Кіріспе
Порту-Санто аралы (Porto Santo) — Солтүстік Атлант мұхитындағы Мадейра аралының солтүстік-шығысында орналасқан португалиялық арал. Бұл Мадейра архипелагының ең солтүстік және ең шығыс аралы, Атлант мұхитында Еуропа мен Африканың батысында жатыр. Порту-Санто муниципалитеті бүкіл аралды және оған жақын кіші аралдарды қамтиды. 1996 жылдың 6 тамызында қала мәртебесі берілді. Муниципалитеттегі жалғыз приходтың да аты Порту-Санто. 2011 жылғы халық санағы бойынша, аралда 5 483 адам тұрады, ауданы 42,59 км² шамасында. Аралдың басқа елді мекені – Вила-Балейра.
Porto Santo Island (ˈpoɾtu ˈsɐ̃tu) is a Portuguese island northeast of Madeira Island in the North Atlantic Ocean; it is the northernmost and easternmost island of the archipelago of Madeira, located in the Atlantic Ocean west of Europe and Africa. The municipality of Porto Santo occupies the entire island and small neighbouring islands. It was elevated to city status on 6 August 1996. The sole parish of the municipality is also named Porto Santo. The population in 2011 was 5,483, in an area of 42.59 km2. The main settlement on the island is Vila Baleira.
Тарих
Мадейра сияқты Атлантика аралдары туралы білім осы жерлерді ашу мен қоныстанғанға дейін болған секілді, себебі аралдар 1339 жылғы карталарда кездеседі. 1351 жылға жататын және Италияның Флоренция қаласында сақталған портланнан Мадейра аралдарының 1418 жылы португалдық экспедициямен иеленуге дейін көп бұрын ашылғаны көрінеді. 1348–1349 жылдарға жатқан «Libro del Conocimiento» кітабында кастилиялық монах аралдардың қазіргі орналасқан жерін Leiname (қазіргі итальян тілінде legname, португал тіліндегі madeira – "ағаш" сөзімен мағынасы бірдей), Diserta және Puerto Santo деп атап көрсеткен. Шындығында, Португалияның Мадейра аралдарын иеленуі, Испанияның сол кезде Канар аралдарын иелену және бағындыруға жасаған әрекеттеріне жауап болған. Дегенмен, 1418 жылға дейін Порто-Санто аралын немесе басқа Мадейра аралдарын кім болдырғандығы туралы жазбалар жоқ, ол кезде Порто-Сантоға кеме капитандары дауыл салдарынан қорғалған портына кездейсоқ жеткен. Олар Португалияның Инфанте Энрикесінің қызметінде болды. Король Жоао I Жоао Гонсалвес Зарко мен Тристао Ваз Тейшейраға Африканың батысындағы жаңа жерлерді ашуды тапсырған, ал олар батысқа қарай жасаған «волта до мар» саяхатында дауылдан жолдан жаңылған. Аралдың аты Порто-Санто ("Қасиетті Порт") – теңізшілердің дауыл кезінде тапқан қорғалған шығанақ туралы әңгімелерінен шыққан, ол құдайдан келген құтқару деп түсіндірілді. Алғашқы португалдық қоныс аударушылар 1420 жылдары келді. Бартоломеу Перестрело, кейіннен Мадейра аралдарын зерттеген топтың мүшесі, 1445 жылдың қараша айында корольдік сыйлық ретінде Порто-Сантоның алғашқы капитан-донатариуі аталды. Ол саяхат кезінде туған қоянды және оның балаларын босатып жіберді, олар оқшау дамыған, ұшпайтын сүтқоректілерді білмеген ксерикалық арал экожүйесінде тез көбейді. Жергілікті флораның жоғалуы аралдың беткейлерін эрозияға және қоныс аударушылармен бірге келген еуропалық шөптесіндердің таралуына ашты. Қоныстанудың алғашқы ғасырларында Порто-Сантодағы өмір судың жетіспеушілігі мен жабайы қояндардың зиянына байланысты қиын болды, сондай-ақ Барбариялық қарақшылар мен француз каперлерінің шабуылдары да болды. Жаңа әлемді зерттеуші Христофор Колумб Бартоломеу Перестрелоның қызы, португалдық ақсүйек әйел Филиппа Монис Перестрелоға үйленді. Бір кезде олар Порто-Сантода тұрды. Үй қазір мұражай.
Климат
Порто-Сантоның ыстық, жартылай құрғақ климаты (BSh) бар, қыстары жұмсақтан жылыға дейін, ал жаздары жылыдан ыстыққа дейін болады. Ең құрғақ айлар – шілде мен тамыз, ал ең жауын-шашынды айлар – қараша мен желтоқсан. Биік таулы Мадейрадан өзгеше, оның жоғары орографиясы жаңбыр бұлттарын және мұхит ағындарының ылғалын тиімді ұстап қалады, ал Порто-Сантоның салыстырмалы түрде төменгі рельефі құрғақ климатқа себеп болады. Жауын-шашынның аз болуына қарамастан, ылғалдылық жыл бойына орташа 77% құрайды. Ең күннөл айлар – тамыз және қыркүйек.
Адам географиясы
Негізгі қалалық аймақ – Вила-Балейра қаласы, сонымен қатар Порто-Санто деп те аталады. Шағын арал болғанына қарамастан, Порто-Санто қауымдастығының өз мектептері, денсаулық сақтау орталығы, полиция бөлімшелері, спортзал, шіркеулер, бірнеше жергілікті алаңдар, конгресс орталығы, мұражай, сауда орталықтары, барлар, қонақүйлер және мейрамханалары бар.
Экономика
Порто-Санто аралының басты саласы – туризм, ол 20-шы ғасырда қонақүйлер салу арқылы дамыды және жағажайлар мен қоңыржай климаттың тартымдылығына негізделген. Аралда испандық гольф чемпионы Севе Балестерос жобалаған гольф алаңы бар; «Порто Санто Гольф» 2009 жылы Еуропалық тур аясында Мадейра аралдарының ашық турнирін қабылдады. Жоспарланған екінші алаң салынғаннан кейін «Порто Санто Гольф» Мадейрадағы ең ірі алаңға айналады: қазіргі таңда 18 лункалы және 9 лункалы гольф алаңдары бар. Бұдан өзге, Порто-Санто гольф кешеніне сегіз теннис корты және ат спорты орталығы («Пико Ана Феррейра») кіреді. Аралда халықаралық әуежай бар, ол Мадейра әуежайына (шамамен 15 минуттық ұшу) күнделікті рейстерді жүзеге асырады. Порто-Санто әуежайы (PXO) ішкі (Лиссабон, Порто) және (кейде) халықаралық рейстермен байланысты (соның ішінде Англияға, Италияға, Германияға, Скандинавияға, Бельгияға, Францияға және Испанияға бірнеше чартерлік рейстер бар). Әуежай, қатты жел мен Мадейра әуежайына қону үшін қатаң метеорологиялық талаптардың салдарынан Мадейра әуежайына қону мүмкін болмайтын ұшақтар үшін резервтік алаң ретінде үнемі пайдаланылады.