Кіріспе
Тропикалық ылғалды ормандар, суы мол топырақтарында өлі жапырақтар мен ағаштардың толық ыдырауына кедерес келтіретін жерлер. Торфты батпақ ормандары – суы мол топырақтарында өлі жапырақтар мен ағаштардың толық ыдырауына кедерес келтіретін тропикалық ылғалды ормандар. Уақыт өте келе, бұл қышқыл торфтың қалың қабатын құрайды. Экологиялық маңызы зор тропикалық торфты батпақ ормандары – ең көп қауіп төндіріп, бірақ ең аз зерттелген және ең нашар түсінілген биотиптердің бірі. 1970 жылдардан бері Оңтүстік-Шығыс Азияда тропикалық торфты батпақ ормандарын кесу және кептіру кеңінен тарады. Сонымен қатар, Ел-Ниньоның оңтүстік осцилляциясы (ENSO) және ірі өрттер батпақтардың құрылуын жеделдетуде. Торфтың өртенуі, кептіру және орманды кесу топырақтағы органикалық заттардың ыдырауын күшейтеді, нәтижесінде атмосфераға көміртегі диоксиді түрінде жиналған көміртегі шығарылады. Тропикалық торфты батпақ ормандары мыңдаған жануарлар мен өсімдіктерге мекен, оның ішінде орангутан мен Суматра жолбарысы сияқты көптеген сирек және жою қаупі төнген түрлердің өмір сүру ортасы торфты ормандардың жойылуынан қорқаулы жағдайда.
Peat swamp forests are tropical moist forests where waterlogged soil prevents dead leaves and wood from fully decomposing. Over time, this creates a thick layer of acidic peat. Tropical peat swamp forests, which have ecological importance, are one of the most threatened, yet least studied and most poorly understood biotypes. Since the 1970s, tropical peat swamp forest deforestation and drainage have greatly increased in South East Asia. In addition, El Niño Southern Oscillation (ENSO) drought and large scale fires are accelerating peatland devastation. Peat fires, drainage and deforestation enhances the decomposition of soil organic matter, increasing the release of stored carbon into the atmosphere as carbon dioxide. Tropical peat swamp forests are home to thousands of animals and plants, including many rare and critically endangered species such as the orangutan and Sumatran tiger, whose habitats are threatened by peatland deforestation.
Тарату
Тропикалық торф экожүйелері үш аймақта табылған: Орталық Америка, Африка және Оңтүстік-Шығыс Азия. Индонезиядағы торф үш аралда орналасқан: Суматра (8,3 миллион гектар), Калимантан (6,3 миллион гектар) және Папуа (4,6 миллион гектар). Әлемдегі тропикалық торфтың 36 пайызы Африканың орталық Конго бассейнінде кездеседі.
Құрылу
Тропикалық торф өзен дельталары, су тасқыны алаптары немесе шалқаяған езеу көлдер сияқты төмен жатқан жерлерде қалыптасады. Құрылу процесі әдетте гидрозерналық тізбектелген кезеңдерді ұстанады, онда көлдер немесе сулы өсімдіктермен байыған су басқан жерлер, шөптер немесе бұталар өскен батпаққа айналып, соңында өсіп, жинақтала беретін орманды құрайды. Бұл торф жинақталуы көбінесе дөңгелек пішіндес күмбезді құрайды, ол жағалау торфында және ішкі торфта әртүрлі биіктікке жетеді. Ішкі торф Плейстоценнің соңғы кезеңінде, 26000 жылдан астам бұрын пайда болған. Жағалау торфының қалыптасуына теңіз деңгейінің көтерілуі зор әсер етеді, әсіресе Эль-Ниньоның әсері азайған шамамен 8400 жыл бұрын қарқынды жинақталу байқалады. Сунда шельфі тектоникалық тұрғыдан тұрақты болғандықтан, бұл аймақтағы теңіз деңгейінің өзгеруіне эустатикалық теңіз деңгейі ғана әсер етеді. Мұздық кезеңде Каримата бұғазы құрғап, Азия түбегі, Суматра, Борнео және Ява біріккен. Соңғы мұздық максимумнан кейін мұздықтар еріген кезде бұл жағалау ішке қарай жылжып, шамамен 8500 жыл бұрын қазіргі жағалау деңгейіне жеткен. Осылайша, бұл аймақтағы жағалау торфының ең ескілігі 8500 жылдан кем. Ішкі торфтың қалыптасуына климат зор әсер етеді, теңіз деңгейінің көтерілуіне тигізер әсері шамалы немесе жоқ, себебі ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, мұнда теңіз деңгейінің жоғарылауының соңғы жазбасы шамамен 125000 жыл бұрын тіркелген, сол кезде теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 6 метр жоғары болған. Оңтүстік Калимантанның Себангау жерінен алынған торф өзегінде климат суық болған кезде шамамен 13000 жыл бұрын 0,04 мм/жылдық баяу өсім байқалады, содан кейін жылы ерте голоценде 9900 жыл бұрын 2,55 мм/жылдық жылдамдыққа дейін үдеген, ал қарқынды Эль-Ниньо кезінде 0,23–0,15 мм/жылдыққа дейін баяулаған. Ұқсас үлгі Батыс Калимантанның Сентарум жерінен алынған өзегінде де байқалады, онда торф шамамен 28 16000 жыл бұрын, 13 3000 жыл бұрын және 5 3000 жыл бұрын баяу өседі. 28 жылдан 16000 жылға дейінгі және 5 3000 жылға дейінгі баяу өсім осы кезеңде Генрих оқиғасы мен Эль-Ниньоның пайда болуына байланысты құрғақ климатпен түсіндіріледі.
Экология
Торф батпақты ормандар – ерекше экожүйелер, Оңтүстік-Шығыс Азия экоаймақтарында ағаштар зор биіктікке жетеді, бұл солтүстік қоңыржай және боралдық аймақтардың торфты жерлерінен (негізінен Sphagnum мохтары, шөптер, қамыстар және бұталар өсетін) мүлдем өзгеше. Су, түскен жапырақтар мен торфтан сіңірілген таниндердің әсерінен қою қоңыр түске боялады – содан осыған «қара су батпақтары» деген ат берілген. Құрғақ маусымда торф ылғалды болып қалады және ағаштар арасында су тобырлары сақталады. Су деңгейі әдетте беттен төменде жатады. Бұл көміртегі қоры қоңыржай аймақтың торфының төмен температурасымен және тропиктік торфтың сулы болуымен тұрақтандырылады. Температураны немесе торфтың ылғалдылығын өзгертетін кез келген бұзылыс, осы сақталған көміртегіні атмосфераға шығарып, адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруін күшейтеді.
Мәселе
Соңғы он жылда Индонезия үкіметі Мега-күріш жобасы (МКЖ) аясында Борнеоның 1 миллион гектардан астам торфты батпақ ормандарын ауыл шаруашылығы жеріне айналдыру үшін кептірді. 1996-1998 жылдар аралығында 4000 километрден астам дренаж және суару каналдары қазылды, соның салдарынан орманның жойылуы үдеді, оның бір бөлігі заңды және заңсыз ағаш кесу арқылы, екінші бөлігі өртеу арқылы болды. Су каналдары, сондай-ақ заңды орман шаруашылығы үшін салынған жолдар мен теміржолдар аймақтың заңсыз орман шаруашылығына қол жеткізуін жеңілдетті. МКЖ аймағындағы орман жамылғысы 1991 жылы 64,8%-дан 2000 жылы 45,7%-ға дейін төмендеді, ал кесу жұмыстары содан бері жалғасуда. Көрініп тұрғанындай, МКЖ аумағындағы барлық саудаға жарамды ағаштар алынып тасталған. Бірақ болған оқиға күтілмеген болып шықты: каналдар суарудың орнына торф ормандарын кептіріп жіберді. Жаңбырлы маусымда ормандар көбінесе 2 метрге дейін суға толып тұратын, енді олардың беті жыл бойы құрғақ. Индонезия үкіметі қазір МКЖ-дан бас тартты. Еуропалық ғарыш агенттігі жүргізген зерттеу 1997 жылы Индонезияда торф пен өсімдіктерді өртеу нәтижесінде атмосфераға 2,57 миллиард тоннаға дейін көміртегі шығарылғанын көрсетті. Бұл табиғи отыннан түсетін көміртегі шығарылымдарының орташа жылдық 40%-ына тең, және 1957 жылдан бері тіркелген атмосфералық концентрацияның ең үлкен жылдық өсімге үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, 2002-2003 жылдардағы өрттер атмосфераға 200 миллионнан 1 миллиард тоннаға дейін көміртегі шығарды. Қазір Индонезия әлемдегі үшінші ірі көміртегі эмитені болып табылады, бұл көбінесе оның ежелгі торфты батпақ ормандарының жойылғандығына байланысты. Индонезияда тропикалық торфты батпақтардың 50%-ы және құрғақ жерлердің 10%-ы орналасқан. Олар ормандарды жою және орман деградациясынан шығарындыларды азайту (REDD) схемасы бойынша жаһандық жылыну мен климаттың өзгеруін жеңілдетуде маңызды рөл атқаруға потенциалы бар. Ормандарды кесуді азайтудың орнына, REDD бастамаларынан көміртегілік кредиттерді алу тұрғысынан, батпақтарды сақтау және қалпына келтіру бірлік аумаққа жетуге болатын шығарындыларды азайтудың тиімділігі жоғары және мүмкіндік шығындары төмен болғандықтан тиімдірек болып табылады.
Сақтау және сақтау
Тропикалық торф батпақты ормандарды сақтауға жасалған тыракелдер коммерциялық ағаш кесудің кең таралған салдары мен құлдырауымен салыстырғанда өте аз болды; Саравакта ағаш кесу жалғасуда, ал Брунейде оны күшейту жоспарлануда. Қоршаған ортаны қорғаумен айналысатын Borneo Orangutan Survival атты үкіметтік емес ұйымның бір жоспары – көміртегі қаржысы мен табиғатқа қарызды алмастырудың үйлесімі арқылы Мавас торф батпақты орманын сақтау. Бастапқы торф орманының шамамен 6% қорғалатын аумақтарда қамтылған, олардың ішіндегі ең ірілері – Tanjung Puting және Sabangau ұлттық парктері. Индонезиядағы орманды жоюдың басты себептері пальма майы бизнесі (Индонезиядағы пальма майы өндірісін қараңыз) және заңсыз ағаш кесу болып табылады, ол Оңтүстік Суматра сияқты аймақтарда жалғасуда. 2008 жылы Мухаммадия университетінің (Палембанг) жүргізген сараптамасы бойынша, 25 жыл ішінде заңсыз ағаш кесудің салдарынан табиғи орманның көп бөлігі жойылатын болады. REDD жобалары орманды жоюмен күресуге және орманды ауыл шаруашылығының енуінен қорғауға арналған, бұл биологиялық әртүрліліктің артуына және айналасындағы елді мекендердің экологиялық жағдайын жақсартуға ықпал етеді. Индонезияның торф алқаптарында мангрлердің жойылуына және пальма майының тым жоғары қарқынмен кеңеюіне қарсы тұру үшін Wetlands International сияқты ұйымдар Индонезия үкіметімен бірлесіп саясатты және жерді жоспарлауды жетілдіруде. Олар пальма майы индустриясымен өзара әрекеттеседі, тропикалық торф батпақтарындағы ең жақсы басқару тәжірибелерін қолданады және табиғи ресурстарды басқару туралы білімі жеткіліксіз жергілікті қауымдастықтардың қатысуын қамтамасыз етеді. Олар жергілікті тұрғындармен бірлесіп мангрлерді және торф алқаптарын қайта жаңарту жұмыстарын жүргізеді. Ағаш кесуден туындаған ортаның бұзылуы аралас батпақты ормандағы орангутанның санына әсер ететіні көрсетілді. Бұл аймақтағы өте көп және өзін-өзі қамтамасыз ететін орангутан популяциясының болуы, соңғы кездегі және қарқынды ортаның бұзылуына байланысты Калимантанның торф батпақты ормандарын одан әрі қорғаудың қажеттігін көрсетеді.
Малайзияда
Көптен бері тропикалық торфты батпақ ормандарының астындағы торфтың жиналуына себеп, экстремалды жағдайлардың (суға толу, қоректік заттардың жетіспеуі, оттегісіз және қышқыл орта) микробтық белсенділікті тежеуі деп есептелді. Малайзияның тропикалық торфты батпағында (Солтүстік Селангор торфты батпақ орманы) жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, эндемикалық торфты ормандағы өсімдіктердің (Macaranga pruinosa, Campnosperma coriaceum, Pandanus atrocarpus, Stenochlaena palustris) қатаң, уытты жапырақтары бактериялар мен саңырауқұлақтармен көбінесе ыдырамайды, ал M. tanarius деген тағы бір өсімдік түрінің жапырақтары бір жыл ішінде дерлік толығымен ыдырайды. Демек, жапырақтардың ішкі қасиеттері (қоректік заттарға кедей ортада шөпқоректілерден қорғануға бейімделгендігі) микробтық ыдырауға кедергі келтіреді.