Кіріспе

Каали – Эстонияның Сааремаа аралындағы Каали ауылында орналасқан тоғыз метеорит кратерінің тобы. Соңғы есептеулер оның шамамен б.з.д. 1530-1450 жылдар аралығында (3237+/ 10 14C жыл бұрын) пайда болғанын көрсетеді. Бұл кратерлер соққы нәтижесінде құрылған және адамдар қоныстанған аймақта болған сирек соққы оқиғаларының бірі (басқалары: Хенбери кратерлері және Каранкас кратері). 1930 жылдарға дейін кратердің пайда болуына қатысты түрлі гипотезалар болды, оның ішінде вулканизм және карст процестеріне байланысты теориялар да қарастырылды. Оның метеориттік тегін алғаш рет 1928, 1933 және 1937 жылдары Иван Рейнвальд нақты дәлелдермен көрсетті.

Құрылу

Бұл соққы шамамен 3500 жыл бұрын, голоцен кезеңінде болған деп есептеледі. Қали соққы құрылымының (Сааремаа аралы, Эстония) әртүрлі авторлар берген жас естімалары 6000 жылға дейін өзгеше, қазіргі дәуірден (б.з.б.) 6400 жылдан 400 жылға дейін ауысады. Эстония батпақтарындағы силикат шарларының талдауы соққы кратерлерінің жасы шамамен 7600 жыл болуы мүмкін екенін көрсетеді. Жақын маңдағы батпақтағы иридийдің жоғары деңгейіне негізделген зерттеу б.з.б. 4 ғасырында пайда болғанын ұсынады. Кратерлер 20 мен 80 метрикалық тонна аралығындағы жалпы массасы бар, соққы жылдамдығы белгілі бір аралықтағы метеордың әсерінен пайда болды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, метеор солтүстік-шығыстан келген. Метеор белгілі бір биіктікте бөлініп, жер бетіне фрагменттер түрінде құлады, ең ірісі диаметрі және тереңдігі бар кратерді құрады. Жарылыс шамамен доломит пен басқа тау жыныстарын алып тастады және биіктігі бар, өте ыстық газ ағынын құрады. Өсімдіктер соққы орыннан бастап күйді.

Мифологияда

Карл Келло сияқты ғалымдар бұл оқиғаның аймақтық мифологияда маңызды рөл атқарғанын айтады. Ол, және қазір де, қасиетті көл деп есептеледі. Археологиялық дәлелдер бұл жерде құрбандық шалу орын болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ерте темір дәуірінде көлді ұзын тас қабырға қоршаған, орташа ені шамамен және орташа биіктігі метр болған.

Финн мифологиясында Каалидің пайда болуымен байланысты болуы мүмкін оқиялар бар. Олардың бірі – Калевала эпосының 47, 48 және 49 руналарында келтірілген: Лухи, зұлым колдаушы, адамдардан Күн мен отты ұрлап, тотальді қараңғылыққа себеп болады. Аспан құдайы Укко ұшқыннан жаңа Күн жасауды бұйырады. Ауа перісі жаңа Күн жасауға кіріседі, бірақ ұшқын аспаннан түсіп, жерге келіп құлайды. Бұл ұшқын "Алуен" немесе "Калеван" көліне жетіп, судың көтерілуіне әкеледі. Фин жұрттары от шарының "Нева өзенінен кейін" (Карелиядан Эстонияға қарай) бір жерге құлайтынын көреді. Батырлар отты іздеп сол бағытқа бет түзеп, ақырында орман өртінен жалын жинайды. Леннарт Мери алғаш ұсынған теория бойынша, Сааремаа ежелгі грек географы Пифей алғаш айтқан Туле аралы болуы мүмкін, ал "Туле" атауы фин сөзі туле ("от") және Эстония фольклорымен байланысты болуы мүмкін, онда Каалидегі кратерлік көлдің тууы суреттеледі. Каали "Күннің демалатын жері" деп есептелген.