Кіріспе
Солтүстік Каролина штатындағы тарихи үй, АҚШ. Biltmore Estate – Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында орналасқан тарихи үй-мұражай және туристік орталық. Билтмор үйі (немесе Билтмор сарайы) – 1889 және 1895 жылдар аралығында Джордж Вашингтон Вандербильт II үшін салынған шатоэск стиліндегі сарай. Бұл АҚШ-тағы ең ірі жеке меншік үй болып табылады. Ол әлі де Джордж Вандербильттің ұрпақтарына тиесілі және Алтын ғасыр сарайларының ең танымал мысалы болып саналады.
Biltmore Estate is a historic house museum and tourist attraction in Asheville, North Carolina. Biltmore House (or Biltmore Mansion), the main residence, is a Châteauesque style mansion built for George Washington Vanderbilt II between 1889 and 1895 and is the largest privately owned house in the United States, at of floor space and of living area. Still owned by George Vanderbilt's descendants, it remains one of the most prominent examples of Gilded Age mansions.
Тарих
1880 жылдары, Алтын ғасырдың шарықталу кезеңінде Джордж Вашингтон Вандербильт II анасы Мария Луиза Киссам Вандербильтпен бірге Ашвилл аймағына жиі сапарлар жасады. Ол аймақтың табиғаты мен климаты оған қатты ұнады, сондықтан ол сол жерде жазғы үй салуға шешім қабылдады және оны "кішкентай тауға қашқан орын" деп атады. Оның үлкен ағалары мен қарындастары Ньюпорт (Род-Айленд штаты), Лонг-Айлендтің Алтын жағалауы және Нью-Йорктің Хайд-Парк сияқты жерлерде сәнді жазғы үйлер салған болатын.
Даму
Вандербильт өзінің иелігін Билтмор деп атады, бұл Де Билт (оның ата-бабаларының Нидерландыдағы туған жері) және море (mōr, англосаксон тілінде "моор", ашық, төбелі жер) сөздерінің біріктірілуінен құралды. Вандербильт ақырында 125 000 акр (506 км²) жерді сатып алды, оның ішінде 700-ге жуық учаске, соның ішінде 50-ден астам ферма және кем дегенде бес зират кірді; иеліктің бір бөлігі бұрын Шило қауымының орны болған. 2017 жылы иеліктің өкілі мұрағаттар көрсеткенін айтты, көптеген жерлер "өте жағдайы нашар болған, және көптеген шаруалар мен жер иелері оны сатуға қуанған". Үйдің құрылысы 1889 жылы басталды. Осындай ауқымды жобаны іске асыру үшін, күніне 32 000 кірпіш өндіретін ағаш өңдеу шеберханасы және кірпіш пеші салынды. Құрылыс алаңына материал жеткізу үшін 5 шақырымдық теміржол желісі салынды. Бас ғимаратты салуға шамамен 1000 жұмысшы мен 60 тас шеберінің еңбегі қажет болды. Вандербильт құрылыс кезінде интерьерді безендіру үшін шетелге көп сапарлар жасады. Ол Солтүстік Каролинаға жаңа салынған үйі үшін мыңдаған жиһаз әкелді, олардың ішінде гобелендер, жүздеген кілемдер, гравюралар, маталар және 15 ғасырдан 19 ғасырдың соңына дейінгі сәндік заттар бар еді. Америкада жасалған аз ғана заттардың ішінде еменнен жасалған ашылатын бюро, шайқалатын креслолар, жаңғақтан жасалған рояль, қоладан жасалған шамдар және тоқылған себет болды.
1890-1950 жылдар
Джордж Вандербильт 1895 жылғы Рождество қарсаңында өзінің сәнімен көзге түсетін үйін елдің түкпір-түкпірінен келген туыстары мен достарына ашты. Олар демалыс күндерін өткізіп, ауылдық өмірмен танысуға шақырылды. Алтын ғасырда салынған осы сарайға 5 миллион доллар (қазіргі шақта 180 миллион долларға тең) жұмсалған. Сарайға сонымен қатар көрнекті жазушылар Эдит Уортон мен Генри Джеймс, елшілер Джозеф Ходжес Чойт және Ларц Андерсон, сондай-ақ АҚШ президенттері де қонақ ретінде келген. Джордж 1898 жылы Парижде Эдит Стьювесант Дрессерге үйленді. Олардың жалғыз қызы Корнелия Стьювесант Вандербильт 1900 жылы Билтмордағы Людовик XV стиліндегі бөлмеде дүниеге келді және осы сарайда өсті. Конгресс табыс салығын бекіткеннен кейін, сарайды күтіп ұстаудың қымбаттығына байланысты Вандербильт оны федералды үкіметке сатуға бел буды. 1914 жылы күтпеген жерден қайтыс болған Вандербильттің артынан оның әйелі сатуды аяқтады. Ол күйеуінің өсиетін орындап, жердің табиғатын сақтап, осы аймақты Писга ұлттық орманның ядросына айналдырды. Билтмор Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жабылды. 1942 жылы 62 картина мен 17 мүсін Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясынан пойызбен Билтморға жеткізілді, себебі АҚШ-қа шабуыл жасалуы мүмкін деген қауіп болды. Бірінші қабаттағы Музыкалық зал ешқашан толыққанды аяқталған жоқ, сондықтан ол 1944 жылға дейін, шабуыл қаупі азайғанға дейін қойма ретінде пайдаланылды. Онда Джордж Вашингтонның Гилберт Стюарт салған портреті, Рембрандт, Рафаэль және Энтони ван Дейк сияқты суретшілердің туындылары сақталды. Галерея директоры Дэвид Финли Эдит Вандербильттың досы болған және бұл сарайда қонақтап тұрған. Сесилдер 1934 жылы ажырасқаннан кейін Корнелия сарайды тастап кетіп, ешқашан қайтып оралмады, бірақ Джон Сесил 1954 жылы қайтыс болғанға дейін Бакалаврлар қанатында тұрды. Олардың үлкен ұлы Джордж Генри Вандербильт Сесил 1956 жылға дейін сол қанаттағы бөлмелерді пайдаланды. Осыдан кейін Билтмор үйі отбасылық резиденция болмай, тарихи мұражай ретінде жұмыс істеді. Олардың кіші ұлы Уильям А. В. Сесил ағасы 1950 жылдардың соңында сарайға оралып, сарайдың қаржылық қиындықтарын шешу үшін бірлесіп жұмыс істеді. Олар аталарының арманындай, табысты және өзін-өзі қамтамасыз ететін кәсіпорын құруға тырысты.
1960 жылдардан қазіргі уақытқа дейін
Уильям Сесил 1976 жылы анасы Корнелия қайтыс болғаннан кейін мүлікті мұрагерлікке ие болды. Оның ағасы Джордж, одан да табысты сүт фермасын мұра етті, ол Biltmore Farms болып бөлінді. 1995 жылы, мүліктің жүз жылдығын тойлағанда Уильям Сесил компания басқаруын ұлы Уильям А. В. Сесил-ге тапсырды. "Билтмор" компаниясы жеке меншікте. Билтмор мүлігінің тек бір бөлігі ғана Ашвилл қаласының шегінде орналасқан, ал Билтмор үйі ешқандай муниципалитетке бағынбайды. Мүлік 1963 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды және Солтүстік Каролинаның батысындағы маңызды туристік орталық болып табылады, жыл сайын шамамен 1,4 миллион адам келеді.
Қалып және қасбеті
Хант төрт қабатты Индиана әктасынан салынған үйді шығысқа қарай орналастырды, оның 114 метрлік қасбеті артындағы таулы жер бедеріне үйлесімді болсын деп есептелді. Фасад асимметриялық түрде теңдестірілген, екі ілгері шығыңқы қанаты кіреберіс мұнарасына жалғасқан: сол жақта ашық лоджия, ал оң жақта терезелі аркада орналасқан, онда Виктория дәуірінде танымал болған Қысқы бақ бар. Кіреберіс мұнарасы алдыңғы есіктен төртінші қабаттағы Билтмордың ең әсем безендірілген шатырына дейін созылатын, өрнекті жақтаулары бар терезелерді қамтиды. Ойылып жасалған әшекейлерге үш жапырақты гүлдер, ағынды өрнектер, розеткалар, гаргулялар және ең маңызды қарау тұрақтарында гротесктер кіреді. Шығыс қасбетінің ең елеулі ерекшеліктерінің бірі – үш қабатты, мүсінші Карл Биттердің (австриялық архитектор) жасаған Сент-Луи мен Жанна д'Арк мүсіндерімен әшекейленген, жоғары безендірілген, бұрала бұрала төңкерілген балюстрадасы бар баспалдақ. Оңтүстік қасбеті – үйдің ең кішкентай бөлігі, шығыс жағында үш үлкен шатыр терезесі және батыс жағында көпбұрышты мұнара орналасқан. Ағаштан жасалған пергола үйге бекітілген, ал кітапханадан (бірінші қабатта орналасқан) оған кіруге болады. Үйдің солтүстік жағында Хант үйді және бақтарды желден қорғау үшін оған іргелес тұрған қоралар, шараба үйі және ауласын орналастырды. Бұл кешенде Вандербильттің сүйікті аттары сақталған. Шараба үйінде, қораның қарамағысында, оның жиырма шарабасы және қонақтарының шарабалары сақталған. Арғы батыс жағы алдыңғы қасбетке қарағанда әлдеқайда қарапайым, кейбір терезелерде мүлдем әшекей жоқ. Ортадағы екі үйлесімді көпбұрышты мұнаралар көпбұрышты оңтүстік мұнарамен ашық лоджия арқылы байланысқан, ол үйдің негізгі бөлмелерінен Блю Ридж тауларының алыс көрінісін ашады. Лоджияның үсті жағы қасқыр тіс тәрізді орналасқан терракота плиткалармен әшекейленген. Өзін-өзі ұстап тұратын керамикалық плиткалы күмбез және арка жүйесі Билтмордың ішкі және сыртқы бөліктерінде кеңінен қолданылған, ал оны испандық архитектор және инженер Рафаэль Гуаставино жеке бақылап орнатқан және патенттеген. Әктас бағаналар Вандербильттің тілегі бойынша күн сәулесін әдемі және әртүрлі жолдармен шағылыстыру үшін оюланған. Жылтыраған әктаспен қапталған үйдің қалған бөлігінен ерекшеленетін, үйдің тасты негізі өзгеше. Қатты еңіспен төңкерілген шатыр он алты мұржамен безендірілген және бір-бірлеп орнатылған тақтайша плиткалармен жабылған. Әрбір плитка бұрыштарында тесілген және мансарданың темір конструкциясына сыммен бекітілген. Судың кірмеуіне жол бермеу үшін қосылыстарда мыс жалатылған. Шатырдың жотасындағы әсем жалатылған әшекейлер Джордж Вандербильттің әріптерімен және оның отбасылық гербінің мотивтерімен әшекейленген, бірақ түпнұсқа алтын жапырақтары сақталмаған.
Ішкі бөлмелер
Билтморда кеңістігінің жалпы ауданы және 250 бөлме бар, оның ішінде отбасы мен қонақтарға арналған 35 жатын бөлмесі, 43 жуынатын бөлмесі, 65 камин, үш асүй және 19 ғасырдың жаңалықтары, мысалы, электрлі Otis лифті, күшпен талғанып берілетін жылу жүйесі, орталықтан басқарылатын сағаттар, өрт дабылы және шақыру қоңырау жүйесі бар.
Бірінші қабат
Үйдің негізгі бөлмелері бірінші қабатта орналасқан. Мраморлы кіреберіс залының оң жағында сегізбұрышты, еденіне шұңқылған Қысқы бақ тас аркалармен қоршалған, төбесі сәулеттік ою-өрнекпен жасалған ағаш пен көп қырлы шыныдан тұрады. Орталық орнында Карл Биттердің жасаған "Бала қаз ұрлап" атты мрамор мен қоладан құйылған су тас мүсіні тұр. Қысқы бақтың сыртындағы қабырғаларда Парфенон фризінің көшірмелері ілінген. Банкет залы – үйдегі ең үлкен бөлме, оның ауданы (өлшемдері көрсетілген), төбесі 70 фут (21 метр) биіктіктегі күмбезбен жабылған. Үстел 64 қонаққа арналған, айналасында сирек кездесетін фламандтық гобелендер мен залдың бір шетінде орналасқан үш ошақты камин бар. Залдың қарсы жағында 1916 жылғы Скиннер түтікшелі органы орналасқан орган галереясы бар. Бөлігі аяқталмай, жалаңаш кірпіш қабырғаларымен қалған Музыкалық бөлме 1976 жылға дейін аяқталмай, көпшілікке ашылмады. Онда Ханттың жобалаған камині және Альбрехт Дюрердің "Жеңіс аркасы" атты үлкен гравюрасының көшірмесі қойылған. Камин 80 жылдан астам уақыт бойы шарабада сақталған. Кіреберіс залының сол жағында 90 фут (27 метр) ұзын Гобелендер галереясы орналасқан, ол кітапханаға алып келеді, онда 16 ғасырға жататын "Жақсылықтың жамандыққа жеңісі" тақырыбындағы үш гобелен бар. Қабырғаларда Джон Сингер Сарджент, Джованни Болдини және Джеймс Уистлердің салған отбасылық портреттері ілінген. Екі қабатты кітапханада сегіз тілде 10,000-нан астам томдық кітаптар бар, бұл Джордж Вандербильттің классикалық әдебиетке, сондай-ақ өнер, тарих, сәулет және бағбандалыққа деген кең қызығушылығын көрсетеді. Кітапханада сонымен қатар қонақ бөлмелеріне апаратын құпия жол да бар. Екінші қабаттағы балконға әсем жаңғақтан жасалған бұралақ баспалдақпен көтерілуге болады. Бөлменің барокко стиліндегі әшекейлері бай жаңғақтан жасалған панельдермен және төбедегі суретпен – Аврораның күймесімен күшейтілген, бұл суретті Вандербильттің Италияның Венеция қаласындағы Палаццо Пизани Мореттадан Билтморға әкелгені белгілі. Джованни Антонио Пеллегринидің салған бұл суреті – әлі күнге дейін сақталған суретшінің ең маңызды туындысы.
Үшінші және төртінші қабаттар
Үшінші қабатта жиһазы немесе оны безендірген суретшісін сипаттайтын аттары бар бірнеше қонақ бөлмелері орналасқан. Төртінші қабатта үй шаруасындағы қыздар, кір жуушылар және басқа да әйел қызметшілер тұрған 21 жатын бөлмесі бар. Сондай-ақ төртінші қабатта Вандербильт өзінің иелігін көруге болатын шатырға есіктері бар, дөңгелек баспалдақпен көтерілетін обсерватория да бар. Дегенмен, еркек қызметшілер мұнда тұрмаған, олар тұрақ пен шаруашылық ғимараттарының үстіндегі бөлмелерде тұрған.
Мүліктік
Вандербильттің идеясы Еуропаның жұмысшы иеліктерін қайта жаңарту болды. Ол Ричард Моррис Хант пен Фредерик Ло Олмстедтен архитектуралық үйлесімді ғимараттармен және көркем ландшафтпен ауылды жобалауды сұрады. Ол оны жалға берілетін коттедждер арқылы табыс көзі, қайырымдылық бағдарламаларын іске асыруға көмектесетін орын және иелік пен пойыз станциясы арасындағы ыңғайлы қатынас нүктесі ретінде қарастырды. Соның нәтижесінде Билтмор ауылы пайда болды. Ауылды негізінен Билтмордың бас сәулетшісі Ричард Шарп Смит жобалаған, оған сумен жабдықтау және орталық жылыту жүйесі бар жалға берілетін коттедждер, пошта бөлімі, дүкендер, дәрігерлік кабинет, мектеп және бүгінде Барлық Жандар соборы деп аталатын шіркеу кірді. Иеліктің өзін-өзі қамтамасыз етуін көздеген Вандербильт ғылыми орман шаруашылығы бағдарламаларын, құс шаруашылықтарын, мал шаруашылықтарын, шошқа шаруашылықтарын және сүт шаруашылықтарын құрды. Оның әйелі Эдит те ауыл шаруашылығы реформасын ынтамен қолдап, мемлекеттік ауыл шаруашылық жәрмеңкесін құруға демеушілік етті. 1901 жылы Вандербилттер Билтмор Индустриес компаниясына қаржылық көмек көрсетті, оны Билтмор ауылының тұрғыны Элеонора Вэнс құрды, ол жастарға қолмен ойылған жиһаз, тоқылған себеттер, үй тоқымасы жүн мата және тағы да басқаларын жасауды үйретті. Бүгінгі күні иелік шамамен екіге бөлінген және Френч Брод өзенімен жартылай-жартылай бөлінген. Иелікке "Билтмор" компаниясы басшылық етеді, ол отбасы құрған траст. Компания – Ашвилл аймағындағы ең ірі жұмыс берушілердің бірі болып табылатын ірі кәсіпорын. 1979 және 1987 жылдары мейрамханалар ашылды, ал 1993 жылы төрт сыйлық дүкені ашылды. Бұрынғы сүт фермасы 1985 жылы Билтмор шарап зауына айналдырылды. 210 бөлмелі сәнді қонақ үй, "Билтмор иелігіндегі қонақ үй" деп аталған, 2001 жылы ашылды. 2010 жылы иелік Antler Hill Village-ді ашты, ол сыйлық дүкендерінен, мейрамханалардан, жаңартылған шарап зауынан және фермадан тұрады. 2015 жылы Antler Hill Village-де 209 бөлмелі Village Hotel ашылды, ол The Inn-ге қарағанда қарапайым нұсқа болып табылады.
Танымал мәдениетте
Елі көптеген жағдайларда фильмдер мен телешоулардың түсірілім алаңы ретінде пайдаланылған. Олардың ішінде "Күлік" (1956), "Онда болу" (1979), "Жеке тергеушілер" (1980), "Тағдыр иесі" (1990), "Соңғы мохикан" (1992), "Форрест Гамп" (1994), "Ричи Рич" (1994), "Менің американдық достарым" (1996), "Пэтч Адамс" (1998), "Ганнибал" (2001) және "Тимоти Гриннің ерекше өмірі" (2012) фильмдері бар. Hallmark арнасының "A Biltmore Christmas" фильмі 2023 жылдың қаңтарында Билтмор үйінде түсірілді және келесі қарашада тұңғыш рет көрсетілді. Бұл фильмде алғаш рет Билтмор үйі декорация ретінде қолданылды. Билтмор иелігіне келген танымал адамдар: Роберт Редфорд, Том Хэнкс, Робин Уильямс, Джимми Картер, Билл және Мелинда Гейтс, Уолтер Кронкайт және Энтони Хопкинс.