Оңтүстік Йеменнің экс-президенті Әбдул Фаттах әл-Жауфи өмірі мен қызметі

Кіріспе

Оңтүстік Йеменнің президенті 1969-1980 жылдар аралығында Абд әл-Фаттах Исмаил Әли Әл-Жауфи (عبد الفتاح إسماعيل علي الجوفي; 28 шілде 1939 – 13 қаңтар 1986) – президент Салим Рубай Әлидің құлатылуынан кейін 1978-1980 жылдар аралығында Йемен Халықтық Демократиялық Республикасының марксистік де-факто басшысы болды. Ол Жоғарғы Халық Кеңесінің Төралқасының төрағасы (мемлекет басшысы) және 1978 жылдың 21 желтоқсанынан 1980 жылдың 21 сәуіріне дейін Йемен социалистік партиясының негізін қалаушысы, бас идеологы және бірінші басшысы қызметін атқарды. 1986 жылғы Оңтүстік Йемен азамат соғысы кезінде оның денесі табылмай, құпия жағдайда қайтыс болды.

Өмірбаян

Абдул Фаттах 1934 жылы шілдеде Солтүстік Йемендегі Тайз губернаторлығының Әл-Хужария ауданында дүниеге келген. Әкесі факих болғанмен, ол кедей, ауылдық ортада өскен. Кейін ағасы Аденге көшіп, Тавахи ауданындағы Ахлиах мектебінде білім алады. Шамамен он сегіз жасында Абдул Фаттах британдық мұнай компаниясының жұмысшыларын оқыту орталығына түсіп, 1956 жылдан 1959 жылға дейін мұнай өңдеу зауытында шәкірт ретінде жұмыс істей бастады. Осы ортада Абдул Фаттах кәсіподақтарды ұйымдастыру және еңбек құқықтарын қорғау ісіне белсенділік танытып, саяси сананы дамыта бастады. Оңтүстік Йемендегі араб ұлтшыл қозғалысының негізін қалаушылардың бірі ретінде, ол жұмысшыларды саяси қозғалысқа шақыруы үшін Адендегі британдық билік тарапынан тұтқындалмас бұрын, қозғалыстың бірнеше ұяларын құруға атсалысты. 1961 жылы ол Адендегі Аль Хасва мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді, сонымен қатар саяси қызметін жалғастырды. Ол Оңтүстік Йеменді азат етуге бағытталған Ұлттық майданның (NLF) негізін қалаушыларының бірі болды. NLF 1963 жылғы 14 қазанда Оңтүстік Йеменді британдық отаршылдықтан азат ету үшін төңкеріс бастағаннан кейін, Абдул Фаттах толық уақытты социалистік революционерге айналды. Ол Адендегі NLF-тың жер асты әскери қанатының (федайин) басшылығын және саяси қызметін жүргізді. 1965-1967 жылдары өткен бірінші, екінші және үшінші съездерде NLF атқару комитетіне сайланды. 1967 жылы Оңтүстік Йемен тәуелсіздік алғаннан кейін ол Мәдениет және Йемен бірлігі министрі болып тағайындалды. Төртінші NLF съезінде революцияның прогрессивті бағытын анықтауда маңызды рөл атқарды. Бірақ 1968 жылғы наурыз айында NLF-тың оңшыл қанаты оны тұтқындап, елден қуды. Ол солшыл манифест – «Ұлттық демократиялық азаттыққа қол жеткізу» бағдарламасын жазды. Ол NLF-тың солшыл қанатын нығайтуда жетекші рөл атқарды, нәтижесінде 1969 жылғы 22 маусымда «Түзету қадамы» арқылы билік қайта жараланды. «Түзету қадамынан» кейін Абдул Фаттах NLF Орталық комитетінің Бас хатшысы болып сайланды, осылайша елдің іс жүзіндегі басшысы болды. Сонымен қатар, ол Жоғарғы Халық Кеңесінің Президиумының мүшесі болып сайланды. 1970 жылы Президиум төрағасы болып сайланды. Ол Оңтүстік Йемендегі NLF және басқа да солшыл партиялар арасындағы диалогты ұйымдастыруда жетекші рөл атқарды, бұл Йемен социалистік партиясының (YSP) құрылуына әкелді. 1978 жылғы қазанда өткен партияның бірінші съезінде YSP-ның Бас хатшысы болып сайланды. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, ол социалистік дамудың кеңестік моделін (маоистік баламаларға қарсы) жақтаған деп есептеледі. 1979 жылғы қазанда Абдул Фаттах КСРО-мен 1979 жылғы Достық және ынтымақтастық туралы шартқа қол қойды. 1981 жылы Абдул Фаттахтың қызметінен кеткеннен кейін Шығыс Германиямен және Эфиопиямен ұқсас шарттар жасалды. 1980 жылы денсаулығына байланысты барлық лауазымынан қалып, оның орнына Әли Насыр Мұхаммед келді. Алайда, Абдул Фаттах Мәскеуге емделуге барар алдында партияның президенті болып тағайындалды, ол 1985 жылға дейін сақталды. 1985 жылғы қазанда ол YSP Политбюросына және Орталық комитетінің хатшысы болып сайланды, бірақ 1986 жылғы 13 қаңтардағы дағдарыс Әденде Әли Насырдың жақтастары мен Абдул Фаттахтың жақтастары арасындағы зорлық-зомбылыққа ұласты. Бір айдан астам уақытқа созылған шайқастар мыңдаған адамның қаза табуына және Әли Насырдың биліктен құлауына әкелді.

Abdul Fattah was born in July 1934 in Al Hujariah district of Taiz Governorate in North Yemen. Though his father was a faqīh, he had a poor, rural upbringing. He subsequently followed his elder brother to Aden where he was educated at the Ahliah School in Tawahi district. When he was approximately eighteen, Abdul Fattah enrolled in a British Petroleum workers’ training center and began working in an oil refinery from 1956 to 1959 as an apprentice. In this setting Abdul Fattah began to develop a political consciousness centered around union organizing and labour advocacy. As a co founder of the Arab Nationalist Movement in South Yemen, he contributed to the formation of a number of Movement cells before he was arrested by the British authorities in Aden for political incitement of workers. In 1961 he became a school teacher at Al Haswah School in Aden, and at the same time continued his involvement in political activity. He was a co founder of the National Front for the Liberation of South Yemen (NLF). After the NLF started the 14 October 1963 Revolution for the liberation of South Yemen from British colonial rule, Abdul Fattah became a full time socialist revolutionary, whereby he undertook the leadership of the NLF underground military wing (fedayeen) in Aden, as well as political activity. He was elected to the NLF executive in the first, second and third NLF congresses, 1965–67. After South Yemen gained independence in 1967 he was appointed Minister of Culture and Yemeni Unity. In the fourth NLF congress, he was instrumental in determining the progressive line of the revolution. But in March 1968 he was arrested by the right wing of the NLF and went into exile, where he drafted the program for Accomplishing National Democratic Liberation, a leftist manifesto. He undertook a leading role in the consolidation of left wing of NLF which subsequently regained power in the 22 June 1969 "Correction Step." Subsequent to the "Correction Step" Abdul Fattah was elected Secretary General of the NLF Central Committee, thus making him the country's de facto leader. He was also elected a member of the Presidium of the Supreme People's Council. In 1970 he was elected Chairman of Presidium. He undertook a leading role in the dialogue between NLF and other left parties in south Yemen leading to the formation of the Yemeni Socialist Party (YSP). He was elected Secretary General of the YSP at the first party congress in October 1978. Ideologically, he is considered to have favored the Soviet model of socialist development (as opposed to Maoist alternatives). In October 1979, Abdul Fattah secured the 1979 Treaty of Friendship and Cooperation with the USSR. Similar treaties with East Germany and Ethiopia followed in 1981, following Abdul Fattah's resignation from office. In 1980 he resigned from all his posts for allegedly health reasons and was succeeded by Ali Nasir Muhammad. However, Abdul Fattah was appointed president of the party before he went to Moscow for medical treatment, until 1985, when he returned in the face of a mounting crisis between Muhammad and his opponents in the YSP. In October 1985 he was elected to the YSP Politburo and as a Secretary of the Central Committee, but the crisis had erupted on January 13, 1986, into a violent struggle in Aden between Ali Nasir's supporters and Abdul Fattah's supporters (See South Yemen Civil War). Fighting lasted for more than a month and resulted in thousands of casualties and Ali Nasir's ouster.

Жоғалу және өлім

Қиындық кезінде Абдул Фаттах жоғалып кетті. Ол соңғы рет Әли Салем Альбейдпен бірге әскери бронетранспортпен YSP кеңсесінен эвакуацияланатын кезде көрінді. Расталмаған хабарларға сәйкес, Әли Насырға адал теңіз күштері оның Адендегі үйін оққа тоқтатқанда қаза тапқан деген болжам бар, бірақ оның соңғы тағдыры әлі белгісіз.