Кіріспе

1965-1969 жылдар аралығында Судан президенті Исмаил әл-Азхари (إسماعيل الأزهري; 20 қазан 1900 – 26 тамыз 1969) – судандық ұлтшыл және саяси қайраткер. Ол 1954-1956 жылдар аралығында Суданның тұңғыш премьер-министрі, ал 1965 жылдан бастап 1969 жылы Гаафар Нимейри тарапынан құлатқанға дейін Судан мемлекет басшысы болды. Ол Ұлттық унионисттік партияның (қазіргі Демократиялық унионисттік партия) президенті болған кезде, унионисттік партиялар оның жетекшілігімен бірікті. 1954 жылы ол парламент ішінде премьер-министр болып сайланды, бұл Суданның тәуелсіздігіне қажеттілік сезімі күшейген кезде және Мысырмен одақ туралы талқылаулар басталғанға дейін болды. Тәуелсіздік қозғалысының қолдауымен ол парламентке тәуелсіздік жариялау туралы ұсыныс енгізді. 1964 жылғы қазан революциясынан кейін демократияның екінші кезеңінде ол Егемендік Кеңесінің президенті қызметін атқарды. 1969 жылғы мамыр төңкерісі кезінде тұтқындалып, Купер түрмесіне қамалды. Денсаулығы нашарлаған соң, ол ауруханаға жатқызылды, онда қайтыс болғанға дейін болып тұрды.

Ерте өмір

Исмаил әл-Әзхари Омдурман қаласында дүниеге келген. Діни беделді адамның ұлы болған ол, алғашқы білімін Уад Маданиде алған. 1917 жылы Гордон колледжіне қабылданған, бірақ ондағы білімін аяқтамаған. Атбара және Омдурман бастауыш мектептерінде жұмыс істеген, сосын Бейруттегі Америка университетінде оқып, 1930 жылы қайта оралған. Гордон колледжінің тапсырысымен өнер және хат алмасу қоғамын құрған. 1937 жылы Түлектер конференциясы құрылғанда Бас хатшы болып сайланды. Ол бірнеше партиялар мен азаматтық құқықтар қозғалысын жетекшілік етті.

Саясатта

Әл-Азхари және басқа да білімді судандықтар елдің басқаруына көбірек қатысуды талап етті, ал мақсаттарына жету үшін 1938 жылы Бітірушілердің Бас Конгресін құрды. Әл-Азхаридің конгресс хатшысы болып сайлануы оны саяси карьерасына бастады. Конгресс бастапқыда саяси ұмтылыстарға ие болмаса да, 1942 жылы ол барлық судандық ұлтшылдардың өкілі ретінде сөйлеу құқығын талап етті. Соғыс кезеңіндегі британдық әкімшілік бұл талапты қабылдамағаннан кейін, конгресс екі топқа бөлінді: британдықтармен толық тәуелсіздікке жұмыс істеуге дайын болған орташа топ және Әл-Азхари басқарған, британдықтарға сенімсіздікпен қараған және отарлық кезеңнен кейін Египетпен бірігуді көздеген радикалды топ.

Саяси құрамы

1943 жылы әл-Азхари және оның конгресс жақтастары Асхикка («Бауырлар») партиясын құрды, бұл Суданның алғашқы нағыз саяси партиясы болды. Оның негізгі қолдауы елдегі екі маңызды мұсылман топтарының бірі – Хатмия суфилік тәріқатынан келді. 1945 жылы орташа ұлтшылдар Үмме партиясын құрғанда, олардың басты қолдауы Хатмияның басты қарсыласы – Мысырға қарсы Махдишіл сектасынан болды. 1944-1953 жылдар аралығында әл-Азхари, Суданды Мысырмен біріктірудің белсенді жақтасы ретінде, «Ніл аңғарының бірлігін» әлсірететін кез келген әрекетке қарсы күресті. Осылайша, 1948 жылы ол Суданда заң шығару жиналысын құруға арналған сайлауды бойкоттап, оның үгіттері мен демонстрациялары 1948-1949 жылдары оның тұтқындалуына және мемлекеттік құпияны ашу айыбымен сотталуына әкелді. 1952 жылғы Мысыр революциясы, король Фарук I режимін аяқтады және Суданның жағдайын күрт өзгертті. Фаруктың үкіметі Мысыр мен Суданды біріктіруге және Суданның тәуелсіздігіне кедергі келтіруге бар күшін жұмсады. Мысырдың жаңа басшылары, жартылай судандық Мұхаммед Нагиб және кейін Гамал Абдель Насер, Суданның тәуелсіздік алуына көбірек мүмкіндік берді. 1953 жылдың 12 ақпанында Мысыр, Ұлыбритания және Судан арасында кондоминиумдық басқарудан үш жыл ішінде өздік басқаруға өту туралы келісімге қол жеткізілді, содан кейін Мысыр мен Судан арасындағы болашақ қарым-қатынасты анықтау үшін сайлау өтеді. Оның түрмеде отыруы және партия ішіндегі дау-дамайлар әл-Азхаридің беделін және ықпалын әлсіреткенімен, ол өзінің жақтастарын Ұлттық Біріккен партия (ҰБП) туы астында қайта біріктіріп, Суданды келесі екі жыл бойы басқаратын біріккен парламент пен конституциялық ассамблея үшін белсенді науқан жүргізе алды. Науқан барысында әл-Азхари британдықтарға деген қарсылығын және Мысырды қолдауын баса көрсетті, сондықтан 1953 жылғы сайлауда ҰБП жеңіске жеткенде, бұл әл-Азхаридің Суданды Мысырмен байланыстыруға жасаған күш-жігерінің жемісі деп кеңінен танылды.

Премьер-министр

1954 жылы әл-Азхари Суданның бірінші премьер-министрі болды. Оның үкіметі үш маңызды мәселеге тап болды. Біріншісі – Суданның Мысырмен қарым-қатынасының конституциялық мәселесі еді. Көп ұзамай судандықтардың Мысырмен тығыз байланыста болғысы келмейтіні анық болды. Әл-Азхари өзінің ең ірі мемлекеттік шешімі ретінде ұзақ жылдар бойы қолдаған позициясынан түбегейлі бас тартып, басты саяси лидерлердің қолдауымен 1956 жылдың 1 қаңтарында Суданның тәуелсіздігін жариялады. Содан кейін әл-Азхари екінші мәселеге, тұрақты үкімет құруға бейілдеді. Оның басты қарсыласы – Умма партиясы күшті президенттік жүйе қалаған. Әл-Азхари британдық парламенттік үлгідегі үкіметті жақтады, бірақ өкілеттігі кезінде бұл мәселені шеше алмады және ол 1970 жылдарға дейін де шешілмей қалды. Әл-Азхари үкіметінің алдында тұрған үшінші мәселе – араб, мұсылман солтүстік пен оңтүстіктегі қара нәсілді, мұсылман емес судандықтардың өзгеше, тіпті қайшы келетін дәстүрлерін біріктіру еді. Әл-Азхари өзінің тегі мен саяси нанымына байланысты оңтүстік судандықтардың ұмтылыстарын түсінбеді және оңтүстік Суданды әскери және полициялық репрессия, сондай-ақ келіссөздер мен пікірсайыс арқылы бақылауға алуға тырысты. Бұл саясаттың сәтсіздігі 1955 жылдың тамызында Экватория корпусындағы бүлік оңтүстіктегі көптеген аудандарда тәртіпсіздік тудырғанда айқын болды. Осыдан кейін солтүстік және оңтүстік Судан арасындағы қарым-қатынас Судан үкіметтерінің алдындағы басты мәселе болып қала берді. Оңтүстік судандықтардың үміттерін қанағаттандыра алмауы үкіметтің беделін түсірді, әл-Азхаридің саяси күшін әлсіреткендей. Осы және басқа да мәселелер әл-Азхаридің коалициясын әлсірете бастады. Мысырмен бірігуден бас тарту NUP-тің негізгі идеологиясынан айырып, саяси күшін әлсіретті. Оңтүстіктегі бүлік әл-Азхаридің беделін түсірді. Көбірек айтсақ, Хатмия тариқаты мен NUP арасындағы нәзік одақ ыдырады, премьер-министрді тиімді басқару үшін қажетті халықтық қолдаусыз қалдырды. Осының салдарынан ол 1956 жылдың ақпанында коалициясын «барлық таланттардың үкіметіне» айналдырды, бірақ бұрынғы Хатмия жақтастары маусым айында Халықтық демократиялық партиясын құру үшін кетіп қалды. Шілдеде ол парламентте сенімсіздік дауысына ұтылып, отставкаға кетті.

Кейінгі өмірі

Аль-Азхари оны ауыстырған Абдулла Халил басқарған үкіметке де, одан кейін Ибрагим Аббудтың әскери режиміне де қарсы шықты. 1961 жылы Аль-Азхари тұтқындалып, бірнеше айға Оңтүстік Суданның Джуба қаласына жер аударылды. 1964 жылы студенттер ұйымдастырған наразылықтардың нәтижесінде әскери режим отставкаға кетіп, Суданда партиялық саясат қайта жанданды. Аль-Азхари билікті қайтаруға тырысты, бірақ берік саяси базасы болмағандықтан, саясаткерлік шеберлігінің өзі Суданда үкімет басқаруға жеткіліксіз болды. 1965 жылдың наурыз айында ол Судан президенті болды, бірақ бұл көбінесе нақты билігі жоқ құрметті лауазым еді. Ол 1969 жылдың мамырына дейін президент қызметін атқарды, содан кейін полковник Гаафар Нимейри бастаған әскери төңкеріс оның саяси өмірін аяқтады. Аль-Азхари білгір, тіпті тәжірибелі саясаткер ретінде танылды және оған құрметпен қарасты. Суданның саяси өміріндегі көптеген ауытқуларға төтеп берудегі жігерлілігіне риза болды. Мысырмен бірігуге ұмтылмауы – оның саяси өмірінің негізгі қағидаларын жойды, саяси билікке жету үшін тек манипуляцияға сүйенуге мәжбүр етті. Ол 1969 жылдың 26 тамызында қайтыс болды.