Кіріспе

Организмнің жасушаларында хромосомалардың екі жұптан астам жиынтығы болатын полиплоидия – организм жасушаларында бір жұптан астам (гомологты) хромосомалардың болу жағдайы. Ядросы бар (эукариотты) түрлердің көпшілігі диплоидты, яғни олардың хромосомаларының екі толық жиынтығы бар, біреуі әр ата-анадан; әр жиынтықта хромосомалардың саны бірдей, ал хромосомалар гомологты хромосомалар жұбында біріктірілген. Дегенмен, кейбір организмдер полиплоидты болады. Полиплоидия өсімдіктерде жиі кездеседі. Көптеген эукариоттардың соматикалық жасушалары диплоидты, бірақ мейоз арқылы гаплоидты гаметалар (жұмыртқа жасушалары мен сперматозоидтар) түзіледі. Моноплоид – хромосомалардың тек бір жиынтығына ие, және бұл термин әдетте жасушаларға немесе қалыпты жағдайда диплоидты организмдерге ғана қолданылады. Мысалы, аралар мен басқа да гименоптерлердің еркектері моноплоидты. Жануарлардан айырмашылығы, өсімдіктер мен көпжасушалы балдырлардың тіршілік циклы екі кезектесетін көпжасушалы ұрпақтан тұрады. Гаметофит ұрпағы гаплоидты, митоз арқылы гаметалар түзеді; спорофит ұрпағы диплоидты, мейоз арқылы споралар түзеді. Полиплоидия митоз кезінде немесе, көбінесе, мейоз кезінде хромосомалардың бөлінбеуінен, немесе жұмыртқа жасушасы бірнеше сперматозоидтармен ұрықтанғанда пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар, оны өсімдіктер мен жасуша мәдениеттерінде кейбір химиялық заттар шақыруы мүмкін: ең танымал – колхицин, ол хромосомалардың екі еселенуіне әкелуі мүмкін, бірақ оның қолданылуының басқа да көзге көрінбейтін салдары болуы мүмкін. Оризалин де хромосомалардың санын екі есеге арттырады. Сүтқоректілерде ми, бауыр, жүрек және сүйек кемігі сияқты органдарда полиплоидты жасушалардың жоғары жиілігі кездеседі. Ол басқа жануарлардың, мысалы, алтын балық, лосось және саламандраның соматикалық жасушаларында да кездеседі. Бұл папоротниктер мен гүлді өсімдіктерде (Hibiscus rosa sinensis қараңыз) кең таралған, оның ішінде жабайы және өсірілген түрлері бар. Мысалы, бидай, мыңдаған жылдар бойы адамдардың будандастыруы мен өзгерткенінен кейін, диплоидты (хромосомалардың екі жиынтығы), тетраплоидты (хромосомалардың төрт жиынтығы) және гексаплоидты (хромосомалардың алты жиынтығы) сорттарына ие. Brassica тұқымдасының көптеген маңызды ауыл шаруашылығы өсімдіктері тетраплоидты. Қант қамысының плоидтық деңгейі октаплоидтық деңгейден жоғары болуы мүмкін. Полиплоидтар көбінесе диплоидты ата-аналарымен шағылыспайтындықтан, полиплоидия симпатрикалық түрленудің механизмі болуы мүмкін. Мысалы, Erythranthe peregrina өсімдігін қарастырайық. Секвендтеу нәтижесінде бұл түрдің E. × robertsii, E. guttata және E. lutea арасындағы стерильді триплоидтық гибридтен пайда болғаны анықталды, олардың екеуі де Ұлыбританияға әкелініп, табиғидандырылған. E. peregrina-ның жаңа популяциялары Шотландия материгінде және Оркней аралдарында E. × robertsii-дің жергілікті популяцияларынан геномдық екі еселену арқылы пайда болды. E. peregrina сирек кездесетін генетикалық мутацияға байланысты стерильді емес. Екінші жағынан, полиплоидия "кері түрленудің" механизмі болуы мүмкін, бұл полиплоидия оқиғасынан кейін гендер ағынына мүмкіндік береді, тіпті бұрын диплоидтар ретінде гендер ағыны болмаған тұқымдар арасында да. Бұл Arabidopsis arenosa және Arabidopsis lyrata түрлерінде геномдық деңгейде егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл түрлердің әрқайсысы тәуелсіз автополиплоидтық оқиғаларды (түр ішіндегі полиплоидия, төменде сипатталған) бастан кешірді, бұл кейіннен бейімделуші аллельдердің түрлер аралық гендер ағынын қамтамасыз етті, бұл жағдайда әрбір жас полиплоидтық тұқымды тұрақтандырды. Мұндай полиплоидия бейімделуші интрогрессияға мүмкіндік беруі мүмкін, полиплоидтар "аллельді губкалар" ретінде әрекет етеді, кейіннен қоршаған ортаның қиындықтарына тап болған кезде пайдаланылатын құпия геномдық өзгерісті жинақтайды.

Автополиплоидия

Автополиплоидтар – бір таксономнан шыққан, бірнеше хромосома жиынтығына ие полиплоидтар. Табиғи автополиплоидтардың екі мысалы – шошқалы өсімдік (Tolmiea menzisii) және ақ осетр (Acipenser transmontanum). Автополиплоидияның көпшілігі редукцияланбаған (2n) гаметалардың қосылуынан туындайды, нәтижесінде триплоидты (n + 2n = 3n) немесе тетраплоидты (2n + 2n = 4n) ұрпақ пайда болады. Триплоидты ұрпақтар көбінесе сүйсіз болады (триплоидтық тоқтау құбылысы сияқты), бірақ кейбір жағдайларда олар редукцияланбаған гаметалардың көп мөлшерін өндіріп, тетраплоидтардың қалыптасуына көмектеседі. Тетраплоидияға дейінгі бұл жол триплоидтық көпір деп аталады. Ауыл шаруашылығында автотриплоидия дәнсіздікке алып келуі мүмкін, мысалы, қарбыз бен банандарда. Стерильділікті тудыру үшін лосось және форель шаруашылығында да триплоидия қолданылады. Сирек жағдайларда, автополиплоидтар алманың (Malus domesticus) бұтақтарында байқалғандай, спонтанды, соматикалық геномның екі еселенуінен пайда болады. Бұл сонымен қатар жасанды түрде туындаған полиплоидияның ең көп таралған жолы болып табылады, онда протопласттардың қосылуы немесе колхицин, оризалин немесе митозға қарсы заттармен өңдеу сияқты әдістер қалыпты митоздық бөлінуді бұзу үшін қолданылады, нәтижесінде полиплоидты жасушалар пайда болады. Бұл процесс өсімдіктерді селекциялауда, әсіресе плазманы плоидті деңгейлер арқылы енгізуге тырысқанда пайдалы болуы мүмкін. Автополиплоидтар кем дегенде үш гомологты хромосома жиынтығына ие, бұл мейоз кезінде көп валентті жұптасу деңгейінің жоғары болуына (әсіресе жақында пайда болған автополиплоидтарда, сондай-ақ неополиплоидтар деп те аталады) және анеуплоидты гаметалардың өндірілуіне байланысты құнарлылықтың төмендеуіне әкелуі мүмкін. Табиғи немесе жасанды таңдау мұнда мейоз кезінде екі валентті жұптасуды қалпына келтіру арқылы автополиплоидтардағы мейозды жылдам тұрақтандыруы мүмкін. Мейотикалық механизмнің жылдам бейімделу эволюциясы, көп валенттілердің деңгейін төмендетуге (сонымен қатар тұрақты автополиплоидты мейозға) алып келеді, бұл Arabidopsis arenosa және Arabidopsis lyrata түрлерінде анықталды, олардың эволюциялаған полиплоидтарында ғана ортақ болатын ерекше бейімделу аллельдері бар. Дубликатталған хромосомалардың арасындағы жоғары гомология автополиплоидтардың полисомиялық мұрагерлікке ие болуына себеп болады. Бұл қасиет көбінесе автополиплоидтарды аллополиплоидтардан ажырату үшін диагностикалық критерий ретінде қолданылады, олар неополиплоидтық кезеңнен өткеннен кейін дисомиялық мұрагерлік көрсетеді. Көптеген полиплоидты түрлер нақты автополиплоид немесе аллополиплоид ретінде сипатталғанымен, бұл санаттар ата-аналық субгеномдар арасындағы айырмашылықтардың үздіксіз спектрін білдіреді. Бұл екі шетке жататын, көбінесе сегменттік аллополиплоидтар деп аталатын полиплоидтар локусқа қарай өзгеретін полисомиялық мұрагерлік деңгейлерін көрсетуі мүмкін. Полиплоидтардың шамамен жартысы автополиплоидия нәтижесінде пайда болған деп есептеледі, бірақ осы үлесті бағауды қиындататын көптеген факторлар бар.

Аллополиплоидия

Аллополиплоидтар немесе амфиполиплоидтар немесе гетерополиплоидтар – екі немесе одан көп бөлінген таксондардан шыққан хромосомалары бар полиплоидтар. Автополиплоидиядағыдай, бұл көбінесе гибридтесуге дейін немесе кейін редукцияланбаған (2n) гаметалардың қосылуы арқылы жүреді. Бірінші жағдайда, әр диплоидтық таксоннан немесе екі автотетраплоидтық таксоннан алынған редукцияланбаған гаметалар бірігіп, аллополиплоид ұрпақ құрайды. Екінші жағдайда, бір немесе бірнеше диплоидты F1 гибридтері редукцияланбаған гаметаларды өндіреді, олар аллополиплоид ұрпақ құру үшін бірігеді. Гибридтесуден кейінгі геномның еселеуі аллополиплоидияға дейінгі жиі кездесетін жол болуы мүмкін, себебі таксондар арасындағы F1 гибридтерінде редукцияланбаған гаметалардың түзілу деңгейі салыстырмалы түрде жоғары болады. Екі таксонның геномдары арасындағы айырмашылық гомологтық хромосомалардың бұрыс жұптасуына немесе мейоз кезінде сегрегацияның бұзылуына (nondisjunction) әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда, мұндай гетерозиготность табиғи ортада тіршілікке жарамдылық немесе ауыл шаруашылығында қажетті белгілер тұрғысынан пайдалы гетерозис әсерлерін тудыруы мүмкін. Бұл егіс дақылдары арасында аллополиплоидияның кең таралғандығын ішінара түсіндіруге болады. Нандық бидай мен тритикале – алты хромосомалық жиынтығы бар аллополиплоидтардың мысалдары. Мақта, жержаңғақ немесе киноа – бірнеше тегі бар аллоттетраплоидтар. Brassicaceous дақылдарындағы U үшбұрышы үш кең таралған диплоидты Brassicas (B. oleracea, B. rapa және B. nigra) пен үш аллоттетраплоид (B. napus, B. juncea және B. carinata) арасындағы қатынастарды көрсетеді, олар диплоидты түрлердің арасындағы гибридтесу нәтижесінде пайда болған. Осыған ұқсас қарым-қатынас Tragopogon-ның үш диплоидты түрі (T. dubius, T. pratensis және T. porrifolius) мен екі аллоттетраплоидты түрі (T. mirus және T. miscellus) арасында да бар. Алополиплоидтық эволюцияның күрделі үлгілері жануарларда да байқалды, мысалы, бақалар туысы Xenopus-та.

Анеуплоидты

Адамдарда белгілі бір хромосоманың немесе хромосома сегментінің жетіспеуі немесе артық болуы байқалса, олар анеуплоидты (грек тілінен аударғанда "емес", "жақсы" және "қатпар" деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Анеуплоидия – хромосома жиынтығының бір бөлігіндегі сандық өзгеріс, ал полиплоидия – хромосома жиынтығының толыққанды сандық өзгерісі.

Эндополиплоидия

Полиплоидия кейде диплоидты болған жануарлардың тіндерінде де кездеседі, мысалы, адамның бұлшық ет тіндерінде. Бұл эндополиплоидия деп аталады. Ядросы жоқ, яғни прокариоттарға жататын түрлер де полиплоидты болуы мүмкін, мысалы, ірі бактерия Эпулописциум фишельсониде осыны көруге болады. Сондықтан, плоидия жасушаға қатысты анықталады.

Моноплоидты

Моноплоид организмдерде хромосомалардың тек бір жиынтығы болады, және бұл термин әдетте екі жиынтығы бар клеткаларға немесе организмдерге қатысты қолданылады. Мұндай организмдерді белгілеу үшін көбінесе гаплоидты термині қолданылады.

Неополиплоидия

Жаңадан пайда болған полиплоид.

Мезополиплоидия

Бұл жақында ғана полиплоидқа айналған; ол неополиплоидтай жаңа емес, ал палеополиплоидтай көне емес. Бұл орта жастағы полиплоид. Көбінесе мұнда бүкіл геномның екі еселенуінен кейін диплоидталудың орташа деңгейлері түсіндіріледі.

Палеополиплоидия

Ежелгі геномдық көбейістер тіршіліктің барлық эволюциялық тарихында болған болуы мүмкін. Әртүрлі эволюциялық тарамдар тарихында ертеде болған көбейіс оқиғаларын кейіннен диплоидтану салдарынан (полиплоидтың уақыт өте келе цитогенетикалық тұрғыдан диплоидтай әрекет етуі) анықтау қиын болуы мүмкін, себебі мутациялар мен гендік трансляциялар бірте-бірте әрбір хромосоманың бір көшірмесін екіншісінен ерекшелендіреді. Уақыт өте келе гендердің көбейтілген көшірмелері мутацияларды жинақтап, белсенді емес псевдогендерге айналуы да жиі кездеседі. Көп жағдайда осы оқиғаларды тек тізбектелген геномдарды салыстыру арқылы ғана болжауға болады. Күтпеген, бірақ жақында расталған ежелгі геномдық көбейістердің мысалдары: нан ашытқысы (Saccharomyces cerevisiae), горчица шөбі/таль гребені (Arabidopsis thaliana), күріш (Oryza sativa), омыртқалы жануарлардың ерте эволюциялық ата-тегі (адам тегін қоса) және телеост балықтарының пайда болуына жақын дағы бір көбейіс. Кариотиптерді дайындау және зерттеу цитологияның, нақтырақ айтқанда цитогенетиканың бір бөлігі болып табылады. ДНК-ның репликациясы мен транскрипциясы эукариоттарда жоғары деңгейде стандартталған болғанымен, олардың кариотиптеріне қатысты осыны айтуға болмайды, олар хромосома саны және ұйымдастырылуы тұрғысынан түрлер арасында, тіпті бірдей макромолекулалардан құралған болса да, өте өзгергіш. Кейбір жағдайларда түрлер ішінде де маңызды айырмашылықтар кездеседі. Бұл өзгергіштік эволюциялық цитология деп аталатын зерттеулердің негізін құрайды.

Гомеологиялық хромосомалар

Гомеологиялық хромосомалар – түрлер аралық будандастыру және аллополиплоидия нәтижесінде пайда болатын, ал ата-бабалар түрінде олардың қатынасы толығымен гомологты болған хромосомалар. Мысалы, қатты бидай – екі диплоидты шөп түрі, Triticum urartu және Aegilops speltoides арасындағы будандастырудың нәтижесі. Екі диплоидты ата-бабаның да 7 хромосомадан екі жиынтығы болған, олар мөлшері және олардағы гендері жағынан ұқсас болған. Қатты бидайдың геномы гибридтік, онда Triticum urartu-дан екі хромосома жиынтығы және Aegilops speltoides-тен екі хромосома жиынтығы бар. Triticum urartu-дан алынған әрбір хромосома жұбы, Aegilops speltoides-тен алынған қарсы хромосома жұбына гомеолог, бірақ әрбір хромосома жұбы өз ішінде гомологты.

Жануарлар

Жануарлардағы мысалдар омыртқасы жоқ жануарларда, мысалы, жалпақ құрттарда, қансорғыштарда және тұздықтағы креветкаларда жиі кездеседі. Омыртқалы жануарлардың ішінде тұрақты полиплоидияның мысалдарына лососьтәрі мен көптеген сазан тұқымдастары (яғни, карп) жатады. Кейбір балықтарда 400-ге дейін хромосома болуы мүмкін. Полиплоидты кесірткелер де жиі кездеседі. Көпшілігі сүексіз және партеногенез арқылы көбейеді; Liolaemus chiliensis сияқты басқалары жыныстық көбеюді сақтайды. Полиплоидты су жыландары (көбінесе триплоидтар) барлығы әйел және клептогенез арқылы көбейеді, яғни жұмыртқаның дамуын бастау үшін туысқан түрлердің диплоидты аталарынан сперматофорларды "ұрлап алады", бірақ аталардың ДНК-сын ұрпаққа қоспайды. Сүтқоректілердің кейбір тіндері, мысалы, бауырдың паренхималық жасушалары полиплоидты болғанымен, полиплоидты сүтқоректілердің сирек кездесетін жағдайлары белгілі, бірақ көбінесе туа біткеннен кейін өлімге әкеледі. Аргентинаның шөлді аймақтарында өсетін, жазық далалық вискача тышқаны (Tympanoctomys barrerae) деп аталатын октодонтид кеміргіш бұл "ережеге" ерекшелік ретінде хабарланған. Алайда, хромосомалық бояуларды пайдалану арқылы жасалған мұқият талдау T. barrerae-де әрбір хромосоманың тек екі данасы бар екенін көрсетті, егер ол шын мәнінде тетраплоид болса, төрт емес. Бұл кеміргіш - тышқан емес, бірақ теңіз шошқалары мен шиншиллаларға жақын. Оның "жаңа" диплоидтық (2n) саны 102, сондықтан оның жасушалары шамамен екі есе үлкен. Оның ең жақын туысы - Octomys mimax, Анд вискача тышқаны, оның 2n = 56. Сондықтан, Octomys сияқты ата-бабалары тетраплоидты (яғни, 2n = 4x = 112) ұрпақтарды өндірген деп болжам жасалды, олар екі еселенген хромосомаларының арқасында ата-аналарынан көбеюге қабілетсіз. Полиплоидия балықтарда Хар Сваруп (1956) ұрықтандыруға жақын уақытта жұмыртқаларды суық шокпен емдеу арқылы шақырылды, бұл жетілген триплоидты эмбриондарды өндірді. Суық немесе жылулық шок амфибия гаметаларының азаюына да әкелуі мүмкін, бірақ бұл сперматозоидтарға қарағанда жұмыртқаларда жиі кездеседі. Джон Гурдон (1958) соматикалық жасушалардың ядроларын трансплантациялап, бақаның, Ксенопустың (Бриггс пен Кингтің 1952 жылғы жұмысының кеңейтілуі) диплоидты жұмыртқаларын өндірді, олар түйеқұйрық сатысына дейін дами алды. Британ ғалымы Дж. Б. С. Холдейн бұл жұмыстың медициналық қолданылу мүмкіндігін атап өтіп, нәтижелерді сипаттағанда, жануарларға қатысты "клон" сөзін қолданған алғашқылардың бірі болды. Кейіннен Шиня Яманаканың жұмысы жетілген жасушаларды плурипотентті болу үшін қайта бағдарламалауға болатынын көрсетті, мүмкіндіктерді діңгек емес жасушаларға да кеңейтті. Гурдон мен Яманака осы еңбегі үшін 2012 жылы Нобель сыйлығымен марапатталды. Анеуплоидия жиі кездеседі. Полиплоидия адамдарда 69 хромосомадан тұратын триплоидия (кейде 69, XXX деп аталады) және 92 хромосомадан тұратын тетраплоидия (кейде 92, XXXX деп аталады) түрінде кездеседі. Триплоидия, әдетте полиспермияға байланысты, барлық жүктіліктің шамамен 2–3% және түсік тастаудың ~15% жағдайында кездеседі. Триплоидты жүктіліктің басым көпшілігі түсікпен аяқталады; тірі қалғандары көбінесе туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болады. Кейбір жағдайларда, егер миксоплоидия болса, диплоидты және триплоидты жасушалар популяциясы болса, өмір сүру ұзаруы мүмкін. Бір бала толық триплоидия синдромымен жеті айға дейін тірі қалған. Ол жаңа туған кезде қалыпты психикалық немесе физикалық дамуды көрсетпеді және әлсіз иммундық жүйесін көрсететін Pneumocystis carinii инфекциясынан қайтыс болды. Триплоидия анадан қосымша гаплоидты жиынтық (дигиния) немесе әкеден қосымша гаплоидты жиынтық (диандрия) нәтижесі болуы мүмкін. Диандрия көбінесе бір сперматозоидтан әке гаплоидты жиынтығының қайталануынан туындайды, бірақ жұмыртқаның екі сперматозоидпен (диспермиялық) ұрықтандыруының салдары болуы мүмкін. Дигиния көбінесе оогенез кезінде мейоздық бөлінудің біреуінің орындалмауынан, яғни диплоидты ооциттен немесе ооциттен бір полярлық дене шығара алмаудан туындайды. Диандрия ерте түсіктер арасында басым болып көрінеді, ал дигиния ұрықтық кезеңге жеткен триплоидты зиготалар арасында басым. Алайда, ерте түсіктер арасында дигиния 8 1/2 аптадан аз жүктілік жасында немесе эмбрион бар жағдайларда жиі кездеседі. Сонымен қатар, триплоидты плаценталар мен ұрықтарда қосымша гаплоидты жиынтықтың шығу тегіне байланысты екі ерекше фенотип бар. Дигинияда, әдетте, асимметриялық, нашар өскен ұрық, айқын бүйрек үсті безі гипоплазиясы және өте кішкентай плацента болады. Диандрияда, жартылай гидатиформды моль дамиды.

Өсімдіктер

Полиплоидия өсімдіктерде жиі кездеседі, кейбір есептеулер бойынша тірі өсімдік түрлерінің 30–80% полиплоидты, ал көптеген туыстамалар геномдарында ежелгі полиплоидияның (палеополиплоидия) іздерін көрсетеді. Гүлді өсімдіктердің түрлік әртүрлілігіндегі күрт өсім көптеген түрлердегі ежелгі геномдық дупликациялардың уақытына сәйкес келеді. Гүлді және папоротниктердің 15%-ының түр пайда болуы плоидия деңгейінің жоғарылауымен бірге жүреді. Полиплоидты өсімдіктер табиғатта бірнеше механизмдер арқылы, оның ішінде мейоздық немесе митоздық қателіктер, сондай-ақ редукцияланбаған (2n) гаметалардың қосылуы арқылы спонтанды түрде пайда болуы мүмкін. Жабайы және егістік өсімдік түрлерінің арасында аллополиплоидтарды (мысалы, канола, бидай және мақта) кездестіруге болады. Көптеген полиплоидтар аталық түрлерімен салыстырғанда жаңа өзгерістерге немесе морфологиялық ерекшеліктерге ие, бұл түрлену және экологиялық нишаны игеру процестеріне үлес қосуы мүмкін. Осы жылдам өзгерістердің көпшілігі репродуктивті оқшаулану мен түрленуге ықпал етуі мүмкін. Дегенмен, полиплоидтар мен олардың аталық түрлері арасындағы, мысалы, интерплоидтық будандасудан туған тұқымдарда көбінесе эндоспермнің бұзылған дамуы байқалады, бұл олардың тірі қалуын төмендетеді және полиплоидтық түрленуге себеп болады. Полиплоидтар диплоидтармен будандасып, полиплоидты тұқымдар да өндіре алады, бұл Крепис агамдық кешендерінде байқалады. Кейбір өсімдіктер триплоидты болып келеді. Мейоздың бұзылуына байланысты, бұл өсімдіктер тұқымсыз болады және барлық өсімдіктердің генетикалық құрамы бірдей болады: олардың ішінде тек вегетативті жолмен көбейтілетін шафран крокусы (Crocus sativus). Сонымен қатар, Тасманияда өте сирек кездесетін Lomatia tasmanica бұтасы триплоидты, тұқымсыз түр. Табиғатта полиплоидты қылқан жапырақтылардың саны аз. Мысалы, жағалау секвойясы (Sequoia sempervirens) гексаплоид (6x) болып табылады, 66 хромосомаға ие (2n = 6x = 66), бірақ оның шығу тегі әлі анықталмаған. Су өсімдіктері, әсіресе монокотиледондар, көптеген полиплоидтарды қамтиды.

Өсімдіктер

Полиплоидияны индукциялау – өсімдіктерді өсіру кезінде гибридтік түрлердің сүйсіздігін еңсерудің кең таралған тәсілі. Мысалы, тритикале – бидай (Triticum turgidum) мен қара бидайдың (Secale cereale) гибриді. Ол ата-аналық өсімдіктердің ізделінетін қасиеттерін біріктіреді, бірақ бастапқы гибридтер сүйсіз болады. Полиплоидиядан кейін гибрид өнімді болады, соның арқасында оны одан әрі көбейтіп тритикале алуға болады. Кейбір жағдайларда полиплоидты дақылдар қажетті болады, себебі олар сүйсіз. Мысалы, көптеген дәнді жемістер полиплоидия нәтижесінде дәнінсіз болады. Мұндай дақылдар көбінесе вегетативтік әдістер арқылы, мысалы, қаламсалау арқылы көбейтіледі. Дақылдық өсімдіктерде полиплоидия көбінесе тұқымдарды колхицин химиялық затымен өңдеу арқылы шақырылады.

Саңырауқұлақтар

Өсімдіктер мен жануарлардан басқа, түрлі саңырауқұлақтардың эволюциялық тарихы бұрынғы және соңғы толық геномдық дупликация оқиғаларымен толы (Albertin және Marullo, 2012-ге шолу үшін қараңыз). Полиплоидтардың бірнеше мысалы белгілі: автополиплоид: Allomyces тұқымдасының сулы саңырауқұлақтары, нан пісіруде қолданылатын кейбір Saccharomyces cerevisiae штамдары және т.б. аллополиплоид: кең таралған Cyathus stercoreus, аллотетраплоидты сыра ашытқысы Saccharomyces pastorianus, аллотриплоидты шарапты бұзғыш ашытқы Dekkera bruxellensis және т.б. палеополиплоид: адамға патогенді Rhizopus oryzae, Saccharomyces тұқымдасы және т.б. Сонымен қатар, полиплоидия жиі гибридтеу және торлы эволюциямен байланысты, бұл көптеген саңырауқұлақтарда кең таралған сияқты көрінеді. Шындығында, гомоплоидты түрлену (хромосома саны өзгермейтін гибридті түрлену) кейбір саңырауқұлақ түрлерінде (мысалы, Microbotryum violaceum basidiomycota) куәландырылған. [[Файл:Кірпіктердегі полиплоидия.png|thumb|left|upright=1.2|Хромальвеолаттардың филогенетикалық схемасы. Қызыл шеңберлер полиплоидияны, көк төртбұрыштар гибридтеуді көрсетеді.] Альбертин мен Маруллодан (2012) химерлік хромосомаларға әкелетін, сондай-ақ ген жоғалуы сияқты нақтырақ генетикалық өзгерістер сипатталған. S. pastorianus аллотетраплоидты ашытқысының гомоаллельдері транскриптомға тең емес үлес қосады. Полиплоидация және/немесе гибридтеуден кейін саңырауқұлақтарда фенотиптік әртараптандыру да байқалады, бұл табиғи іріктеу және одан кейінгі бейімделу мен түрленуге күш береді.

Хромалвеолата

Басқа эукариоттық таксондар эволюциялық тарихы барысында бір немесе бірнеше полиплоидталу оқиғаларын бастан өткерді (Albertin және Marullo, 2012 қараңыз). Қоңыр балдырлардың кейбір түрлері (Fucales, Laminariales және диатомиялар) көрінетін полиплоидты геномдарға ие. Алвеолаталар тобындағы ерекше Paramecium tetraurelia түрі үш рет қатарынан геномның толық көшірмеленуінен өтті және палеополиплоидты зерттеулер үшін маңызды модель ретінде орнықты.

Бактериялар

Әрбір Deinococcus radiodurans бактериясының 4-8 хромосома көшірмесі бар. D. radiodurans-ты рентген сәулесіне немесе кебуге ұшырату геномдарын жүздеген қысқа, кездейсоқ фрагменттерге бөлуі мүмкін. Дегенмен, D. radiodurans мұндай әсерлерге жоғары төзімді. Геномды дәл қалпына келтіру механизмі RecA-мен катализделген гомологты рекомбинацияны және кеңейтілген синтезге тәуелді жіпті қайта біріктіру (SDSA) деп аталатын процесті қамтиды. Azotobacter vinelandii бір жасушада 80 хромосома көшірмесіне дейін болуы мүмкін. Бірақ, бұл тек қарқынды өсетін мәдениеттерде ғана байқалады, ал синтетикалық минималды ортада өсірілген мәдениеттер полиплоидты емес.

Археялар

Halobacterium salinarium археоны полиплоидты және Deinococcus radiodurans сияқты рентген сәулесінің әсеріне және кебуге өте төзімді, бұл жағдайлар ДНК-ның екі жіпті үзілуіне себеп болады. Хромосомалар көптеген фрагменттерге шашырап кетсе де, жабысқан фрагменттерді пайдаланып толық хромосомаларды қайта жаратуға болады. Бұл механизм бір жіпті ДНК-ға байланысатын белокты қолданады және гомологтық рекомбинациялық жөндеу болуы мүмкін.