Кіріспе
Арагуайнха кратері немесе Арагуайнха дөңгелегі – Бразилияның Мату-Гросу және Гойас штаттарының шекарасында, Арагуайнха және Понте-Бранка ауылдары арасында орналасқан соққы кратері. Диаметрі шамамен 400 километрді құрайды, бұл Оңтүстік Америкадағы ең үлкен белгілі соққы кратері. Кратердің жасы соңғы рет 254,7 ± 2,5 миллион жыл бұрын деп анықталды, сол кезде бұл аймақ, мүмкін, аяз сулы теңіз болған. Бұл мерзімнің қателік шегі Пермь-Триас жойылу оқиғасының уақытына сәйкес келеді, ол Жер тарихындағы ең ірі жаппай жойылу оқиғаларының бірі. Соққы Парана бассейнінің формацияларына жататын палеозойлық шөгінді бірліктерді тесіп өтіп, төменде жатқан ордовик гранитті тау жыныстарын ашып көрсетті. Бастапқыда кратердің ені 360 километр, ал тереңдігі 1,2 километр болған деп есептеледі, бірақ қабырғалары ішке қарай сырғып, ені 400 километрге дейін кеңейді.
The Araguainha crater or Araguainha dome is an impact crater on the border of Mato Grosso and Goiás states, Brazil, between the villages of Araguainha and Ponte Branca. With a diameter of , it is the largest known impact crater in South America. The crater has most recently been dated to 254.7 ± 2.5 million years ago, when the region was probably a shallow sea. The margins of error of this date overlap the time of the Permian–Triassic extinction event, one of the largest mass extinction events in Earth's history. The impact punched through Paleozoic sedimentary units belonging to the Paraná Basin formations, and exposed the underlying Ordovician granite basement rocks. It is estimated that the crater was initially wide and deep, which then widened to as its walls subsided inwards.
Сипаттама
Арагуайна – Арагуайя өзені кесіп өтетін, жер бетіне шығып, эрозияға ұшыраған, сақиналы және радиалды жарылымдары бар күрделі кратер. Кратердің орталық бөлігі көтеріңкі, эллипс тәрізді алап түрінде, ашық жатқан граниттің негізінен тұрады. Бұл орталық бөлікті шокталған гранит пен оның үстіндегі брекшиялардың сақинасы қоршайды, содан кейін диаметрі және биіктігіне дейін жететін, қабатталған және тік беткейлі девон құмтастарынан тұратын қырқалар мен таулардың тағы бір сақинасы орналасқан. Бұл орталық аймақ девон және карбон құмтас формацияларының жыныстарымен жабылған сақина тәрізді шұңқырмен қоршалған. Кратердің сыртқы шеті жоғары деформацияланған пермь-карбон шөгінділеріндегі жартылай дөңгелек грабендердің қалдықтарынан тұрады. Соққылық тектігінің дәлелі ретінде сынған конустар, соққылық брекшиялар және шокталған кварц кездеседі.
Қол жеткізу және сақтау
Арагуаинья күмбезіне Гойаниядан немесе Куиабадан көлікпен жетуге болады. Понте Бранка мен Арагуайна арасындағы топырақты мемлекеттік жол орталық көтерілістен өтеді, сондай-ақ Арагуайя өзені де кесіп өтеді. 1999 жылы жергілікті тұрғындар күмбездің табиғаты мен ғылыми маңыздылығын әлі білмеді, оны қазы дәуіріндегі сиениттің енуінен туындаған фанерозой шөгінділерінің көтерілуі деп түсіндірді. Сильвейра Фильхо мен Рибейроның (1971) жүргізген геологиялық барлау зерттеуі орталық ядроның маңында лава, брекшия және туфтардың кездесуін көрсетті және Арагуаиньяның крипто-вулкандық құрылым екенін анықтады. Диц пен Френч (1973) соққылық брекшия мен шокталған кварцтың кездесуін хабарлады және бұл құрылымды соққылық кратер ретінде таныды. Кросста және авторлар (1981) мен Кросста (1982) жүргізген кратерді егжей-тегжейлі зерттеу соққының қосымша петрологиялық және минералогиялық дәлелдерін ұсынды. Тейлен Виллидж (1981) қосымша геоморфологиялық дәлелдерді жариялады. Фишер мен Мазеро (1994) магниттік зерттеу жүргізді. Күмбездің пайда болу уақыты алғаш рет (Rb-Sr әдісімен 243 ± 19 миллион жыл бұрын) Deutsch және авторлар (1992) арқылы анықталды. Engelhardt және авторлар (1992) көтерілген ядроны егжей-тегжейлі зерттеді және мерзімді шамамен 246 миллион жылға түзетті, кейіннен шамамен 244 миллион жылға түзетілді. Соңғы кезде Тохвер және авторлар (2012) оны Пермь-Триас жойылу оқиғасымен байланыстырып даталады. Жергілікті тау жыныстарының көп бөлігі мұнай тақтасынан тұрды. Арагуаинья соққысынан шыққан энергияның мөлшері жаһандық жаппай жойылудың тікелей себебі болуға жеткіліксіз, бірақ жердің үлкен жарылуы нәтижесінде жарылған тау жыныстарынан мұнай мен газдың көп мөлшері шықты. Соның салдарынан болған кенеттен жаһандық жылыну Пермь-Триас жойылуына ықпал етуі мүмкін.