Кіріспе
Эукариоттық жасушаларда кірпікшелерді жасайтын және митоздық тікенекті ұйымдастыратын органелла. Жасуша биологиясында центриоль – негізінен тубулин деп аталатын ақуызdan тұратын цилиндр тәрізді органелла. Центриольдер эукариоттық жасушалардың көпшілігінде кездеседі, бірақ қылқан жапырақтарда (Pinophyta), гүлді өсімдіктерде (Angiosperma), және көптеген саңырауқұлақтарда табылмайды, ал карофиттердің, бриофиттердің, тұқымсыз тамырлы өсімдіктердің, цикадалардың және Гинкгоның еркек гаметаларында ғана болады. Перицентриолдық материал (PCM) деп аталатын тығыз материалдың жоғары реттелген массасымен қоршалған центриольдер жұбы центросома деп аталатын құрылымды құрайды. Басқа ақуыздарға центрин, кенексин және тектин жатады. Центриольдердің негізгі функциясы – интерфаза кезінде кірпікшелерді, ал жасуша бөліну кезінде астер мен шпиндельді жасау.
In cell biology a centriole is a cylindrical organelle composed mainly of a protein called tubulin. Centrioles are found in most eukaryotic cells, but are not present in conifers (Pinophyta), flowering plants (angiosperms) and most fungi, and are only present in the male gametes of charophytes, bryophytes, seedless vascular plants, cycads, and Ginkgo. A bound pair of centrioles, surrounded by a highly ordered mass of dense material, called the pericentriolar material (PCM), makes up a structure called a centrosome. Additional proteins include centrin, cenexin and tektin. The main function of centrioles is to produce cilia during interphase and the aster and the spindle during cell division.
Тарих
Центросоманы Вальтер Флеминг 1875 жылы және Эдуард Ван Бенеден 1876 жылы бірлесіп ашқан. Теодор Бовери 1888 жылы "центросома" терминін, ал 1895 жылы "центриоль" терминін енгізді.
Жасушаның бөлінуіндегі рөлі
Центриолалар митоздық білікшенің ұйымдастырылуына және цитокинездің аяқталуына қатысады. Бұрын жануарлар жасушаларында митоздық білікшенің қалыптасуы үшін центриолалар қажет деп есептелген. Алайда, соңғы тәжірибелер лазерлік абляция арқылы центриолалары алынып тасталған жасушалар интерфазаның G1 кезеңінен өте алатынын, кейіннен de novo жолмен центриолалар синтезделетінін көрсетті. Сонымен қатар, центриолалары жоқ мутант шыбындар қалыпты дамиды, бірақ ересек шыбындардың жасушаларында қамшы мен кірпікшелер болмайды, нәтижесінде олар туылғаннан кейін көп ұзамай өледі. Центриолалар жасуша бөліну кезінде өздігінен көбейе алады.
Ұяшықтық ұйым
Центриолалар цитоплазмада микротүтікшелерді ұйымдастыруға қатысатын центросомалардың өте маңызды құрамы болып табылады. Центриоланың орналасуы ядроның орнын анықтайды және жасушаның кеңістіктегі құрылымында шешуші рөл атқарады.
Ұрықтық
Сперматозоид центриолдары екі маңызды функцияны атқарады: (1) сперматозоидтың қамшысын қалыптастыру және сперматозоидтың қозғалысын қамтамасыз ету, және (2) ұрықтанғаннан кейін эмбрионның дамуы. Сперматозоид циготаның центросомасы мен микротүтік жүйесін құратын центриолды жеткізеді.
Силиогенез
Бишіктер мен кірпікшелерде, бишіктің немесе кірпікшенің орналасуы аналық центриольмен анықталады, ол базальды денеге айналады. Жасушалардың функционалды бишіктер мен кірпікшелер жасау үшін центриольдарды пайдалана алмауы бірқатар генетикалық және даму ауруларымен байланысты. Атап айтқанда, кірпікшелер құралуына дейін центриольдардың дұрыс қозғалмауы жақында Мекель-Грубер синдромымен байланыстырылды.
Жануарлардың дамуы
Эмбриональды түйін жасушаларының артқы бөлігіне қарай центриольдардың орналасуы арқылы кірпікшелердің дұрыс бағдарлануы сүтқоректілердің даму барысында сол-оң асимметриясын қалыптастыру үшін маңызды.
Центриолдық қайталану
ДНҚ-ның репликациясына дейін жасушаларда екі центриол болады – ересектеген аналық центриол және жас қыздық центриол. Жасуша бөліну кезінде, аналық және қыздық центриолдардың проксимальді ұштарында жаңа центриол өседі. Дубликациядан кейін, екі центриол жұбы (жаңадан құрастырылған центриол енді әрбір жұптағы қыз центриол болады) митозға дейін бір-біріне ортогональды түрде бекітіліп тұрады. Осы кезде, аналық және қыздық центриолдар сепараза деп аталатын ферментке тәуелді бөлінеді. Центросомадағы екі центриол бір-бірімен байланысқан. Аналық центриолдың ұзын осінің дистальді ұшында сәулелі қосымшалар болады және ол проксимальді ұшынан қызымен жалғасады. Жасуша бөлінуден кейін пайда болған әрбір қыз жасуша осы жұптардың біреуін мұраға алады. Центриолдар ДНҚ көбейгенде дубликациялана бастайды. Соңғы ортақ ата-бабада бір немесе екі кірпік болғаны белгісіз. Центриолдың өсуіне қажетті центриндер сияқты маңызды гендер тек эукариоттарда ғана табылады, бактериялар мен археяларда жоқ. Центриолдар микротүтікшелердің санын өзгерте алады және микротүтікшелердің 9 жұбынан (Drosophila melanogaster) немесе C. elegans-тегі 9 жалғыз микротүтікшеден тұруы мүмкін. Атипиялық центриолалар – микротүтікшелері жоқ центриолалар, мысалы, D. melanogaster сперматозоидтарында кездесетін проксимальды центриола сияқты, немесе радиалды симметриясы жоқ микротүтікшелері бар, мысалы, адам сперматозоидтарының дистальды центриолында. Атипиялық центриолалар омыртқалы жануарлар эволюциясы кезінде кемінде сегіз рет тәуелсіз түрде пайда болған болуы мүмкін және ішкі ұрықтандыру дамығаннан кейін сперматозоидтарда дами алады. Центриолдың неге атипиялық болатыны жақында ғана анықталды. Атипиялық дистальды центриол динамикалық базалық кешенді (ДБК) құрайды, ол сперматозоид мойнындағы басқа құрылымдармен бірге ішкі сырғанау каскадын жеңілдетеді, құйрықтың қозғалысын және бас бұрылысын үйлестіреді. Атипиялық дистальды центриолдың қасиеттері оның трансмиссиялық жүйеге айналып, сперматозоидтың құйрық қозғалтқыштарын бүкіл сперматозоидпен байланыстыратынын, осылайша сперматозоидтың жұмысын жақсартатынын көрсетеді.