Кіріспе
Гонконгтағы автобус тасымалының тарихы 1920 жылдары алғашқы автобус бағыттарының іске қосылуымен басталды.
1930-шы жылдар: Соғысқа дейінгі франшиза
1933 жылы автобус тасымалдау қызметтері жекешелендірілді. Солтүстік жағындағы құқықтар Коулун Автобусіне (KMB), ал аралдағы құқықтар China Motor Bus (CMB) компаниясына берілді. Гонконг трамвайлары, Гонконг және Шанхай қонақүйлері, Гонконг қонақ үйі және Абердин Кай Фонг сияқты басқа автобус компаниялары қызметін тоқтатуға мәжбүр болды және олардың автобустары жекешелендірілген операторларға сатылды. Екінші дүниежүзілік соғыста көбісі жойылғандықтан, 1930 жылға дейінгі кезеңге қатысты мәліметтер аз, бірақ сақталған фото және жазбаша деректер көрсеткендей, порттың екі жағына да кең автобус желісі қызмет көрсеткен. Сол кездегі Юэнь Лонг, Фанлинг және Стэнли сияқты аумақтың шалғай аймақтарына да автобустар қатынайтын. Аймақ бойынша Лейланд, Торникрофт және Даймлер сияқты британдық автобус өндірушілерінің автобустары көптеп кездесетін.
1940-жылдардың басында: Соғыс кезінде
Оккупация кезінде жапондықтар автобус тасымалдарын бұрынғы қалпына келтіруге тырысты, бірақ отын мен қосалқы бөлшектердің жетіспеуіне байланысты бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Қызметтегі автобустар мен ресурстардың шектеулі болуы салдарынан маршруттардың саны азайды және аумақта қайтадан ат арбалары пайдалануға кірістірілді.
1940-жылдардың соңы 1950-жылдар: Соғыстан кейінгі кеңею (бірінші бөлім)
Британдықтар оралғанда, қоғамдық көлікті қайта жаңғыртуды ең маңызды міндет деп белгіледі. Гонконгқа жаңа автобустар жеткізілгенге дейін KMB және CMB жолаушыларды тасымалдау үшін қалыпты автобустардың орнына өзгертілген жүк көліктерін пайдалануға мәжбүр болды. Бұл жүк көліктері 1950 жылдардың соңына қарай қолданыстан шығарылды. 1947/48 жылдары KMB 50 бір қабатты Tilling Stevens және CMB тағы 108 бір қабатты автобус алғаннан кейін жағдай жақсарды. Соғыстан кейін Гонконгқа көптеген адамдардың оралуы және коммунистерден қашуға тырысқандардың келуі халық санының өсуіне әкелді. Осының салдарынан қоғамдық көлікке деген сұраныс күрт өсті және үлкен автобустар қажет болды. Kowloon Motor Bus 1949 жылы сынақ үшін 20 Daimler CVG5 екі қабатты автобусын алды (алғашқы 4 автобустың бірі 1980 жылдардың басында қызметтен шығарылғаннан кейін KMB-да сақталған). Олар Лондондағы AEC Regents (RT) сияқты үлкен сәттілікке ие болды. 1970 жылдарға дейін Daimler Fleetlines сияқты түрлі конструкциядағы 1000-нан астам автобус пайда болды. China Motor Bus көбінесе бір қабатты автобустарды пайдалануды жөн көрді. Бұл себебі Gardner қозғалтқышы бар екі қабатты автобустар төбелі жерлерде тиісті деңгейде жұмыс істемеді, сондай-ақ аралдағы халық санының өсуі тұрақты және болжамды болды. Компания Англияның Вольвергемптон қаласындағы Guy компаниясымен серіктестік құрды және Wolverhampton Corporation Transport-тан кейін Guy Arab автобустарын екінші ірі сатып алушысы болды.
1960 жылдар: Соғыстан кейінгі кеңею (екінші бөлім)
1960-шы жылдардағы бейіштің екі жағындағы автобустардың салыстыруы: KMB автобустары стандартты қозғалтқыштармен жабдықталған және сыйымдылығы жағынан үлкен болды, ал CMB автобустары кішкентай болғанымен, күштірек болды. KMB 34 футтық екі қабатты автобустарды таңдаса, CMB Guy Arab-тың 36 футтық нұсқасын сатып алды, бірақ оның сыйымдылығы 34 футтық автобустың 60% құрады. Гонконгтың өсуі бақылаудан шығып кеткендей болды және әр жерде шатыр қалашықтар пайда болды. Вонг Тай Син, Кван Тонг және Чай Ван сияқты аймақтар басқа британдық колониялардағыдан ешқандай теңдесі жоқ қарқынмен дамыды. Автобус желісі де соған сәйкес кеңейді. KMB (британдық ережелердің болмауына байланысты) 30 футтан ұзын екі қабатты автобустарды сұрауды бастады; алайда Daimler жауап бермеді, сондықтан KMB AEC-ден 34 футтық бірнеше автобус сатып алуға мәжбүр болды, артық қызмет көрсету үшін. Daimler, ақыры Gardner 6LX қозғалтқышы бар 34 футтық CVG6 моделін ұсынып, бәсекеге қайта оралды. Бұл модель KMB-ге ұнады, олар шамамен 220 данасын сатып алды. Көп ұзамай, бұл алыптар – сол кездегі өлшемдері бойынша – Коулун көшелерінде үстемдік құрды, сыртқы аймақтардағы ескі Daimler автобустарын және кейінірек Кросс-Харбор туннелінің бағыттарын алмастырды. Осы уақытта CMB да осындай үлкен мәселені шешуге тырысып жатты. 8 және 8А (кейін 82-ші бағытқа айналған) бағыттарында автобустардың төбеге көтерілуі керек болды, соның ішінде 1:10 еңіспен 1 км жолдан өтуді қамту керек еді. Алайда, CMB пайдаланған кішкентай Tilling Stevens және Arab автобустары Чай Ванның көп халқына байланысты бұл сынақтан өте алмады, ал CMB қолданған үлкен екі қабатты автобустарда жеткілікті қуат болмады. Соңында CMB Африкадағы алғашқы табыстарын ескере отырып, жұмысшыларды тасымалдау үшін 40 36 футтық бір қабатты автобусқа тапсырыс берді. Алайда, бұл бір қабатты автобустар африкалық бауырлары сияқты проблемаларға тап болды: олар тым ұзын болды, 10 футтық артқы шығыңқы бөлігі, 22 футтық дөңгелек аралығы және қосымша беріктік үшін жоғарғы палубасы болмады. Автобустар тіпті иіліп, артқы жағы жоғары-төмен қозғалды. Олар 10 жылдан астам уақыт пайдаланылмады, содан кейін стандартты 30 футтық ұзындыққа дейін қысқартылып, қайта жабдықталды. 1963 жылы China Motor Bus Гонконг аралында алғашқы екі қабатты автобусты (Dennis Loline III) енгізді, ал кейіннен CMB аралдың солтүстік жағалауына қызмет көрсететін бағыттарда екі қабатты автобустарды (Guy Arabs) енгізді. Ол кезде үлкен автобустар мен жолаушылар санының артуына қарамастан, шығындар жоғары болып қала берді. KMB автобустарында әр автобуста төрт адам жұмыс істеді – жүргізуші, жол ақысын жинау үшін бір немесе екі кондуктор және соңғысы, қақпашы, әр есікте қақпаларды ашып-жауып, жолаушылардың көтерілуі мен түсуін қадағалады. CMB автобустарында әр автобуста екі адам жұмыс істеді, жол ақысын жинаушы мен есік сақтаушы бір адамның міндетін атқарды. Бұл штаттық сандар жақын арада қанағаттандырмайтын болып саналды, сондықтан автобус компаниялары қолмен ашылатын есіктер мен қақпаларды немесе ашық платформаларды пневматикалық есіктермен ауыстырды, бұл қақпашының қажеттілігін жойды. Алайда, жұмыстан босатулар болған жоқ, өйткені екі автобус компаниясы да кеңейіп, бос қалған қызметкерлер тез арада қайта оқытылып, жаңа бағыттарға жіберілді.
1967 жылғы шеру және PLB айналдыру
1967 жылғы тәртіпсіздіктердің басталуы 1967 жылдың соңғы бөлігіндегі алдыңғы қатардағы қызметкерлерді қорқыту салдарынан автобус қызметтерін тоқтатты. Қызметтер 1968 жылдың басында баяу-баяу бұрынғы деңгейге келді, бірақ бұл үзіліс екі мақсатта қолданылатын фургондарға дамып, заңсыз, бірақ сол кезде қажетті болған қоғамдық жолаушылар тасымалын ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Бұл қызметтер кейіннен әлсіз Көлік департаментімен заңдастырылып, «жеңіл автобус» ретінде танылды. 1968 жылы Кун Тонг және Цуэн Ван есімді екі жаңа қала дами бастады, ал КМБ осы қалаларға және олардан 40-шы маршрутты ашу арқылы қызметін кеңейтті.
1970-жылдардың соңы: Флот желісі мен Жеңіс
1970 жылдары CMB және KMB 800-ге жуық Fleetlines автобусын сатып алды. Екі қабатта да 3+2 орындық схемасы болғандықтан, бұл Fleetlines автобустары 120-дан астам жолаушыны тасымалдай алды. Жоғары сыйымдылығының арқасында Fleetlines көбінесе өте сұранысқа ие, порт арқылы өтетін бағыттарға жұмсалды. Алайда, Гонконгтағы Fleetlines автобустарының сенімділігі төмен болды және көлбеулерге нашар шықты, сондықтан CMB және KMB басқа нұсқаларды іздеуге мәжбүр болды. CMB Ashok Leyland Titan, Scania Metropolitan және Volvo Ailsa B55 модельдерін қарастырды, бірақ бұл модельдер сәттілікке жетпеді. KMB Bus Bodies (South Africa) Limited компаниясы мен Dennis Jubilant компаниясы модификациялаған Guy Victory J автобусын бағалады. Кейін British Leyland компаниясы Victory J шассиінен жаңартылған және Dennis Jubilant сияқты қуатты қозғалтқыш пен автоматты беріліске ие Leyland Victory Mark 2 автобусын жасап, жауап берді. KMB және CMB 1970 жылдардың соңында/1980 жылдардың басында көптеген Dennis Jubilant және Leyland Victory Mark 2 автобустарын сатып алды. 1975 жылы KMB жаңадан автобус тасымалдау қызметін енгізді, мақсаты – жақсы жағдайдағы адамдарды жеке көлікпен жүрудің орнына автобуспен саяхаттауға ынталандыру; сонымен қатар, сол жылы екі әуежайға бағытталған автобус маршрутын да енгізді. 1975 жылы алғашқы түнгі маршруттар пайда болды – порт арқылы 121 және 122 маршруттары (қазір N121 және N122 маршруттары деп аталады), бұл маршруттар үшін Cross Harbour туннелінің төлемақы алаңында автобустарды алмастыру жүйесі енгізілді, бұл Гонконгтағы осындай практиканың алғашқысы болды. CMB 1978 жылы Гонконгтағы екінші буынның артқы қозғалтқышты қос қабатты автобусының (MCW Metrobus) алғашқы үлгісін пайдалана отырып, екі қала маңы маршрутын енгізді.
1980 жылдардың басында: 3 осі бар машинаға жарыс, Мерседесті қуып жүрген Аждаһалар
1980 жылдардың басында CMB және KMB Ұлыбританиядан бірнеше қолданылған автобустарды сатып алды, бірақ бұл жолы олардың барлығы бұрынғы Лондондық көлік Даимлер/Лейланд Флитлайнс автобустары болды. 1980 жылы KMB кондиционерленген екі қабатты автобустарды сынақтан өткізуді бастады, бірақ сынақ сәтсіз аяқталды және екі автобустың (бір Dennis Jubilant және бір Leyland Victory Mark 2) кондиционерлері 1983 жылы алынып тасталды. 1981 жылы CMB және KMB алғашқы 12 метрлік 3 осьті екі қабатты автобустарды (MCW Metrobus) пайдалануға енгізді. 1981 жылдың соңында/1982 жылдың басында тағы үш 12 метрлік 3 осьті екі қабатты автобус үлгілері ұсынылды, атап айтқанда Volvo Ailsa B55, Dennis Dragon/Condor және Leyland Olympian. Volvo Ailsa-дан басқа барлығы екінші буын артқы моторлы екі қабатты автобустар еді. 1982 жылы KMB барлық автобустарын бір жүргізушімен басқаруға көшті. Ұлыбритания Достастығы елдерінен жаңа автобустар сатып алуға қойылған шектеу алынғаннан кейін, KMB 1983 жылы неміс құрастырылған бір Mercedes Benz O305 екі қабатты автобусын пайдалануға енгізді. 1985 жылы тағы 40 автобус қосылды.
1980 жылдардың соңы: Олимпиадалық спорттық көлікте жүру өте жақсы, бірақ Falcon-та жүру одан да жақсы
1985 жылы KMB әуежайлық автобус қызметін жаңартты, кондиционерлі Dennis Falcon автобустарын енгізіп, олардың кондиционерлері негізгі қозғалтқышпен жұмыс істеді. Бұл қызмет кейіннен "Airbus" деп аталды. 1986 жылы KMB алғашқы 11 метрлік 3 осьті екі қабатты автобустарды пайдалануға енгізді. Бұл автобустар 12 метрлік автобустарға қарағанда маневрлеуге ыңғайлырақ болды, бірақ жоғары сыйымдылығын сақтап қалды. KMB 1980-ші жылдардың соңында кондиционерлі екі қабатты автобустарды қайта бағалауды бастады. 1980-ші жылдардың басында бағаланған автобустардан айырмашылығы, бұл бағаланған автобустардың барлығында кондиционерлер тікелей негізгі қозғалтқыштан қуат алды. 1987 жылы бір MCW Metrobus кондиционерлі сынақтан өтті, бірақ нәтиже сәтсіз болды және автобус кондиционерізсіз қалды. Кейін Leyland Bus KMB-ге бір кондиционерлі Olympian жеткізді, ол 1988 жылы қызметке кірісті, сынақ сәтті аяқталды және KMB кондиционерлі Olympian автобустарын тапсырыс беруге көшті (прототиптік Olympian 2005 жылы қызметтен алынып, сақталды). 1990 жылы KMB кондиционерлі Dennis Dragon автобусын да сәтті бағалады.
1990 жылдар: бірінің жойылуын көрген кезде бірін-бірі алмастыру
1991 жылдың қыркүйегінде Citybus Гонконг аралында бір франчайзингтік бағытты пайдалануға бастады, осылайша Гонконгтағы төртінші франчайзингтік автобус компаниясы атанды. 1992 жылдың қаңтарында New Lantao Bus компаниясын Kwoon Chung Motors сатып алды. China Motor Bus қызметіне 1980 жылдардан бері жолаушылар наразылық білдіріп, Заңнамалық кеңес депутаттары сынға алды. Нәтижесінде, CMB 1993 жылы Citybus-ке 28 бағытты, ал 1995 жылы тағы 14 бағытты беруге мәжбүр болды. 1997 жылы Citybus CMB тоқтатқан бірнеше бағыттардың орнына жаңа бағыттар енгізді. 1995 жылы KMB соңғы кондиционерсіз автобустарын шығарды. Осыдан кейін, франчайзингтік автобус компаниялары енгізген барлық автобустар кондиционерленген болды. 1996 жылы Гонконгта ең төменгі қабатты бір қабатты автобустар пайдалануға берілді, Citybus он Volvo B6LE автобусын, ал KMB 12 Dennis Dart SLF автобусын енгізді. Кейін, 1997 жылы KMB және Citybus алғашқы екі қабатты ең төменгі қабатты автобустарды (Dennis Trident, KMB прототипі Trident 2015 жылы алынып, сақталды) пайдалануға бастады. Келесі екі жылда ең төменгі қабатты автобустардың түрлі үлгілері пайдалануға берілді. 1997 жылдың мамырында Цин Ма көпірі пайдалануға берілгенімен және Тун Чун жаңа қаласындағы құрылыс басталғаннан кейін, Citybus және Long Win Bus (KMB еншілес компаниясы) Тун Чунға қызмет көрсететін жаңа франчайзингтік бағыттарды пайдалануға бастады. Олар екеуі де, New Lantao Bus компаниясымен бірге, 1998 жылдың 6 шілдесінде жаңа Гонконг халықаралық әуежайы ашылғанда жаңа әуежай автобустарын пайдалануды бастады. 1998 жылдың наурыз айында Citybus толыққанды кондиционерленген автобус паркіне ие болған алғашқы франчайзингтік автобус компаниясы атанды. Алайда, China Motor Bus Citybus-ке 42 бағытты тапсырғаннан кейін де халық пен үкімет қанағаттанбады. Соңында, CMB автобус франшизасы 1998 жылдың 31 тамызында тоқтатылды, ал оның бағыттары 1998 жылдың 1 қыркүйегінде New World First Bus (NWFB), Citybus және KMB компанияларына берілді. 1999 жылдың наурыз айында Citybus компаниясын Stagecoach Group сатып алды. 1990 жылдары Daimler/Leyland Fleetline және Leyland Victory Mark 2 автобустары пайдаланудан алынды. CMB және KMB 1980 жылдардың соңында Fleetline автобустарын алуды бастады, ал соңғы KMB Fleetline 1995 жылы алынып тасталды. KMB-нің барлық Victory автобустары да 1990 жылдары алынып тасталды. New World First Bus CMB автопаркін толығымен сатып алғаннан кейін, ол Victory және қалған Fleetline автобустарын жаңа ең төменгі қабатты автобустармен ауыстырды, соңғы Fleetline және Victory автобустары 2000 жылдың тамызында пайдаланудан алынды. Автобустармен автобус алмасу 1990 жылдардан бері кең таралған практикаға айналды. 1991 жылы Шинг Мун туннелі бағыттары үшін автобус алмасу жүйесі енгізілді. Кейіннен, кейбір түнгі бағыттар мен Тай Лам туннелі бағыттарында ауысу билеттерін пайдаланатын автобус алмасу жүйесі енгізілді. 1997 жылдан бастап кейбір франчайзингтік автобус бағыттарында Octopus картасы қабылданғаннан кейін, 1999 жылы Octopus картасын пайдаланатын алғашқы автобус алмасу жүйесі пайдалануға берілді.
2000-шы жылдар: Шетте, қоқыс шелегіне
2000 жылдары франчайзингтік автобус компаниялары жаңа супер төмен қабатты екі қабатты автобустарды енгізуді жалғастырды. 2003 жылы KMB жаңа буынның бірінші супер төмен қабатты екі қабатты автобусын (TransBus Enviro500) енгізді, ол 2500 мм орнына 2550 мм ені бар кең кузов пен тік баспалдақпен жабдықталған. 2002 жылдың тамызында NWFB кондиционерсіз соңғы автобустарын пайдаланудан алып тастады және толықтай кондиционерленген автобус паркін пайдаланатын екінші франчайзингтік автобус компаниясы болды. 2003 жылдың маусым айында Citybus компаниясын оның негізгі бәсекелесі New World First Bus компаниясының бас компаниясы Chow Tai Fook Enterprises сатып алды. 2000 жылдары екінші буынның артқы моторлы екі қабатты автобустары да пайдаланудан алынды. Шындығында, CMB олардың бірнешеуін 1990 жылдары-ақ пайдаланудан шығарған. 1998 жылы NWFB жұмысын бастағаннан кейін, олар осы автобустардың қалғандарын пайдаланудан алып тастады, соңғы автобус 2002 жылы парктен кетті. KMB де 2000 жылдан бастап Leyland Olympians, Dennis Dominators/Dragons және MCW Metrobus сияқты осы екі қабатты автобустарды пайдаланудан шығара бастады. Осы автобустарды пайдаланудан шығару процесі 2000 жылдар бойына жалғасты. KMB 2007 жылы соңғы MCW Metrobus автобусын пайдаланудан алып тастады, бұл франчайзингтік автобус компанияларында MCW автобустарының толықтай жойылуын білдірді.
2010 жылдар: екі білікті кондиционерлі екі қабатты автобустардың пайда болуы және төмен емес қабатты автобустардың (соның ішінде Hotdog) жойылуы
2010 жылы франчайзингтік автобус операторлары алғашқы екі осьті кондиционерлі екі қабатты автобустарды енгізді. KMB бір Alexander Dennis Enviro400, Citybus екі Enviro400 ұсынды, содан кейін сол жылы KMB және Citybus екі осьті Volvo B9TL-ден бір-бірден алды. Алғашқы өндірістік екі осьті кондиционерлі екі қабатты автобустар 2011 жылы пайда болды. KMB-нің кондиционерсіз екі қабатты автобустарын шығару 2010 жылдары соңғы кезеңге жетті. 2011 жылдың соңында KMB-нің бір кондиционерсіз екі қабатты автобусында "Қош бол, KMB кондиционерсіз автобусы (2012)" деген жарнамалық баннерлер орнатылды. Кондиционерсіз соңғы автобустар 2012 жылдың 9 мамырында қызметтен алынды, осы кезде соңғы төрт KMB бағыты толық кондиционерленген автобустарға ауыстырылды, осылайша Гонконгтағы франчайзингтік кондиционерсіз автобустардың қызметі аяқталды. 2013 жылы KMB бір BYD K9A толық электрлі бір қабатты автобусын сынап көрді, оның ішінде 2-бағыт бойынша бір айлық сынақ жүргізілді. Бұл франчайзингтік автобус қызметінде пайдаланылған алғашқы толық электрлі автобус болды. Автобус 2013 жылдың желтоқсанында BYD-ге қайтарылды. 2014 жылы KMB, New World First Bus және Citybus алғашқы дизель-электрлі гибридтік автобустарын ұсынды, олар Гонконг үкіметінің кемінде екі жылдық сынаққа қаржыландыруымен жүзеге асты. Сондай-ақ сол жылы KMB және Citybus 12,8 метрлік жоғары сыйымдылықтағы автобустарын іске қосты, олардың үлкен сыйымдылығы жолдарда аз көлікпен көбірек жолаушыларды тасымалдауға мүмкіндік беретіндіктен, экологиялық таза екенін мәлімдеді. 2017 жылға дейін мүгежарларға арналған орындықтары жоқ автобустар қызметтен алынады, New Lantao Bus жер бедерінің ерекшеліктеріне байланысты бұл талаптан босатылады. New World First Bus 2015 жылдың 5 қыркүйегінен бастап толық төмен қабатты автопаркке жаңартылды.