АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Абсекон» кемесінің тарихы

Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің тендері

Екінші USS Absecon (AVP 23) – 1943 жылдан 1947 жылға дейін қолданысқа берілген, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде катапульдік оқу кемесі ретінде пайдалану үшін құрылысы кезінде өзгертілген АҚШ-тың Барнегат класындағы су ұшағы. Кеме 1949 жылдан 1972 жылға дейін АҚШ Жағалау күзетінде USCGC Absecon (WAVP 374), кейін WHEC 374 деп аталды. 1972 жылы Оңтүстік Вьетнамға берілген ол Вьетнам Республикасы Әскери-теңіз күштерінде фрегат ретінде қызмет етті, RVNS Pham Ngu Lao (HQ 15) аталды. 1975 жылы Вьетнам соғысы аяқталғанда Солтүстік Вьетнамға түскеннен кейін, ол Вьетнам Социалистік Республикасының Вьетнам Халықтық Әскери-теңіз күштерінде PRVSN Pham Ngu Lao (HQ 01) болып қызмет етті.

Құрылыс және іске қосу

Absecon 1941 жылғы 23 шілдеде Вашингтон штатының Хоутон қаласындағы Вашингтон көлінің кеме жасау шебінде салынды. Ол 1942 жылғы 8 наурызда, сол кезде 13-ші әскери округтің бастығының штаб бастығы болған капитан Г. Е. Дэвистің қызы, Роберт Л. Мун кішінің әйелі Роберт Л. Мун кішінің спонсорлығымен суға түсірілді. Absecon Barnegat класындағы кемелердің арасында ерекше болды, өйткені ол ғана ұшақтарды ұшыруға арналған катапультамен және гидросамолеттерді жүктеуге арналған крандармен жабдықталған. Оның стандартты гидросамолет қызмет көрсету конфигурациясынан қайта жобалануы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқыштарға линкорлар мен крейсерлердегі гидросамолет авиациялық бөлімдерінде катапультадан ұшу операцияларын орындау үшін қажетті тәжірибе алуға қажеттілігінен туындады. Absecon құрылыс кезінде осы конфигурацияға өзгертілді. Ол 1943 жылғы 28 қаңтарда Вашингтон штатының Бермертон қаласындағы Пьюгет Саунд әскери-теңіз кемежайында қолданысқа енгізілді және 1943 жылғы 14 ақпанда жабдықтау кезеңін аяқтады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Absecon-ға ұшу кезінде флот-ұшақтарды катапульттау және шлангілік тормен қалпына келтіру бойынша авиаторларды даярлау міндеті жүктелді. Ол 1943 жылдың 15 ақпанында сынақ сапарын бастады, оның ұшақ құрамына бір SO3C Seamew және екі OS2U Kingfisher кірді. Тынық мұхитынан Атлант мұхитына Панама каналы арқылы бара жатқанда, "Абсекон" неміс субмаринасы торпедалаған SS Olancho жүк кемесінен жеті тірі қалған адамды алып шықты. 1943 жылдың наурыз айынан қыркүйек айына дейін Абсекон Флорида штатының Мейпорт қаласындағы Теңіз бөлім базасынан жұмыс істеді, бақылау ұшағының ұшқыштарын даярлауды үйлестірді және торпедаларды жаттығу үшін нысана ретінде қызмет етті. 1943 жылдың 16 сәуірінде су астындағы қираған кемеге соқтығысып, кеменің қабығына елеулі зақым келтірді. Жөндеуден кейін ол қызметін жалғастырды. 1943 жылдың қыркүйегінде Абсекон Флорида штатының Эверглейдс портынан жұмыс істеуге ауыстырылды. Ол 1943-1944 жылдардың қысына дейін оқу ісін сол жерде жүргізді. Бұл кезеңде оның қызметіне ерекше назар аударған бір оқиға болды: 1943 жылдың 13 қарашасында, торпедалық бомбалаушылар үшін нысана кемесі болғанда, Абсекон SS Franklin Baker шағын жүк кемесінің апат сигналын байқады. Абсекон бастапқыда Franklin Baker-ді жағаға сүйреуге тырысты. Бірақ ол тіпті сүйреген кезде де қозғалмаса, кеме қауіпті екенін анықтағаннан кейін, "Абсекон" экипажымен бірге кемеге мініп, оны батыруға тырысты. Екі тереңдік зарядтары мен он сегіз 5 дюймдік (127 миллиметрлік) снарядтары жүк кемесін батыра алмады. АҚШ Жағалау күзеті Franklin Baker-ді батыруға көмектесті, соңында оны жарылғыш зарядтармен жарып, сәтті батырды. 1944 жылы Absecon 1,394 катапультті ұшыруды және оған сәйкес қалпына келтіруді жүзеге асырды, сондай-ақ 211 ұшқышты даярлады, осылайша айына шамамен 116 ұшыруды, ал айына 18 ұшқыш SO3C Seamew, OS2U Kingfisher, SOC Seagull және SC Seahawk сияқты крейсерлер мен соғыс кемелеріндегі планерлерді басқаруға біліктілік алды. 1944 жылдың қараша айында 279 ұшыруды жүргізіп, 58 ұшқышты даярлады. Бұл міндеттен басқа, ол торпедалық ұшақтар үшін жылдамдатылатын нысана ретінде де қызмет етті. 1944 жылы төрт рет жаттығу торпедалары Абсеконға тиді: 1944 жылдың 30 қаңтарында, 24 маусымында, 19 тамызында және 31 қазанында. Бірінші соққы екі бөлімді су бастырды, үшіншісі алдыңғы машина бөлімінде су басуға себеп болды, ал соңғысы қабыққа ұсақ жарық түсірді. 1944 жылдың 17-20 қазан аралығында Абсекон Майпортта тұрғанда дауылға тап болды. Ұшақтарын ішкі аймаққа жібергеннен кейін, ол дауылды жеңіп шықты, желдің жылдамдығы сағатына 100 түйірге (115 миль/сағат немесе 190 километр/сағат) дейін жетті. Абсекон 1945 жылдың 6 ақпанында балық аулау кемесі Chip-ке көмектесті. 1945 жылдың 19 ақпанында тағы да жаттығу торпедасы тиді, соның салдарынан Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Чарльстон Әскери-теңіз кемежайына оң жақ винтін жөндеуге жіберуге мәжбүр болды. 1945 жылы бес рет ұшақтар қалпына келтіру кезінде аударылып кетті. Барлық жағдайларда ұшақтар құтқарылды, соңғысы 1945 жылдың 4 тамызында болды. Сол кезде ол ұшақты, қалпына келтіруге болмайтын зақымдалған деп есептеліп, атыспен батырды. Абсекон 1945 жылдың шілде айының ортасына дейін Порт-Эверглейдсте орналасқан, содан кейін Флорида штатының Пенсакола қаласына барып, ондағы бақылау ұшақтарының операцияларын оқыту және материалдық-техникалық жабдықтаумен айналысты. Абсекон 1945 жылдың 15 тамызында Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін және қыркүйек айында дайындық жұмыстарын жалғастырды. Осы тоғыз ай ішінде ол 1,839 катапультті ұшыруды жүзеге асырды, орташа есеппен айына 204 рет, сондай-ақ 274 ұшқышты даярлады. Оның ұшқыштарды даярлау бойынша ең жоғары көрсеткіші 1945 жылдың наурыз айында болды, ол 45 ұшқышты даярлады, ал ұшырулардың ең жоғары саны 1945 жылдың тамыз айында тіркелді, ол 340 ұшыруды жүргізді.

Absecon was assigned the duty of providing aviator training for catapulting and sled net recovery of floatplanes while underway. She commenced her shakedown cruise on 15 February 1943, her aircraft complement consisting of one SO3C Seamew and a pair of OS2U Kingfishers. On her way from the Pacific Ocean to the Atlantic Ocean via the Panama Canal, Absecon picked up seven survivors from SS Olancho, a freighter which had been torpedoed by a German submarine. From March to September 1943, Absecon operated out of the Naval Section Base at Mayport, Florida, coordinating observation plane pilot training and serving as a target for practice torpedo runs. On 16 April 1943, she struck a submerged wreck that caused considerable damage to her hull. Following repairs, she resumed her duties. In September 1943, Absecon was shifted to operate from Port Everglades, Florida. She carried out her training activities there into the winter of 1943–1944. One event highlighted her service during this period: On 13 November 1943, while serving as a target ship for torpedo bombers, Absecon observed a small freighter, SS Franklin Baker, flying distress signals. Absecon initially attempted to tow Franklin Baker to shore. When it became apparent that Franklin Baker would not move even under tow and was a navigational hazard, Absecon took her crew on board and attempted to sink her. Two depth charges and eighteen 5 inch (127 millimeter) projectiles failed to sink the freighter. The United States Coast Guard assisted in the effort to sink Franklin Baker, eventually succeeding by setting demolition charges on board her. During 1944, Absecon conducted 1,394 catapult launchings and a corresponding number of recoveries and qualified 211 pilots, thus averaging approximately 116 launches per month with 18 pilots a month qualifying for the operation of cruiser and battleship based floatplanes such as the SO3C Seamew, the OS2U Kingfisher, the SOC Seagull, and the SC Seahawk. Her peak month of operations was November 1944, when she conducted 279 launchings and qualified 58 aviators. In addition to this duty, she continued to serve as a mobile target for torpedo planes. Shallow running exercise torpedoes struck Absecon four times during 1944: on 30 January 1944, on 24 June 1944, on 19 August 1944, and on 31 October 1944. The first hit flooded two compartments, the third caused flooding in the forward engine room, and the last caused a small rupture in the shell plating. Between 17 October 1944 and 20 October 1944, Absecon was caught in a hurricane while moored in Mayport. After sending her aircraft inland, she rode out the storm, experiencing winds of up to 100 knots (115 miles per hour or 190 kilometers per hour). Absecon assisted the fishing boat Chip on 6 February 1945. She was again hit by an exercise torpedo on 19 February 1945 and was forced to enter dry dock at the Charleston Navy Yard in Charleston, South Carolina, to repair her starboard propeller. On five occasions during 1945, aircraft capsized during recovery operations. All resulted in the salvage of the aircraft involved except the last, on 4 August 1945. On that occasion she sank the plane, apparently damaged beyond repair, with gunfire. Absecon was based at Port Everglades until mid July 1945, when she shifted to Pensacola, Florida, for duty involving training and logistical support of the observation aircraft operations there. Absecon carried out this training through the end of World War II on 15 August 1945 and into September 1945. During those nine months, she conducted 1,839 catapult launches, an average of 204 per month, and qualified 274 pilots. Her peak production of pilots occurred in March 1945 when she qualified 45, and her peak number of launches occurred during August 1945, when she conducted 340.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Тікұшақтар крейсерлер мен линкорлардағы гидросамолеттарды ығыстыра бастағанда, гидросамолеттердің білікті ұшқыштарына деген қажеттілік де азайды. Пенсаколада оқу кемесі ретінде қызметтен кейін, Absecon 1947 жылдың 19 наурызында қызметтен босатылды және Техас штатындағы Оранж қаласындағы Атлантика резервтік флотына қойылды.

АҚШ-тың Жағалау күзет қызметі

Барнегат класындағы кемелер өте сенімді, теңізге лайықты және тұруға ыңғайлы болды. Америка Құрама Штаттарының Жағалау күзеті оларды мұхит станциясы қызметіне идеалды деп санады, онда олар ауа райы туралы мәлімет беру және іздеу-құтқару жұмыстарын жүзеге асыратын еді. Кемелерге арт жағына шатыр қосылғаннан, сондай-ақ мұхитты зерттеу жабдықтары, мұхиттық лебедка және гидрографиялық лебедка орнатылғаннан кейін бұл мүмкін болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ Әскери-теңіз күштері 18 кемені Жағалау күзетіне берді, олар Каско класындағы кемелер деп аталды. АҚШ Әскери-теңіз күштері Абсеконды 1949 жылдың 4 қаңтарында Жағалау күзетіне уақытша берді. Ол ауа райын хабарлайтын кеме ретінде қайта жабдықталғаннан кейін, 1949 жылдың мамырында USCGC Absecon (WAVP 374) ретінде Жағалау күзетіне қабылданып алынды.

Қызмет тарихы

Абсекон өзінің жағалау күзеті қызметінің барлық кезеңінде Вирджиния штатының Норфолк қаласында дислокацияланған. Оның басты міндеті Атлант мұхитындағы мұхит станцияларында метеорологиялық деректерді жинау болды. Мұндай станциялардың бірінде қызмет еткен кезде, ол үш апта бойы 210 шаршы миль (544 шаршы километр) аумақты патрульдеуге міндетті болды, басқа жағалау күзет кемесі келгенше немесе төтенше жағдай туғанда ғана аумақтан кетуге рұқсат етілді. Стацияда ол әуе кемелерін тексеру пункті, кемелер мен ұшақтардан келетін хабарларды жіберу орталығы, өтетін ұшақтарға соңғы ауа райы ақпарының көзі, жүзбелі океанографиялық зертхана және апатқа ұшыраған ұшақтар мен кемелерді іздеу-құтқару кемесі ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ құқық қорғау операцияларына қатысты. 1950 жылдары Абсекон Аргентия (Ньюфаундленд) және Бермуда теңіз базаларын жиі аралады, Солтүстік және Орталық Атлант мұхитында патрульдеуден кейін Норфолктағы тұрақты күтімге кірісетін. 1955 жылдың 5 наурызында Абсекон Бермудаға бет алған шведтік HMS Falken оқу кемесіндегі курсантқа медициналық көмек көрсетті. 1957 жылдың 21 қыркүйегінде Атлант мұхитының орталық бөлігіндегі мұхит станциясында Абсекон батыс германиялық төрт мачты "Памир" кемесінен дабыл сигналын алды. Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласынан арпамен жүктелген және 86 адамнан (оның ішінде 52 жасөспірім курсант) тұратын бұл кеме Керри дауылына тап болып, қатты зардап шегіп, ақырында суға батып кетті. Абсекон дереу бағытын өзгертіп, "Памирдің" соңғы координаттарына бет алды. 1957 жылдың 22 қыркүйегінде оқиға орнына жеткен Абсекон дауылды теңізді өмірдің белгілері үшін шолып, Азор аралдарынан келген Португалия және АҚШ әуе күштерінің ұшақтарымен, сондай-ақ Бермудадан келген АҚШ теңіз күштерінің ұшақтарымен бірге іздеу жұмыстарын жүргізді. Бір апта бойы 13 елдің 60 кемесі аман қалғандарды іздеді, ал Абсекон осы күш-жігерді үйлестірді. Нәтижесінде алты адам – төрт экипаж мүшесі және екі курсант құтқарылды; американдық "Саксон" сауда кемесі "Памирдің" батып кеткенінен үш күн өткен соң, 1957 жылдың 24 қыркүйегінде бес адамды құтқарып алды, ал Абсекон 1957 жылдың 25 қыркүйегінде "Памирдің" соңғы аман қалғаны, 22 жасар Гюнтер Хасельбахты тапты. Қалған 80 адам қаза тапты. 1958 жылы Абсекон Еуропаға сапар жасап, Батыс Германияның Гамбург, Нидерландының Амстердам, Ирландияның Дублин және Португалияның Лиссабон қалаларын аралады, содан кейін Бермуда арқылы АҚШ-тың шығыс жағалауына оралды. 1960 және 1962 жылдары Абсекон жағалау күзетінің курсанттарымен Канада, Еуропа және Бермудаға оқу круизіне қатысты. 1962 жылдың 7 наурызында Норфолктен теңізге шығып, дауыл кезінде сауда кемелеріне көмектесу кезінде қатты толқындардан зардап шекті. 1963 жылдың 20-23 шілдесінде Абсекон Атлант мұхитының орталық бөлігіндегі "Жеті теңіз" сауда кемесіне көмектесіп, оны Канаданың Ньюфаундленд провинциясындағы Сент-Джонс қаласына сүйреп әкелді. 1963 жылдың 13 қыркүйегінде Абсекон Бермуда мен Азор аралдары арасында Батыс Германияның "Фрайберг" сауда кемесінің үшінші инженерін құтқарып алды, ол суға түсіп, 17 сағат бойы суда қалған. 1966 жылдың ақпанында Абсекон коммерциялық буксирді күтіп тұрған кезде мүгедек британдық "Партия" сауда кемесінің жанында болды. Абсекон 1966 жылдың 1 мамырында жоғары төзімділік кемесі ретінде қайта жіктелді және WHEC 374 болып тағайындалды. 1969 жылдың 13 қарашасында Абсекон Атлант мұхитында медициналық көмекке мұқтаж "Моргенстерн" сауда кемесінің экипаж мүшесін эвакуациялады. 1971 жылдың соңында Солтүстік Атлант мұхитындағы Чарли мұхит станциясында 9,1 метрден астам биіктіктегі толқындармен күрескен Абсекон 50 метр (15 метр) биіктіктегі күшті толқынның соққысына ұшырап, 32,5 градусқа бұрылды, суға кету шегінен жарты градус қана кем. 1972 жылдың басында Абсекон Вирджиния жағалауында оқу миссиясы кезінде құлаған АҚШ теңіз күштерінің ұшқышын іздеу-құтқару операциясын жүргізуге шақырылды. Ол теңізден тек құтқару жилетін ғана тапты, ал ұшқыш пен оның ұшағының қирандылары табылған жоқ.

Absecon was stationed at Norfolk, Virginia, throughout her Coast Guard career. Her primary duty was to serve on ocean stations in the Atlantic Ocean to gather meteorological data. While on duty in one of these stations, she was required to patrol a 210 square mile (544 square kilometer) area for three weeks at a time, leaving the area only when physically relieved by another Coast Guard cutter or in the case of a dire emergency. While on station, she acted as an aircraft check point at the point of no return, a relay point for messages from ships and aircraft, as a source of the latest weather information for passing aircraft, as a floating oceanographic laboratory, and as a search and rescue ship for downed aircraft and vessels in distress, and engaged in law enforcement operations. During the 1950s, Absecon frequently visited Naval Station Argentia, Newfoundland, and Bermuda between stints on patrol on the high seas in the North and central Atlantic Ocean and periods of regular upkeep at Norfolk. On 5 March 1955, Absecon provided medical assistance to a cadet aboard the Swedish training schooner HMS Falken en route to Bermuda. On 21 September 1957, Absecon, on her ocean station in the central Atlantic, picked up a distress call from the West German four masted steel hulled bark Pamir. The square rigger, homeward bound from Buenos Aires, Argentina, with a cargo of barley and with 86 men (52 teen aged cadets among them) on board, had run into Hurricane Carrie and been battered severely by the vicious storm, ultimately sinking. Absecon altered course immediately and stood toward Pamirs last position. Arriving on the scene on 22 September 1957, Absecon immediately began sweeping the stormy sea for signs of life, aided by Portuguese Air Force and United States Air Force planes from the Azores and U. S. Navy planes from Bermuda. Sixty ships, representing 13 nations, searched for survivors for one week, with Absecon coordinating their efforts. Ultimately, six survivors – four crewman and two cadets – were recovered; the American merchant ship Saxon rescued five men on 24 September 1957, three days after Pamir had sunk, while Absecon found Pamirs last survivor, 22 year old Günter Haselbach, on 25 September 1957. The other 80 men and boys had perished. In 1958, Absecon made a cruise to Europe, visiting Hamburg, West Germany; Amsterdam, the Netherlands; Dublin, Ireland; and Lisbon, Portugal, before returning, via Bermuda, to the United States East Coast. In 1960 and again in 1962, Absecon participated in a Coast Guard cadet practice cruise to Canada, Europe, and Bermuda. She was damaged by heavy seas on 7 March 1962 while putting to sea from Norfolk to assist merchant ships during a storm. From 20 through 23 July 1963, Absecon stood by the disabled merchant ship Seven Seas in the mid Atlantic and escorted the ship to St. John's, Newfoundland, Canada. On 13 September 1963, Absecon rescued the third engineer of the West German merchant ship Freiberg midway between Bermuda and the Azores after he had fallen overboard and remained in the water for 17 hours. In February 1966, Absecon stood by the disabled British merchant ship Parthia while waiting for a commercial tug. Absecon was reclassified as a high endurance cutter and redesignated WHEC 374 on 1 May 1966. On 13 November 1969, Absecon evacuated a crewman of the merchant ship Morgenstern in need of medical assistance while Morgenstern was in the mid Atlantic. In late 1971, while battling seas over 30 feet (9.1 meters) in height on Ocean Station Charlie in the North Atlantic, Absecon narrowly escaped capsizing when she was hammered by a rogue wave estimated at 50 feet (15 meters) in height that rolled her 32.5 degrees, only one half degree short of her rollover point. Early in 1972, Absecon was called to conduct a search and rescue action while on Ocean Station Bravo when a U. S. Navy pilot went down while on a training mission off the Virginia coast. She recovered only a life jacket from the ocean, and the pilot and the wreckage of his plane were never found.

Әскери қызметтен шығару және Оңтүстік Вьетнамға ауыстыру

1972 жылдың сәуірінде «Абсекон» және оның екі бауырласы, «Жар бойы күзетшілері» және басқа жағалау күзетшілері, Екінші жағалау күзетшілер эскадрильясы ретінде тағайындалды. Ұлттық гвардия резервінің мүшелері құрамындағы экипаждармен жабдықталған. Бастапқыда олар Филиппин аралдарындағы Субик шығанағына бару жоспарланған, бірақ Гуамдағы Апра портындағы АҚШ Әскери-теңіз базасына қайта бағытталды. Жағалау күзеті үш кемені қызметтен шығарды және оларды АҚШ Әскери-теңіз күштеріне берді, бұл оқиғалардың екеуі де «Абсекон» үшін 1972 жылдың 9 мамырында болды. Суастына қарсы күрес жабдықтары алынып тасталғаннан кейін, ол 1972 жылдың 15 маусымында Оңтүстік Вьетнамға жіберілді.

Вьетнам Республикасы Әскери-теңіз флотында қызмет ету

Оңтүстік Вьетнам бұрынғы "Absecon" кемесін Вьетнам Республикасы Әскери-теңіз күштеріне "RVNS Pham Ngu Lao" (HQ 15) фрегаты ретінде қабылдады. Бұл 1971 және 1972 жылдары Оңтүстік Вьетнамға жеткізілген жеті "Casco" класты кемелердің соңғысы болды. Оңтүстік Вьетнамда "Тран Куанг Хай" класты фрегаттары ретінде белгілі болған бұл кемелер Оңтүстік Вьетнамның ең ірі әскери кемелері еді, ал олардың 5 дюймдік (127 миллиметрлік) зеңбіректері Оңтүстік Вьетнамның ең үлкен теңіздік қаруы саналды. "Фам Нгу Лао" және оның бірдей кластағы кемелері Вьетнам соғысының соңғы жылдары АҚШ Әскери-теңіз күштерімен бірге Оңтүстік Вьетнам жағалауын күзетіп, құрлықтағы Оңтүстік Вьетнам күштеріне артиллериялық қолдау көрсетті. 1975 жылдың сәуір айының соңында Оңтүстік Вьетнам құлап, Вьетнам соғысы аяқталды. Оның алты бірдей кемесі Филиппинге қашса да, "Фам Нгу Лао" артта қалды және 1975 жылдың мамыр айында Солтүстік Вьетнамға түсіп қалды.

Вьетнам Халықтық Әскери-теңіз флотының қызметі

Фам Нгу Лао біріккен Вьетнам Социалистік Республикасының Вьетнам Халықтық Әскери-теңіз флотына патрульдік кеме PRVSN Фам Нгу Лао (HQ 01) ретінде қосылды.

Өзгерістер

Пхам Нгу Лао тұтқындалған кезде Оңтүстік Вьетнамға сенген американдық қару-жарақпен қаруланған еді. Вьетнам халықтық теңіз күштері өзінің негізгі құрамдас бөліктерін, мысалы 5 дюймдік 38 калибрлі (127 миллиметрлік) зеңбірек пен 81 мм минометтерді сақтап қалғандай көрінеді. 1980 жылдардың ортасында жақын қашықтықта қорғану үшін советтік 37 мм және 25 мм зеңбіректер орнатылды, сондай-ақ екі советтік SS N 2 (НАТО коды бойынша "Стикс") кемеге қарсы крылаты зымырандары мен екі советтік SA N 5 (НАТО коды бойынша "Граил") жер-әуе крылаты зымырандары орнатылды. Дегенмен, барлық зымыран ұшыру құрылғылары 1990 жылдары алынып тасталған деп саналады.