Кіріспе

Жаңа діндерді зерттеу орталығы (CESNUR) – жаңа діни қозғалыстарды зерттейтін және антикульттік қозғалысқа қарсы тұратын, Италияның Турин қаласында орналасқан коммерциялық емес ұйым. Ол 1988 жылы Массимо Интровин, Жан-Франсуа Майер және Эрнесто Зуккинилер құрған. CESNUR «даулы діндер үшін ең белгілі лоббилік және ақпараттық топ» деп сипатталған. CESNUR ғалымдары Біріктіру шіркеуі, Саентология шіркеуі сияқты алуан түрлі топтарды қорғады. CESNUR өзін тәуелсіз ғылыми ұйым ретінде сипаттайды, бірақ ұйым зерттейтін топтармен жеке және қаржылық байланыстары бар деген айыптаулар бар; антрополог Ричард Сингеленберг 1997 жылы CESNUR-дың «тыныш және жаңа діни қозғалыстар мен секталар туралы жеткілікті сын пікірлер білдірмейді» деп күдіктенді. Әлеуметтанушы Стивен А. Кенттің айтуынша, «көптеген ғалымдар CESNUR мен INFORM-ді жақсы көреді және Франция, Германия және Бельгиядағы ‘секталарды бақылайтындарды’ сынға алады». Интровин – итальяндық интеллектуалдық меншік заңгері және социология оқытушысы, сонымен қатар топтың директоры. 1972 жылдан бері католик консервативті ұйымы Alleanza Cattolica мүшесі, Интровин 2016 жылға дейін сол топтың вице-президенті болып қызмет етті. Майер – швейцариялық тарихшы, жаңа діни қозғалыстар бойынша маманданған. Ол бір кезде Фрибург университетінде оқытушы болды және 2012 жылы Фрибург кантоны оны сол жердегі діни қауымдардың жағдайы туралы есеп дайындауға тағайындады. Зуккини – католик діни қызметкері, 2009 жылы Италиядағы Масса-Каррара Понтремоли епархиясының теология мектебінде теология профессоры болды және итальяндық мистик Мария Вальторта мен Ехоба куәгерлері туралы жариялады және дәріс берді. Католик тарихшысы және Фоджа-Бовино архиепископы Джузеппе Касале CESNUR-дің бірінші президенті болып тағайындалды. Кейіннен Луиджи Берцано CESNUR президенті болды. CESNUR-дың алғашқы конференцияларының бірінің материалдарын қарап, француз социологы Жан Сеги 1988 жылы қатысушылардың көпшілігі католик болғанын және спиритизм мен Жаңа дәуір сияқты құбылыстарға дәстүрлі католик көзқарасын ұсынғанын жазды. CESNUR басқармасының басқа мүшелеріне Луиджи Берцано, Джанни Амброзио, Реендер Краненборг, Айлин Баркер және Дж. Гордон Мелтон кіреді. Берцано, кейіннен CESNUR президенті болды, Краненборг – голландтық реформаланған теолог. Баркер «Айлық жасалуы: таңдау немесе миды жуу?» (1984) кітабын жазған социолог және 1988 жылы діни қозғалыстарға бағытталған ақпараттық желі (INFORM) құрды. Мелтон – Техас штатының Уэко қаласындағы Бейлор университетінде американдық дін тарихының құрметті профессоры. 1995 жылы Франциядағы Культтар жөніндегі парламенттік комиссиясы Күн ғибадатханасы орденінің оқиғаларынан кейін культтар туралы сыншыл есеп жариялады. Осыған ұқсас есептер басқа үкіметтерден де түсті. CESNUR бұл мәтіндер секталарға қарсы қозғалыстың ақпаратына тым көп сүйенетінін айтып, оларды, әсіресе «Секталарды тоқтату» атты кітап арқылы, жария түрде сынға алды. Канадалық ғалым Сьюзан Джин Палмер «Секталарды тоқтату» деп аударылған атау екі мағыналы және «қасақана бұрмалаушы» екенін жазды, себебі авторлар секталарды емес, оларға қарсы үкіметтік сынды тоқтатуды көздеген. Палмердің айтуынша, кітап француз билігін соншалықты ренжітті, оның авторларының бірі, француз тарихшысы Антуан Фейвр полиция тарапынан уақытша қамауға алынды (garde à vue), Парламенттік комиссия сұхбат алған адамдар туралы құпия мәліметтерді жариялағаны үшін айыпталды, бірақ ол бірнеше сағатқа ғана ұсталды және кейін судья айыптауды жойды.

Ұйым

CESNUR-дың ресми сайтында айтылғандай, ол "әртүрлі елдердегі ғалымдардың тәуелсіз, бірақ байланысты ұйымдарының желісі болып табылады, жаңа діни сананың саласында ғылыми зерттеулерді ілгерілетуге, сенімді және жауапты ақпарат таратуға, сондай-ақ кейбір қозғалыстармен байланысты нақты проблемаларды ашыққа шығаруға арналған. Сонымен қатар, ол діни бостандықтың қағидаларын барлық жерде қорғайды." Италия билігі CESNUR-ды 1996 жылы коммерциялық емес ұйым ретінде мойындады және CESNUR жобаларына үлес қосты. Көбінесе католик ғалымдарынан құралған топ құрған CESNUR ешқандай діни топқа немесе конфессияға жатпайды және бастапқыда әртүрлі діни көзқарастағы ғалымдарды қамтыды. CESNUR сананы бақылау, ойды өзгерту және миды жуу сияқты ұғымдарды сынға алады, олардың ғылыми және академиялық тұғырнамасы жоқ екенін, көбінесе жеке тәжірибелерге негізделгенін мәлімдейді. 2018 жылы The Korea Times газеті CESNUR-ды "жаңа діни қозғалыстарды зерттеуге маманданған ғалымдардың ең ірі халықаралық қауымдастығы" деп сипаттады.

Іс-шаралар және жарияланымдар

2017 жылдан бері CESNUR «CESNUR журналын» – жаңа діни қозғалыстар туралы мерзімді басылымды шығарып келеді. CESNUR жаңа діндер саласында жыл сайын конференциялар өткізеді. 2019 жылы Турин университетінде өткен конференцияға 200-ден астам қатысушы келді. Интровинье Еуропа қауіпсіздігі мен ынтымақтастығы жөніндегі комиссияда және Еуропа қауіпсіздігі мен ынтымақтастығы ұйымында сөз сөйледі. 1997 жылы Мелтон Сингапурдағы Халықаралық Мәсіх шіркеулерінің филиалы атынан сарапшы куәгер ретінде сөйледі, бұл топтың «культ» емес екенін дәлелдеді. Бұл куәлік Мелтонның қарсы сауалдасу кезінде 918 адамның өліміне себеп болған Гайанадағы Жонстаундағы Халық ғибадатханасы туралы ұқсас мәлімдеме жасағанын мойындауына байланысты көп назар аударды. 2001 және 2006 жылдары CESNUR Италияда діндер энциклопедиясының екі басылымын жариялады. Журнал мәлімдегендей, ол ерікті үлестермен қаржыландырылады және бес тілде күнделікті жарияланады. Журналдың бірнеше тілшілері 2018 жылдың соңында Қытай Коммунистік партиясының дінге қарсы науқандарын жариялағандары үшін ұсталды. АҚШ Мемлекеттік департаменті 2019 жылғы Адам құқықтары жөніндегі есебінің Қытайға қатысты бөлімінде «Bitter Winter» журналының 45 үлескерінің 2018 жылы ұсталғанын, ал 2019 жылы Шыңжаңда ұсталған 22 адамның 4-і босатылғанын, ал Хэнань, Фуцзянь, Чжэцзян және Шансиде ұсталған 23 адамның арасында «кейбіреулері идеологиялық оқытудан кейін босатылды» деп көрсетті, сондай-ақ «онлайн медиа Фуцзяньда ұсталғандарды полицияның азаптағанын» хабарлады. АҚШ Мемлекеттік департаменті 2018 жылғы Халықаралық діни бостандық жөніндегі есебінің Қытай бөлімінде «Bitter Winter» журналын «Қытайдағы діни бостандық және адам құқықтары туралы онлайн журнал» деп бірнеше рет сілтеме жасады. Америкалық евангелистік журнал «World» Bitter Winter-ді Қытай Коммунистік партиясының «жанындағы тікен» деп сипаттап, құпия құжатта «Қытай үкіметі Bitter Winter-ді «шетелдегі жауырық сайт» [境外敌对网站] деп атады және барлау агенттігіне, Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне осы топты тексеруді тапсырды» деп хабарлады.

Сын

1996 жылы "Шарли Эбдо" журналында француз эссешісі Рено Мархик CESNUR-ді "[Интровиннің] тезистерін бейжай БАҚ-қа тарату үшін пайдаланылатын ғылыми экран" деп айыптады. Ғалымдар Стивен А. Кент және Раффаэлла Ди Марцио CESNUR-дің миды жуу туралы дауды бір жақты, polemikaлық және кейде ғылыми құндылығы жоқ деп санайды, ал антрополог Ричард Сингеленберг 1997 жылы CESNUR-дің "жаңа діни қозғалыстар мен секталарға тым ықылас көрсетіп, жеткілікті сын айтпайды" деп күдіктенді. Кент одан әрі былай деп атап өтті: "Діни 'секталар' және адам құқықтарымен айналысатын көптеген неміс және француз шенеуніктері CESNUR-ді және Интровиньені ағымдағы пікірталастарда бейтарап тараптар деп қарамайды. Осының салдарынан, басқа адамдар мен ұйымдар CESNUR-мен тым жақын байланыста болғандықтан осы шенеуніктер арасында өздерінің беделін (негізді немесе негізсіз) жоғалтты". Кенттің сөзіне сүйенсек, "көптеген ғалымдар CESNUR-ді де, INFORM-ді де жағымды бағалайды және Франция, Германия және Бельгиядағы 'секталарды қадағалаушылар' туралы олардың сынымен келіседі".

1995 жылғы Аум Шинрикёға жасалған зариндік газ шабуылы

1995 жылы Токио метросында зарин газымен шабуылдан кейін CESNUR басқарма мүшесі Дж. Гордон Мелтон және CESNUR конференциясының кейде баяндамашысы Джеймс Р. Льюис Аум Шинрикё есебінен Жапонияға ұшып барды; содан кейін олар Жапонияда баспасөз мәслихаттарын өткізіп, топтың зарин өндіруге қабілеті жоқ екеніне және олардың айыпталатынына сенетіндерін мәлімдеді. Кейіннен Мелтон өз пікірін қайта қарастырды. Интровинье «Ашулы қыс» еңбегінде қытай билігі Шығыс найзағайға жатқызған У Шуоянның 2014 жылы жасалған қырқынын талқылады. Ол 2014 жылы қытайлық «The Beijing News» газетінің мақалаларында алғаш ұсынылған, ал 2015 жылы австралиялық ғалым Эмили Данн қолдаған, қылмыскерлердің қырқын жасаған кезде Шығыс найзағай мүшелері болмағаны туралы ұстанымды жақтады. Бұл ұстанымды 2020 жылы журналист Дональд Кирк ғалымдар арасында кең таралғанын айтты. Алайда, Данн кісі өлтірген топтың екі жетекшісінің «1998 және 2007 жылдары Шығыс найзағай мүшелері ретінде бастағанын», [бірақ] олар одан өсіп кеткенін және 2014 жылы сектаның құрамына кірмегенін жазды, тіпті олар ешқашан Шығыс найзағай мүшелері болмағанын айтты. Басты ақпарат құралдары 2002 жылы Шығыс найзағай мүшелерінің Қытай Евангелистік қауымының 34 мүшесін ұрлап, екі ай бойы тұтқынға алып, оларды Шығыс найзағайға қосылуға мәжбүрлеу мақсатымен ұстағанын хабарлады. Дегенмен, Интровинье 2018 жылы Қытай Евангелистік қауымының көптеген мүшелері, соның ішінде ұлттық жетекшілері Шығыс найзағайға өткендігін ақтау үшін ұрлау оқиғасын ойлап тапқанын айтты. 2020 жылғы кітабында ол одан да бейтарап ұстанымды қабылдады, Қытай Евангелистік қауымының мүшелері сипаттаған «ұрлау» шын мәнінде «алдау» болғанын, олар шақырылып, Шығыс найзағай ұйымдастырғанын білмей, өз еркімен оқу-жаттығуларына барғанын мәлімдеді. 2019 жылы CESNUR-дің «Ашулы қыс» журналы Human Rights Without Frontiers ұйымымен бірлесіп Оңтүстік Кореяда Шығыс найзағай және Қытайдан келген ұйғыр босқындарының баспана алу құқығын қолдаған конференция өткізді. Конференцияда Шығыс найзағай өкілдері мен ұйғыр диаспорасы да сөз сөйледі.

Синчхонджи және COVID-19 таралуы

2019 жылдың 29 қарашасында CESNUR ұйымы Сеулде семинар ұйымдастырды, онда Оңтүстік Кореяда көптеген адамдар секта деп санайтын «Синьчондзи» тобының мыңдаған мүшесі күштеп қайта тәрбиелеуге ұшырағаны туралы мәлімдеме жасалды. Интровин спикерлердің қатарында болды. 2020 жылы «Синьчондзи» ұйымының коронавирусқа байланысты жағдайға қатысы туралы CESNUR және Human Rights Without Frontiers бірлесіп ақпараттық қағаз жариялады. Ақпаратта «Синьчондзи» ұйымы дағдарысты басқаруда «қателіктер» жасағанымен, оның беделсіздігіне байланысты кемсітуге де ұшырағаны айтылды. «Синьчондзи» ұйымының негізін қалаушы Covid-19 таратудағы кінәсі үшін сотталған, бірақ 2021 жылдың 13 қаңтарында ақталды.