Кіріспе

Ирландиялық комедиан және сатирик (1936–2005)

Дэвид Тинан О'Махони (6 шілде 1936 – 10 наурыз 2005), кәсіби аты Дейв Аллен, ирландиялық комедиан, сатирик және актер. Ол көбінесе өзінің күнделікті өмірден алған әзілдерімен танымал болды. Аллен саяси екіжүзділікті және діни биліктің ықпалын сынай отырып, көбінесе наразылық тудырды. Оның өнері мен стилі жас британдық комедианттарға үлкен әсер етті. 1963 және 1964 жылдары Австралияда танымал болған Аллен, 1960 жылдардың соңынан бастап 1980 жылдардың ортасына дейін Ұлыбритания телеарналарында жиі пайда болды. BBC телеканалы 1971 жылдан 1986 жылға дейін оның "Дейв Аллен шоуын" көрсетті, ол сондай-ақ бірнеше еуропалық елдерге экспортталды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында оның шығармашылығы қайта жанданды. Оның телешоулары АҚШ, Канада, Дания, Швеция, Норвегия, Югославия, Австралия және Жаңа Зеландияда да көрсетілді. Алленнің өнері ашық, мұңды және жақын стильмен ерекшеленді. Ол көрермендерге қарап, биік бар стулында отырып, темекі шегіп, кейде стақаннан ішетін, оны көпшілік виски деп ойласа да, шындығында имбирлі газдалған су ішетін. Ол еңбекқор және ойлы адам болды, сахнада кейде ренішті немесе ашулы көрінсе де, өнерінде де, өмірінде де әсемдік пен терең мұңдылықты сезіндірді. Ол күн сайын газеттерді оқып, өзінің қойылымдарына қатысты жазбалар мен идеялар түсіріп отыратын. Отырып қойылымдарымен қатар, оның телешоуларында комедиялық этюдтер де кездесетін. Аллен әрқашан қойылым соңында: "Қош бол, рахмет, және Құдай сізбен бірге болсын" деген сөздермен аяқтатын.

Ерте өмір

Дэвид Тинан О’Махони 1936 жылғы 6 шілдеде Дублиннің Фирхаус қалашығында ирландтық әкесі мен ағылшын анасының ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі, Джерард "Калли" Тинан О’Махони, The Irish Times газетінің бас редакторы, жазушы Нора Тинан О’Махонидің ұлы және жазушы Кэтрин Тинанның туысы болды. Анасы Жан Арчер үй шаруасымен айналысты. Ол, оның бауырлары және анасы 1941 жылы Солтүстік Страндтағы бомбалаудан кейін Дублиннің ізінен Лонгфорд округіне қарасты Кинегке көшіп, шамамен 18 ай тұрды: содан кейін Дублинге оралып, Фирхаус пен Темплрог көпірі арасындағы Черрифилд үйінде қоныстанды. Ол шығындарды түсіндіру үшін әңгімелер ойлап табуды ұнататын, бұл оның өнерінің шағын бөлігіне айналды. Бірде оның бауыры Джон бала кезінде оны таңқалдырып, жауырын жауып тастаған екен. Ол сондай-ақ, костюмінен шаңды жиі сүртіп, тоздырып алғанын айтты. Оның бір әзілінде бала кезінде достарымен бірге жергілікті кинотеатрға ковбой фильмін көруге барып, содан кейін ковбойлар мен үндістер ойынын ойнауға дайын болған. Ол кесілген саусағына қарап: «Менде қысқартылған мылтық болған», – деп күңкілдеген. Шоуында ол ұзақ, күрделі арба оқиғасын айтты, соңында «жаман күш» оған қараңғы және киелі емес үйде шабуыл жасады. Аллен шабуылшыны ұстап, шақты, студия жарығы қайта жанды, ол – оның сол қолы еді. Алленнің алғашқы теледидарлық көрсетілісі 1959 жылы BBC таланттар шоуы New Faces болды. Ол 1960-шы жылдардың басында Адам Фейт пен Хелен Шапироның гастрольдері сияқты поп-музыкалық шоуларды жүргізді және 1963 жылдың басында Шапиро басқаратын, The Beatles-ті де қамтитын Ұлыбритания бойынша гастрольге қатысты. 1962 жылы ол американдық водевиль жұлдызы Софи Такермен бірге Оңтүстік Африкаға гастрольде болды, оны «мен жұмыс істеген ең сүйкімді және керемет орындаушылардың бірі» деп сипаттады. Такер оған әсер етіп, Австралияда бағын сынауды ұсынды. Ол сол жерге көшіп, Digby Wolfe-пен бірге Австралия теледидарында жұмыс істеді, Wolfe-тың тұрақты комедианты болды. 1963 жылы Австралияда гастрольде болған кезде ол 9-шы арнаның ток-шоуы Tonight with Dave Allen-нің жүргізушісі болып ұсынылды, ол сәтті аяқталды. Теледидарлық дебютінен кейін алты ай өткен соң, ол тікелей эфирде шоу продюсеріне – оны коммерциялық үзіліске жіберуге тырысқан адамға – «кетіп, өз ішіңе шолу жаса», – деді, осылайша Питер Кук пен Дадли Мурмен қызықты сұхбатты жалғастыруға болатын. Алленнің танымалдылығы төмендемегендіктен, тыйым тынышқан күйі алынды. Аллен 1964 жылы Ұлыбританияға оралып, ITV телеарнасында, соның ішінде The Blackpool Show және Val Parnell's Sunday Night at the London Palladium, ал BBC-де The Val Doonican Show бағдарламаларында бірнеше рет пайда болды. 1967 жылы ол ATV жасаған Tonight with Dave Allen комедиялық/сұхбаттық сериясын жүргізді, ол үшін Variety Club-тың ITV Personality of the Year сыйлығын алды. 1968 жылы ол BBC-ге келісімшарт жасап, The Dave Allen Show, әртүрлі / комедиялық скетч сериясында пайда болды. Мұнан кейін 1971 жылдан 1979 жылға дейін Дейв Аллен үлкен көлемде. Алан Хокшоу жазған The Dave Allen Show және Dave Allen at Large бағдарламаларының негізгі әні «Blarney's Stoned» деп аталды (алғашқыда 1969 жылы KPM үшін «Studio 69» деген атпен жазылған). Шоуларда оның жеке әзіл айтуы, табуретте отырып, ішімдік ішу әдеті көрсетілді. Алленнің осы тұрып-тұруы алдыңғы монологтарда қозғалған тақырыптарды жалғастыратын эскиздерге әкелді. Дейв Аллен театрлық рөлдерді де іздеді және 1972 жылы ол Корольдік соттың Эдна О’Брайеннің «Пагандық орын» пьесасының қойылымында дәрігер рөлін ойнады. Отбасы досы Мэгги Смитпен бірге ол 1973 және 1974 жылдары «Петер Пэн» роліне қатысты. Аллен өзінің бұрынғы жұмыс берушілері, 9-шы арна үшін Австралияда The Dave Allen Show (1975-1977) шоуын жасады. Аллен сонымен қатар әлеуметтік комментатор болды, ол ITV үшін бірнеше теледидарлық деректі фильмдерде, оның ішінде Нью-Йорктегі өмірге қарап, расизм мен есірткі сияқты мәселелерді қарастырған «Дэйв Аллен балқыту ұясында» (1969) фильмінен басталды. Кейінгі бағдарламаларға Дейв Алленнің «Ұлы ағылшын эксцентригін іздеу» (1974) және «Ойындағы эксцентриктер» (1974) фильмдері кірді, онда ол өзіндік құмарлықтары бар түрлі-түсті кейіпкерлерге қарады. Алленнің діни рәсімдерді, әсіресе католиктерді, әр эпизодта сатиралық түрде көрсетуі шағын дау тудырды, бұл кейде салыстырмалы түрде ашық материалмен бірге шоуға қатал бедел берді. 1977 жылы Ирландияның RTÉ мемлекеттік телеарнасы Алленге де-факто тыйым салды, бірақ ол The Late Late Show-да Гей Бёрнмен сұхбат берді. Әдеттегі кестеге папаны (Ален ойнайды) және оның кардиналдарын бейнелейтін скетчтер кірді. Олар Санкт-Петер басп...

Іс-әрекет

Алленнің өнері аяушылыққа толы, қайғылы және жақын стильмен ерекшеленді. Ол биік бар стулінде отырып, көрермендерге қарап, темекі шегіп, кейде стақаннан ішетін, оны адамдар виски деп ойласа да, шындығында тек имбирлі газдалған судың мұзы бар суы ғана еді. Ол есін жиған адам болды, және кейде сахнада ренішті немесе ашулы көрінсе де, өнерінде де, өмірде де әрқашан тартымдылық пен терең қайғының сезімін сыйлады. Күн сайын ол газеттерді мұқият оқып, өнер бағдарламалары үшін жазбалар мен идеялар түсіріп отырды. Ол отырып стендап өнер көрсететінімен қатар, телешоуларында да комедиялық шағын очерктер кездесетін.

Дін

Аллен діни сенімге күмәнданатын. Бірде ол өзін "практикалық атеист деуге болады" деп айтты және көбінесе: "Мен атеистпін, Құдайға шүкір" деп әзілдеп отыратын. Оның күмәндануының себебі, қатаң католик мектебінде алған қатал тәрбиесіне қарсылығы болды. Осының салдарынан дін оның әзілдерінің маңызды тақырыбына айналды, әсіресе католик шіркеуі мен Англия шіркеуін, көбінесе сенімдерді емес, шіркеудің дәстүрлері мен рәсімдерін сықақтап көрсетті. 1998 жылы ол былай деп түсіндірді:

"Аллен әрқашан өнер көрсетімінің соңында: "Қош келдіңіздер, рахмет, және Құдай сіздермен бірге болсын!" - деп аяқтайтын."

Жеке өмір

Аллен 1964 жылы ағылшын актрисасы Джудит Стоттқа үйленді. Олардың Джейн (1965 жылы туған) қызы және Эдвард Джеймс Тайнан О'Махони (1968 жылы туған) ұлы болды, ол кейін Эд Аллен есімімен комедиямен айналысты. Аллен сонымен қатар Стотттың ұлы Джонатанның әкесі болды. 1983 жылы олар ажырасты. Аллен 1986 жылы Карин Старкпен қарым-қатынас бастады және 2003 жылы оған үйленді. Алленнің хоббиі сурет салу еді, ол туралы соңғы жылдары қызығушылығы арта түсті. Оның алғашқы көрмесі "Жеке көріністер" 2001 жылы Эдинбургте өтті.

Өлім

2005 жылдың 10 наурызында 68 жасында Аллен Лондонның Кенсингтон ауданындағы үйінде кенеттен туындаған қалыптан тыс жүрек соғу синдромынан ұйықтаған күйінде бейбіт түрде қайтыс болды.

Өзгелерге әсер ету

Ұлыбританияда жоғары бағаланған Алленнің комедиялық өнері мен стилі көптеген жас британдық комедианттарға ұзаққа соққан әсер етті. Туған жері Ирландияда ол әрқашан біршама даулы болды. Католик шіркеуін әжуалауы кейбір ирландтық католиктердің наразылығын тудырды, ал Ольстер протестанттарының жетекшісі Ян Пейслиді әжуалауы Солтүстік Ирландиядағы көптеген протестанттардың көңілін қалдырды. 2017 жылы Говард Стернмен сұхбатта Адам Сэндлер 10 жасында Невеле қонақүйінде Алленнің өнерін көрген кездегі алғашқы комедиялық ықпалының бірі деп айтты. Алленнің өмірі мен мансабына арналған "Дэйв Аллен Тыныштықта" атты драмалық туынды 2018 жылы RTÉ One және BBC Two арналарында көрсетілді, онда Алленнің рөлін Айдан Гиллен сомдады.