Кіріспе

Саңырауқұлақтық өсімдік ауруы

Фузариоздық қурауы – Вертициллездік қурауына ұқсас белгілері бар кең таралған тамыр жүйесінің саңырауқұлақтық ауруы. Бұл ауру осы ғасырдың басынан бері жан-жақты зерттелді. Фузариоздық қурауға себеп болатын патоген – Fusarium oxysporum (F. oxysporum). Түрлер өсімдік-иесіне қарай формаи специялис түрлеріне бөлінеді.

Ұялы ағзалар мен симптомдар

Fusarium oxysporum саңырауқұлақтың патогені кез келген жастағы көптеген өсімдіктерге әсер етеді. Томат, темекі, бұршақтар, қабақтар, тәтті картоп және банан – ең сезімтал өсімдіктердің бірнешесі, бірақ ол басқа шөптесін өсімдіктерді де қамқын етеді. F. oxysporum көбінесе сарғу, хлороз, некроз, жапырақтардың ерте түсуі, тамыр жүйесінің қоңырлануы, өсудің баяулауы және көшеттердің шіруі сияқты белгілерді тудырады. Бұл белгілердің ең маңыздысы – тамыр жүйесінің кебуі. Фузарий кебуі алдымен жас жапырақтардағы тамырлардың ашық көрінуі және ескі төменгі жапырақтардың салқындауы түрінде басталады, содан кейін өсімдіктің өсуінің баяулауы, төменгі жапырақтардың сарғаюы, жапырақтардың түсуі, шеттерінің некроздануы және өсімдіктің өлімі байқалады. Ересек өсімдіктерде белгілер гүлдену және жеміс пісу кезеңдерінде айқын көрінеді. F. oxysporum «формаи спецаль» деп аталатын топтарға бөлінеді (жекеше – форма спецаль, қысқартылған f. sp.). 100-ден астам «формаи спецаль» тобы анықталды, әрқайсысының бірінде немесе екі түрлі нәсіл бар. Әрбір түрдің арнайы формасы белгілі бір қожайынға (яғни, нақты бір өсімдікке) тән және әртүрлі белгілерді тудырады:

F. oxysporum f. sp. batatas тәтті картопқа әсер етеді. Симптомдары: жапырақ хлорозы, өсудің баяулауы және жапырақтардың түсуі. Ол топырақ арқылы және өсімдік материалдағы тамыр жаралары арқылы таралады. Fusarium oxysporum f. sp. canariensis Канар аралдарының құрмасының және басқа көбейтілген құрмалардың кебуіне себеп болады. Ауру жұққан тұқым, топырақ және кесу құралдары арқылы таралады. F. oxysporum f. sp. cubense бананға Панама ауруын тудырады. Ол Африка, Азия, Орталық және Оңтүстік Америкада банан өсірілетін барлық аймақтарда кездеседі. Ол бананның барлық жастағы өсімдіктеріне зиян келтіреді және негізінен топырақ арқылы таралады. Жапырақтардың сарғаюына және кебуіне себеп болады. F. oxysporum f. sp. lycopersici томатта тамыр жүйесінің кебуіне шақырады. Ауру өсімдіктің бір жағының сарғаюы және салқындауымен басталады. Жапырақтардың кебуі, өсімдіктің өсуінің баяулауы, тамыр жүйесінің қоңырлануы, жапырақтардың өлімі және жеміс берудің нашарлауы да байқалады. F. oxysporum f. sp. melonis балдырған және қанттарға шабуыл жасайды. Ол көшеттерде шіруге, ал ересек өсімдіктерде хлорозға, өсудің тоқтауына және кебуге себеп болады. Сабақта некроздық жолақтар пайда болуы мүмкін.

Аурудың циклі

F. oxysporum – Fusarium түрлерінің ішіндегі ең көп тараған түрі және ол бүкіл әлемде кездеседі. F. oxysporum-ның жыныстық даму сатысы белгісіз, бірақ ол жыныссыз споралардың үш түрін жасайды: микроконидиялар, макроконидиялар және хламидоспоралар. Микроконидиялар – ең көп мөлшерде түзілетін споралар. Олар сопақ, эллипс тәрізді немесе бүйрек пішіндес болып келеді және әуе мицелийінде пайда болады. Үштен бес жасушасы бар, біртіндеп ұштарлап немесе иілген жиектері бар макроконидиялар, ауру шалған өсімдіктің бетіндегі спородохияларда табылады (лаборатория жағдайында спородохиялар сирек немесе мүлдем болмауы мүмкін). Хламидоспоралар көбінесе жеке немесе жұптарда қалыптасады, бірақ кейде топталып немесе қысқа тізбектерде кездесуі мүмкін. Олар – қалың қабырғалы, дөңгелек пішіндес споралар, ескі мицелийдің ішінде немесе макроконидияларда пайда болады. Басқа споралардан айырмашылығы, хламидоспоралар топырақта ұзақ уақыт бойы тірі қалуға қабілетті. F. oxysporum – өлі және шіритін органикалық заттармен қоректенетін, кең таралған топырақ патогені және сапрофиті. Ол топырақ қалдықтарында мицелий және барлық спора түрлері ретінде тіршілік етеді, бірақ көбінесе топырақтан хламидоспоралар түрінде табылады. Дегенмен, тұқым арқылы жұғу 14°C-қа дейін төмен температурада да болуы мүмкін. Trichoderma viride саңырауқұлағы – бұл ауруды экологиялық таза жолмен бақылауға мүмкіндік беретін биологиялық бақылау агенті. Ол сондай-ақ қияр, помидор және басқа да көптеген дақылдарда Fusarium қырылуын басқаруға көмектеседі. F. oxysporum f. sp. radicis cucumerinum – қиярдың (Cucumis sativus) тамыр және сабақ шіруіне жауапты. F. oxysporum f. sp. radicis cucumerinum басқару үшін метилбромидпен дезинфекция жасау тиімді болды.

Маңыздылық

F. oxysporum кең таралғандықтан, ол көптеген дақылдарда маңызды проблема болып табылады. Бұл банан өндірісіне экономикалық зиян келтіреді, ал бұрын төзімді дақылдарға зиян келтіретін күштірек штаммдар немесе мутациялардың қаупі үлкен алаңдаушылық туғызады. F. oxysporum сондай-ақ Solanaceae тұқымдасына жататын көптеген дақылдарға, соның ішінде картоп, помидор және бұрышқа зиян келтіреді. Зардап шеккен дақылдардың өнімділігі жоғары деңгейде төмендеуі мүмкін, мысалы, Үндістанда помидор өнімінен 45%-ға дейін шығын тіркелген. Басқа да коммерциялық маңызы бар өсімдіктер – базилик, бұршақ, қалампыр, хризантема, безгек және қарбыз. Ағаш тәрізді безгек өсімдіктері жұқтырылуы мүмкін, бірақ көбінесе Fusarium кеуілінен ғана өлмейді. Дегенмен, пальмалар ерекше жағдай, және F. oxysporum жұқпасынан көптеген түрлер қурап өледі. Fusarium кеуілінің егістікке зиянды ауру ретіндегі маңыздылығы артып келеді. Оңтүстік Кореяда, онда Fusarium кеуілі – топырақ арқылы таралатын ең қауіпті ауру, көшет дайындауда 30%-ға дейін шығын тіркелген. Fusarium кеуілін биологиялық бақылау құралы ретінде пайдалануға қызығушылық күшейіп келеді. F. oxysporum-ның белгілі бір патогенді штаммдары инвазивті арамшөптерді жұқтыру және бақылау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл бақылау түрі (микогербицид деп аталады) химиялық препараттардың қолданылуымен байланысты проблемаларсыз, гербицидтерге қарағанда дәлірек болады. Сонымен қатар, F. oxysporum маңызды дақылдардың патогендері болып табылатын басқа топырақ саңырауқұлақтарымен бәсекелесе алады. F. oxysporum-ның патогенді емес (немесе патогендердің жұқпалы емес мутанттарын) белгілі бір штаммдарын жақын жердегі дақылдарға енгізу арқылы басқа ауру тудырушы саңырауқұлақтардың қоректік заттарын алуға болады.

Шығу тегі

F. oxysporum түрлері әлемнің барлық топырақтарында кездеседі. Дегенмен, жаһандық тасымалдаудан бұрын, патогеннің көптеген түрлері оқшауланды. Бүгінде жаһандық сауда өнімдермен бірге F. oxysporum инокулумы таралып жатыр. Соңғы мысал – Fusarium oxysporum f. sp. cubense-тің таралуы. Бұл Азияда пайда болған болуы мүмкін, бірақ жақында ғана Тынық мұхитының оңтүстігіндегі банан өсіретін аймақтарда пайда болды. Инокулум көптеген көздерден шығуы мүмкін. F. oxysporum конидиялары мен хламидоспоралары тұқымның бетіне жабыса алады. Коммерциялық тұқым өндіруші компаниялар тиісті санитарлық тазалық шараларын сақтауы керек, әйтпесе тұқым өсірушінің егістігіне инокулумын алып келуі мүмкін. Бұл әртүрлі бұршақтар, помидор, қант қызылшасы, астра, пальма майы және тағы да басқа өсімдіктердің тұқымдарымен дәлелденген. Вегетативтік кесімдер де инокулумды немесе тірі патогенді тасымалдауы мүмкін. Маңыздысы, инфекцияның сыртқы белгілері жоқ кесімдерге қолданылатын өсімдіктер де патогенді жұқтыруы мүмкін. Бұл кейбір жылыжай гүлдерінде, мысалы, хризантема мен гвоздикада проблемаға айналды. Патогеннің спородохиялары және басқа да инокулум көздері топырақтың қозғалысы және жұқтырылған топырақпен бірге тасымалданатын басқа өсімдіктердің жөнелтілуі арқылы таралуы мүмкін. Кейбір сирек кездесетін топырақтар "фузариумды басушы" деп аталады, яғни, топырақта инфекциялық F. oxysporum көп мөлшерде бар екі топырақ және тиісті қожайындар болғанда, бір топырақта Fusarium қурауының деңгейі төмен болады. Бұл топырақтарды зерттеу жалғасуда, бірақ аурудың азаюы басқа топырақ флорасына байланысты деп есептеледі.