Кіріспе
Кристоф Харткнох (1644–1687) – прус тарихшысы және педагог.
Өмірбаян
Харткнох Пруссия герцогтігіндегі Ортлсбург (Шцитно) маңындағы Яблонкенде (Яблонка) дүниеге келді. 1650 жылы отбасы Пасенхаймға (Пасым) қоныс аударды. Сол жерде ол Оңтүстік Пруссиядағы Польша Корольдігі үшін күрескен татар шапқыншылығының қатыгездігі мен қорқынышты жағдайларын көрді. Оның өмірін мұғалімі құтқарды, оны терезеден итеріп жіберіп. Аймақтағы көптеген ауылдар қирады, бірақ Харткнох герцогтіктің астанасы Кенигсбергке жетті. Кенигсбергте Харткнох протестант институтында теологияны оқуға кірісті. Одан көп ұзамай ата-анасы қайтыс болды және ол жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол Каунаста жеке репетитор болып жұмыс істеді, содан кейін Вильнюстегі протестант мектебінің ректоры болды. Бірақ көп ұзамай ол Кенигсбергке қайтып келді, онда кітаптар мен жазбалар оны тарихқа қызықтырды. 1679 жылы Харткнох «Ескі және Жаңа Пруссия» атты пруссия тарихы туралы кітап жариялады, алдымен латын тілінде, содан кейін неміс тілінде, сондай-ақ Пруссиядағы шіркеу тарихы туралы еңбек жариялады. Бұл еңбектерде халық, тарих және мәдениет туралы сипаттамалармен қатар, қалалардың мысқа басылған суреттері де бар. Ол этнографиялық ақпаратты дін қызметкері Матфей Преториустан алды. Харткнохтың Польша-Литва одағында, Каунаста және Вильнюстегі жұмысы оның тарихқа деген қызығушылығын оятты. Ол 300 жылдық тарихты қамтитын, одақ туралы толық еңбек жазды, бұл осындай еңбектің алғашқысы болды. 1677 жылы Торунь (Торнь) қаласы Харткнохты гимназия директоры қызметіне шақырды, онда ол он жыл жұмыс істеді. Кедейлікке тойып, Харткнох 1687 жылы 43 жасында қайтыс болып, сол жерге жерленді. Харткнохтың кең ауқымды ғылыми еңбектері Пруссия, Померания, Самогития, Курляндия және Польша туралы білімге үлкен үлес қосты.
Николай Коперниктің суреті
Харткнохтың Пруссия тарихын қамтитын кітабында Николай Коперниктің суреті келтірілген. Харткнох былай деп жазды: «Қалалар мен қамалдар туралы». Атақты математик Николай Коперник. Бұл кітап Харткнохтың өмірінің соңында, ол директор болып жұмыс істеген кезде жазылған.
Жұмыс
Respublica Polonica duobus libris illustrata. Франкфурт, Лейпциг, 1678
Selectae dissertationes historicae de variis rebus Prussicis. 1679
Кристофор Харткнох: Alt und Neues Preussen [сөзбе-сөз "Ескі және Жаңа Пруссия"]. Франкфурт және Лейпциг, 1684 (Google Books)
Пруссия шіркеуінің тарихы. Франкфурт, Данциг, 1686
Selectae dissertationes historicae de variis rebus Prussicis. 1679
Christophorus Hartknoch: Alt und Neues Preussen [literally 'Old and New Prussia']. Franckfurt & Leipzig, 1684 (Google Books)
Preussische Kirchen Historia (History of the Prussian Church). Frankfurt, Danzig, 1686