Кіріспе

Ұяшық процесі

Хромосомалық кроссовер немесе кроссовер – жыныстық көбею кезінде екі гомолог хромосоманың бауырлас емес хроматидтері арасында генетикалық материалдың алмасуы, нәтижесінде рекомбинантты хромосомалар түзіледі. Бұл генетикалық рекомбинацияның соңғы кезеңдерінің бірі болып табылады және мейоздың I профазасының пахитен сатысында синапс деп аталатын процесте жүзеге асады. Синапсис синаптонемальды кешеннің дамуынан бұрын басталады және I профазаның соңына дейін толық аяқталмайды. Кроссовер көбінесе сәйкес келетін хромосомалардың сәйкес келетін аймақтары үзіліп, содан кейін екінші хромосомаға қайта қосылғанда пайда болады. Кроссоверді теориялық тұрғыда Томас Хант Морган сипаттаған, ал «кроссовер» терминін Морган мен Элет Кэттелл енгізген. Морган 1909 жылы осы құбылысты сипаттап, оны «хиазматипия» деп атаған Франс Альфонс Янссеннің ашқан жаңалығына сүйенді. «Хиазма» термині хромосомалық кроссовермен тығыз байланысты, тіпті бірдей болуы мүмкін. Морган Дрозофиланың мұрагерлік қасиеттері туралы зерттеулерінің тәжірибелік нәтижелері үшін Янссеннің хиазмалардың цитологиялық интерпретациясының маңыздылығын бірден түсінді. Кроссовердің физикалық негізін алғаш рет 1931 жылы Харриет Крейтон мен Барбара Макклинток көрсеткен. Екі ген локусы (маркер) арасындағы кроссовер жиілігі – кроссовер шамасына тең. Белгілі бір генетикалық және қоршаған орта жағдайларында, байланыс құрылымының (хромосоманың) нақты бір аймағындағы рекомбинация тұрақты болады, және осыған байланысты кроссовер шамасы да генетикалық карталар жасау үшін қолданылады. 1977 жылы Hotta және оның әріптестері лилия мен егешқұйрықтың мейотикалық кроссоверін (рекомбинациясын) салыстырып, әртүрлі эукариоттардың ортақ үлгісі бар деген қорытындыға келді. Бұл жайт хромосомалық кроссовердің эукариоттық мейоздың жалпы қасиеті екенін көрсетеді.

Шығу тегі

Мейоздың пайда болуына қатысты әр түрлі теориялардан туындаған екі танымал және өзара байланысты теория бар. Бірінші теория мейоздың ДНК жөндеудің тағы бір әдісі ретінде пайда болғаны туралы идеяға негізделген, сондықтан кроссинговер – бұл мүмкін зақымдалған ДНК бөлімдерін алмастырудың жаңа тәсілі. 1931 жылы Барбара Макклинток жүгерінің триплоидты түрін ашты. Ол жүгерінің кариотипіне қатысты маңызды жаңалықтар жасады, оның ішінде хромосомалардың мөлшері мен пішіні туралы мәліметтер берді. Макклинток жүгерінің хромосомаларының морфологиясын сипаттау үшін митоздың профазасы мен метафазасы кезеңдерін пайдаланды, ал кейіннен мейоз кезінде кроссинговердің алғашқы цитологиялық дәлелдерін көрсетті. Студенті Харриет Крейтонмен бірлесіп жұмыс істеген Макклинток байланысқан гендердің өзара тәуелділігін түсінуге маңызды үлес қосты.

ДНҚ-ның жөндеу теориясы

Кроссинг пен ДНҚ жөндеу процестері өте ұқсас, олар көптеген бірдей ақуыз кешендерін пайдаланады. "Геномның қиын жағдайларға жауаптарының маңызы" атты баяндамасында Макклинток жүгеріні зерттеп, жүгері геномының тіршілік ету қаупіне тап болғанда өзін қалай өзгертетінін көрсетті. Ол әр ата-анадан үзілген ұшы бар хромосома алған 450 өздігінен тозаңданатын өсімдіктерді пайдаланды. Жүгері өсімдіктерінің жапырақтарының әртүрлі секторларында ген экспрессиясының өзгертілген үлгілерін қолданып, транспозицияланатын элементтердің ("басқару элементтері") геномда жасырынып, олардың жылжуы гендердің әрекетін әртүрлі локустарда өзгертуге мүмкіндік беретінін көрсетті. Бұл элементтер геномды бірнеше нуклеотидтен бастап хромосоманың толық сегменттеріне дейін қайта құрылымдай алады. Рекомбиназалар мен примазалар ДНҚ тізбегі бойында нуклеотидтердің негізін қалайды. Процестер арасында сақталатын мұндай белгілі бір ақуыз кешенінің бірі - RAD51, жақсы сақталған рекомбиназа ақуызы, ол ДНҚ жөндеуде де, кроссингте де маңызды екені дәлелденді. D. melanogaster-дегі бірнеше басқа гендер де осы екі процеске байланысты, себебі бұл гендердегі мутанттар ДНҚ жөндеу немесе кроссинг процесін жүзеге асыра алмайды. Мұндай гендерге mei 41, mei 9, hdm және brca2 жатады. Процестер арасындағы сақталған гендердің үлкен тобы жақын эволюциялық байланыс теориясын қолдайды. Бұдан әрі, ДНҚ жөндеу мен кроссинг хромосомалардың ұқсас аймақтарында жүруге бейім екені анықталды. Бидайдың (Triticum aestivum L.) 3B хромосомасында радиациялық гибридтік карталауды қолданатын тәжірибеде кроссинг пен ДНҚ жөндеу негізінен бір аймақтарда жүреді. Сонымен қатар, кроссинг стрестік және ДНҚ-ға зиян келтіруі мүмкін жағдайларға жауап ретінде жүруімен байланысты.

Бактериялық трансформацияға байланысты

Бактериялық трансформация процесі хромосомалық кроссовермен көптеген ортақтықтарға ие, әсіресе үзілген ДНҚ тізбегінің шеттеріндегі үстіңгі бөліктердің қалыптасуында, жаңа тізбектің бірігуіне мүмкіндік береді. Бактериялық трансформация ДНҚ жөндеумен көп рет байланыстырылған. Екінші теория мейоздың бактериялық трансформациядан пайда болғаны және генетикалық әртүрлілікті тарату функциясын атқарғаны туралы идеяға негізделген. Осылайша, бұл деректер кроссовер ДНҚ жөндеумен немесе бактериялық трансформациямен байланысты ма деген сұрақ тудырады, себебі екеуі де өзара қарама-қайшы емес сияқты. Кроссовер бактериялық трансформациядан, ал ол өз кезегінде ДНҚ жөндеуден пайда болған болуы мүмкін, осылайша барлық үш процестің арасындағы байланысты түсіндіруге болады.

Химия

Мейотикалық рекомбинация ДНК-ға зиян келтіретін факторлардың әсерінен ДНК-ға енгізілетін қос тізбекті үзілістер арқылы басталуы мүмкін. Бір немесе бірнеше экзонуклеазалар қос тізбекті үзілістерден пайда болған 5' ұштарын 3' бір тізбекті ДНК құйрықтарын жасау үшін ыдыратады (суретті қараңыз). Мейозға тән рекомбиназа Dmc1 және жалпы рекомбиназа Rad51 бір тізбекті ДНК-ны қаптап, нуклеопротеин жіпшелерін құрайды. Рекомбиназалар бір шетіндегі бір тізбекті ДНК-ның қарсы хроматидке енуін катализдейді. Содан кейін, енген ДНК-ның 3' ұшы ДНК синтезін бастайды, нәтижесінде толықтыратын тізбек ығысады, ол кейіннен бастапқы қос тізбекті үзілістің екінші ұшынан пайда болған бір тізбекті ДНК-мен байланысады. Соның нәтижесінде пайда болатын құрылым – бұл Холлидей түйіні деп те аталатын тізбек алмасуы. Жақын арада кроссинговерге ұшырайтын екі хроматидтің байланысқан жері хиазма деп аталады. Холлидей түйіні – бұл төртбұрышты құрылым, оны басқа рекомбиназалармен "қоздырып", төрт тізбекті құрылым бойынша жылжытуға болады.

MSH4 және MSH5

MSH4 және MSH5 ақуыздары ашытқыда және адамда гетероолигомерлік құрылымды (гетеродимер) құрайды. Ашытқы Saccharomyces cerevisiae-де MSH4 және MSH5 мейоз кезінде гомологты хромосомалар арасында кроссингтердің пайда болуын жеңілдету үшін арнайы жұмыс істейді. Бірақ, бұл мутанттың нәтижесінде пайда болған споралардың тірі қалу үлгілері, алмаспаған хромосомалардың тиімді бөлінгенін көрсетеді. Осылайша, S. cerevisiae-де дұрыс бөліну гомологты жұптар арасындағы кроссингтерге толыққанды тәуелді емес.

Киазма

Melanoplus femur rubrum саранчасы мейоздың әрбір сатысында рентген сәулелерінің күшті дозасына ұшыратылды және шиазма жиілігі өлшенді. Мейоздың лептотен-зиготен сатыларындағы (яғни кроссоверлік рекомбинация жүзеге асырылатын пакитен сатысынан бұрын) сәулелендірудің, кейінгі шиазма жиілігін арттыратыны анықталды. Ұқсас түрде, Chorthippus brunneus саранчасында зиготеннің басындағы және ерте пакитен сатыларында рентген сәулеленуі, орташа жасушалық шиазма жиілігінің айтарлықтай өсуіне себеп болды. Шиазма жиілігі мейоздың кейінгі диплотен-диакинез сатыларында есептелді. Бұл нәтижелер рентген сәулелері ДНК зақымдануын тудырады және бұл зақым шиазманың қалыптасуына әкелетін кроссовер жолы арқылы жөнделеді дегенді көрсетеді.

I және II сыныптағы кроссоверлер

Қос жіпті үзілістер (DSB) еукариоттарда кроссоверлерді қалыптастыру үшін екі жолмен жөнделеді. Олардың көпшілігі MutL гомологтары MLH1 және MLH3 арқылы жөнделеді, бұл I класты кроссоверлерді анықтайды. Қалғандары MUS81 эндонуклеазасы және FANCM транслоказасымен реттелетін II класты жолдың нәтижесі болып табылады. Бұл екі жолдың арасында өзара байланыс бар – I класты кроссоверлер II класты жолдың жоғалуын толықтыра алады. MUS81 нокаут егесіктерінде I класты кроссоверлердің саны артады, бірақ шиазмалардағы кроссоверлердің жалпы саны қалыпты болады. Дегенмен, осы өзара әрекеттесудің механизмдері толыққанды түсініксіз. Жақында жасалған зерттеу SLX4 деп аталатын қаңқалық ақуыздың осы реттеуге қатысатынын көрсетті. Атап айтқанда, SLX4 нокаут егесіктері MUS81 нокаутының фенотипін көбінесе қайталайды – яғни, I класты кроссоверлердің саны артады, ал шиазмалардың саны қалыпты. FANCM нокаут егесіктерінде II класты жол гипербелсенді болады, нәтижесінде MLH1/MLH3 жолына тәуелсіз кроссоверлердің саны артады.

Салдарлар

Көптеген эукариоттарда әр геннің екі нұсқасы болады, әрқайсысы аллель деп аталады. Әр ата-ана ұрпағына бір аллель береді. Жеке гамета хромосомалардағы метафазалық пластинкаға тізбектелген хроматидтер жұбынан тәуелсіз таңдалған аллельдердің толық гаплоидты жиынтығын мұра етеді. Рекомбинация болмаса, бір хромосомада байланысқан гендердің барлық аллельдері бірге мұраға көшеді. Мейотикалық рекомбинация, рекомбинация гомологты хромосомалар арасында аллель құрамын араластырғандықтан, бір геннің орнын иеленетін екі аллельдің арасында тәуелсіз бөлінуге мүмкіндік береді. Рекомбинация нәтижесінде аналық және аталық аллельдер бір хромосомада жаңа ретпен орналасады. Бір гендер бірдей ретпен болса да, кейбір аллельдер әртүрлі болады. Осылайша, теориялық тұрғыдан алғанда, ұрпақта ата-аналық аллельдердің кез келген комбинациясы болуы мүмкін, ал екі аллельдің бір ұрпақта бірге пайда болуы басқа ұрпақтың сол комбинацияға ие болуының ықтималдығына ешқандай әсер етпейді. Гендердің «тәуелсіз таралуы» принципі генетикалық мұрагерлікке негіз болады. Дегенмен, рекомбинация жиілігі барлық гендер комбинациясы үшін бірдей емес. Бұл «генетикалық қашықтық» түсінігіне алып келеді, ол (жеткілікті үлкен) тұқымдық желілердің үлгісінде орташа рекомбинация жиілігін өлшейді. Бұл рекомбинацияға бір геннің екіншісіне жақын орналасуының күшті әсер ететінін көрсетеді. Егер екі ген хромосомада бір-біріне жақын орналасса, оларды бөлуге рекомбинация оқиғасының ықтималдығы, олар бір-бірінен алыс болғандағыдан төмен болады. Генетикалық байланыс – гендердің бір хромосомада орналасуы нәтижесінде бірге мұраға көшу бейімі. Байланыс тепе-теңдігі – гендердің немесе генетикалық маркерлердің кейбір комбинациялары популяцияда олардың арақашықтығынан күтілетіннен гөрі жиі немесе сирек кездесетін жағдайды сипаттайды. Бұл тұжырымдама белгілі бір ауруды тудыруы мүмкін генді іздеу кезінде қолданылады. Бұл белгілі бір ДНК тізбегінің аурудың пайда болуымен салыстырылуы арқылы жүзеге асырылады. Егер екеуінің арасында жоғары корреляция табылса, тиісті ген тізбегі оларға жақын орналасқан болуы мүмкін. Гомологты емес кроссовер оқиғаларының нақты себептері белгісіз, бірақ тең емес кроссовердің ықтималдығын арттыратын бірнеше маңызды факторлар белгілі. Теңгерімсіз рекомбинацияға әкелетін жалпы вектордың бірі – қос тізбекті үзілістерді (DSB) жөндеу. DSB көбінесе гомологияға бағытталған жөндеу арқылы жөнделеді, бұл процесс DSB тізбегінің үлгі тізбегіне енуін қамтиды (төмендегі суретті қараңыз). Үлгі тізбегінің жақын орналасқан гомологты аймақтары көбінесе жөндеу үшін қолданылады, егер үлгі тізбегінің гомологты емес, бірақ толықтыратын бөлігі қолданылса, геномда енгізілуге немесе жойылуға әкелуі мүмкін. Бұл геномның ұзын, қайталанатын ДНК бөліктерінің кез келген бөлігі кроссовер оқиғаларына бейім екенін білдіреді. Транспозицияланатын элементтердің болуы – гомологты емес кроссовердің тағы бір маңызды факторы. Кодтың қайталанатын аймақтары транспозицияланатын элементтерді сипаттайды; транспозондардың ішінде толықтыратын, бірақ гомологты емес аймақтар кең таралған. Транспозондардан тұратын хромосомалық аймақтар конденсацияланған кеңістікте көп мөлшерде бірдей, қайталанатын кодқа ие болғандықтан, кроссовер оқиғасына ұшыраған транспозондық аймақтар қателікті толықтыратын сәйкестіктерге бейім болады деп есептеледі; яғни, кроссовер оқиғасына ұшыраған жағдайда, көптеген бірдей реттіліктерді қамтитын хромосома бөлігі толықтыратын кодтың мүлдем гомологты бөлімімен сәйкес келуі мүмкін емес және хромосоманың сәл басқа бөлігіндегі код бөлігімен байланысуға бейім. Бұл теңгерімсіз рекомбинацияға әкеледі, өйткені рекомбинация қай жерде болғанына байланысты жаңа хромосомаға генетикалық ақпарат енгізілуі немесе жойылуы мүмкін. Тең емес рекомбинацияның қозғаушы факторлары әлі де түсініксіз болса да, физикалық механизмнің элементтері анықталды. Мысалы, сәйкессіздікті жөндеу (MMR) ақуыздары – репликация және қашу кезінде ДНК сәйкессіздіктерін реттеуге жауапты ақуыздардың жақсы белгілі реттеуші отбасы. MMR-дың негізгі мақсаты – ата-ана генотипін қалпына келтіру. Әсіресе, MMR-дың бір класы, MutSβ, 16 нуклеотидке дейінгі енгізу-жою сәйкессіздіктерін түзетуді бастайтыны белгілі. Сондықтан, гомологты емес кроссовердің қателіктеріне қандай механизмдер әкелетіні нақты белгілі болмаса да, MMR жолының қатысуы өте ықтимал.