Кіріспе

Жари жобасы Бразилияда қағазға арналған целлюлоза өндіру үшін тропикалық ағаш шаруашылығын құруға жасалған әрекет болды.

Өмірбаян

"Жари" жобасы американдық кәсіпкер және миллиардер Дэниел К. Людвигтің туындысы болды. 1950 жылдары ол қағазға деген сұраныстың өсіп келе жатқанын байқады. Орта белдеудегі ормандық ресурстар толыққанды пайдаланылғандықтан, қағаз өндірісі үшін қолданылатын ағаш өнімінің көлемі шектеулі болды. Людвиг бұқаралық ақпарат құралдарының дамуына байланысты қағаз бағасының болашақта артатынын алдын ала болжады. Көптеген табиғи орман ағаштары қағаз өндірісіне жарамсыз болғандықтан, Людвиг табиғи орманды ағаш шаруашылығымен алмастыруды жоспарлады. Бұл болашақтағы қағаз өндірісін қамтамасыз ету үшін ондаған жылдар бұрын басталуы тиіс еді.

Өсу

Людвиг өз шаруашылығына тез өсетін тропикалық ағаш – Гмелина арбореаны таңдады. Бастапқыда ол ағаш шаруашылығын Коста-Рикада орналастыруды жоспарлаған, бірақ Бразилияның әскери үкіметі оны Амазонка өзенінің саласы Рио-Жаридің төменгі ағысына қоныстануға ынталандырды. 1967 жылы Людвиг 3 миллион долларға 1,6 миллион акр (6,475 км²) жер сатып алды. Людвиг жобаны көбінесе АҚШ-тан басқарды. Ол Монте-Дурадо деген елді мекен салды, онда үйлер, мектептер, аймақтағы жалғыз аурухана, нан пісіру цехы, супермаркет, балабақшалар, көпірлер және қоғамдық ғимараттар болды. Ол сондай-ақ жолдар мен теміржолдар салды. Жерді ауыр бульдозерлермен тазалау ағаштар отырғызылатын топырақтың жоғарғы қабатына зиян келтірді. Сондықтан жерді тазалау үшін жергілікті жұмысшыларды жұмысқа алу қажет болды. Орманды алып тастау нәтижесінде күн сәулесі латериттік топырақтың қатаюына себеп болды. Гмелина қисайған сабақтармен өсті, оларды жүк көліктеріне тиеу өте қиын болды. Сонымен қатар, жаңа ағаштар Амазонка аймағында мекен ететін көптеген жәндіктердің зиянына ұшырады. Сандырақ өзен төселіне Пинус радиата отырғызылды. Өзен арғы бетінде американдық жоспарлаушылар ескере алмаған қызметтерді ұсыну үшін Бейрадао және Бейрадиньоның «еркін қалалары» пайда болды. Өркендеген кезеңінде Жари жобасында 35 000 жұмысшы жұмыс істеді. Людвиг сондай-ақ Жапонияда салынған екі үлкен кеме пішіндес платформаны тапсырыс берді, олар Жари жобасына жеткізілді. Бір баржа модулі целлюлоза зауытының целлюлоза бөлімін қамтыды. Бұл модульде қорыту, қоңыр масса, ағартқыш станция және целлюлоза машинасы орналасқан. Екінші модульде қалпына келтіру қазандығы, буландырғыштар және қайта құю бөлімдері болды. Целлюлоза зауытының баржасы 1978 жылы аяқталды және 1 ақпанда суға жіберілді. Ол Үнді мұхиты арқылы және Жақсы Үміт мүйісін айналып өтіп, 28 сәуірде Бразилияның Мунгуба қаласына жетті. Энергиялық топ модулі төрт күннен кейін келді. Екі баржа да арнайы салынған шлюздерге ие болды. Екі баржаны қолдау үшін жүздеген ағаш қазықтар жерге айдалып, орнатылды. Шлюздерді жауып, суды сорғылап алғаннан кейін баржалар көптеген қазықтарға ақырын қонды. Гмелина ағашының өсу қарқыны күтілгеннен әлдеқайда төмен екені анықталды. Целлюлоза зауытының өндірісін қамтамасыз ету үшін Бразилияның басқа аймақтарынан басқа ағаш түрлерін сатып алу қажет болды. 1981 жылдан бастап орманшылар Гмелинаны жинаған кезде эвкалипт отырғызды. Эвкалипт целлюлоза өндірісі үшін жақсы нәтижелер көрсетті, жақсы өсті және басқа көздерден ағаш сатып алу қажеттілігін азайтты.

Түрлендіру

Людвигтің тағы бір идеясы – барлық қажетті азық-түлікті, оның ішінде жұмысшыларды тамақтандыру үшін күріш өсіру болды, бірақ ол да сәтті болмады. Күріш өсіруге жәндіктерден сақтау үшін көп мөлшерде пестицидтер қажет болды, ал топырақта күріш үшін жеткілікті күкірт болмады. Людвиг аммоний сульфатын қолдану арқылы бұл жағдайды түзетті. Ол сонымен қатар қарағайлар арасында өсетін шөппен азықтандыру үшін мал шаруашылығын да енгізді. Ол үлкен каолин кенітін де тапты. Жарь өзеніндегі каолиннің қазылуы әлі де ірі көлемде коммерциялық операция болып табылады. Каолин Азия мен Еуропаның көптеген елдеріне жылтыр қағазды жабу үшін экспортталады.

Құлдырау

Сондай-ақ, проблемалар «Амазонка факторы» деп аталатын топырақ, жәндіктер, ылғал және тропикалық аурулардың күшеюіне байланысты көбейе бастады. Целлюлоза фабрикасына инженерлерді тарту қиын болды, себебі олардың әйелдері үшін ойын-сауық мүмкіндіктері шектеулі еді. Жаңадан отырғызылған ағаштарға бірнеше жыл бойы қолмен арамшөптерді тазалау қажет болды, осыған байланысты Бразилияның кедейлікке толы солтүстік-батысынан көптеген далалық жұмысшылар шақыруға тура келді. Жұмысшылардың арасында безгек қоршады. Жәндіктер егін мен жабдықты жойды. Содан кейін Бразилия үкіметінің өкілдері Людвигтің әдістерін және жер иелігінің аумағын сынап бастады. Олар жобаның салықтан босатылуын да күмәндандырды, тіпті оның басқару әдістерін де – ол жобаның он үш жылында жиырма тоғыз директорды қызметтен босатып, барлық маңызды мәселелерді өзі шешуді қалаған. Людвиг 1981 жылдың мамыр айында жобадан бас тартты. Келесі жылы ол «Жари» жобасын бразилиялық бизнесмендердің консорциумына өткізді. Ол ешқандай қаржы алмады, бірақ жүз миллиондаған долларлық қарыз жаңа иелеріне берілді. Людвиг 2026 жылға дейін болашақ табыстың азаятын үлесін алуға құқылы болды. Жаңа иелері, Людвигтің бұрынғысы сияқты, жергілікті инфрақұрылымға инвестиция жасауды талап етті. Қазіргі таңда жобаның қалдықтары «Жарсел Целлюлоза» компаниясы түрінде Бразилияда сақталған. Меншік Бразилия банктері мен холдингтік компаниялардың қолында.