспірімдерге және 20 жасқа дейінгі адамдарға қолайсыздық тудырады. Жасқа байланысты есту қабілетінің төмендеуі, егер бұл жас адам бұрын жоғары дыбыс қысымына ұшыраған болса, 20 жастан асқан адамдарға бұл ультрадыбыс ыңғайсыздық тудырмауы мүмкін. 2020 және 2021 жылдары Грекия билігі Түркия шекарасындағы мигранттарды тоқтату үшін ұзақ қашықтықтағы дыбыс құралдарын қолданды. Адам есту қабілетінің ең жоғары сезімталдық жиілігіне жақын (2–3 кГц) жиіліктегі жоғары амплитудалы дыбыс ұрлыққа қарсы құрал ретінде қолданылады. Кейбір полиция бөлімдері наразылық білдірушілерге қарсы дыбыс құралдарын қолданды, мысалы 2009 жылғы G20 Питтсбург саммиті, 2014 жылғы Фергюсон қаласындағы тәртіпсіздіктер және 2016 жылғы Солтүстік Дакота штатындағы Dakota Access Pipeline наразылығы кезінде. 2016 және 2017 жылдары Кубадағы АҚШ елшілігінде "дыбыстық шабуылдар" ("Гавана синдромы") болған деген хабарлар тарады, бұл АҚШ және Канада елшіліктеріндегі АҚШ және Канада үкімет қызметкерлерінде есту қабілетінің жоғалтуына және денсаулық проблемаларына әкеп соқты. Алайда, соңғы есептерде микротолқынды энергияның себепкер болуы немесе денелердің ұзақ уақыт стресске байланысты (мысалы, өз еліне жау болып саналатын елдің елшілігінде жұмыс істеу) жаппай психогендік жағдай арқылы өзін алдауы мүмкін деген гипотезалар бар.

Құлақтан басқа әсерлері

Аудиодан тыс (естумен байланысты емес) әртүрлі ішкі органдар мен орталық жүйке жүйесіне тиетін биологиялық әсерлерге есту қабілетінің өзгеруі, вибротактильді сезімталдықтың өзгеруі, бұлшықеттердің жиырылуы, жүрек-қан тамырлары функциясының өзгеруі, орталық жүйке жүйесіне тигізетін әсер, вестибулярлық (ішкі құлақ) әсерлері және кеуде қуысы/өкпе тініне тигізетін әсерлер кіреді. Зерттеушілер төмен жиілікті сонарға ұшырағанда кавитация, гипотермия және тіндердің жыртылуы пайда болуы мүмкін екенін анықтады. Қосымша тәжірибелер жүргізу ұсынылмады. Егешқұйрықтарда жүргізілген сынақтар өкпе мен бауыр зақымдануының шегі шамамен 184 дБ екенін көрсетті. Интенсивтілік артқан сайын зақымдану жылдам өседі. Америкалық ультрадыбыс медицина институты (AIUM) 100 мВт/см² SPTA төмен интенсивтіліктегі фокуссыз дыбыс сәулесі немесе 1 мВт/см² SPTA төмен интенсивтілік деңгейіндегі фокустаулы дыбыс сәулесімен байланысты ешқандай дәлелденбеген биологиялық әсерлер жоқ екенін мәлімдеді. 15 минуттан астам төмен жиілікті үнге үздіксіз ұшыраған сүңгішілерде дыбыс тудырған неврологиялық бұзылулар кейбір жағдайларда ми тініне әсер ететін жедел және ұзақ мерзімді проблемаларға әкелді. Симптомдар жеңіл бас жарақатын алған адамдардың симптомдарына ұқсас. Бір теория бойынша, ұзақ уақытқа созылған дыбысқа ұшырау ми тіндеріне механикалық күш түсіріп, энцефалопатияны тудыруы мүмкін. Сүңгішілер мен су сүтқоректілері де жоғары интенсивті, төмен жиілікті дыбысқа байланысты өкпе мен қуыс синустық жарақаттарына ұшырауы мүмкін. Бұл төмен жиілікті дыбыстың судан денеге оңай өтуіне байланысты, бірақ денедегі газ қалталарына емес, олар дыбыстық кедергінің сәйкес келмеуіне байланысты қайтарады.